Altay

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Altay, uzunluğu yaklaşık iki bin kilometre olan, Rusya, Kazakistan, Moğolistan ve Çin’in buluştuğu yerde uzanan bir dağ sistemidir. Çin tarihleri Aşinalar’ı ilk kez yazmak gereğini duyduklarında onları buraya yerleştirir. Dağların ne olduğu, yani cevher, su, orman ve soğuk, Aşinaların orada ne olabileceğini belirledi.^[1]

Altay'ın en yüksek zirvesi Belukha, yaz gökyüzü altında Akkem buzulunun morenine ve buzuna karşıdan bakılınca — Belukha, 4 506 metreyle sıradağın en yüksek zirvesi, kuzey yanındaki Akkem buzulundan görünüyor. Öndeki çıplak moren ile arkasındaki buz dili, yüksek Altay'ın ormanın üstünde nasıl göründüğünü gösterir. Fotoğraf: Ondřej Žváček, 2007, CC BY 2.5.

Coğrafya

Sıradağ kuzeybatıdan güneydoğuya, Batı Sibirya ovasından Gobi’ye uzanır. İki ayrı dünyayı birbirinden ayırır. Kuzeyinde ve batısında Sibirya ormanı ile Kazak bozkırı yer alır. Güneyinde ve doğusunda Cungarya ile çöl uzanır. En yüksek nokta, Katun silsilesindeki 4 506 metrelik Belukha’dır.

Yörüngeden fotoğraflanmış Belukha kütlesi: merkezden yayılan karlı zirveler ve buzul dilleri, çevrelerinde kahverengi vadiler — Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan dikey bakışla Belukha kütlesi ve Katun silsilesi. Buzullar zirve kütlesinden birçok yöne akar. Çevrelerindeki kahverengi zemin ağaçsız üst yamaçtır. Resmin üst kısmındaki soluk renkli göl, Akkem vadisinin buzul sularıyla beslenen göllerinden biridir. Fotoğraf: NASA, ISS024-E-15459 (2010), kamu malı.

Büyük Sibirya ırmaklarından üçü burada başlar ya da buradan beslenir. Katun ile Biya birleşip Ob’u oluşturur. Buhtarma ve öteki Altay dereleri Irtış’ı besler. Yenisey’in kaynakları doğu yamacında, bugünkü Tuva’da doğar. Kuzey Buz Denizi’ne akan üç ırmak sistemini besleyen bir sıradağ, kurak bir kıtada bir su deposudur. Bir halkın dağlardan yalnızca geçmek yerine dağlarda yaşayabilmesinin nedeni de budur.

Altay'da otlaklar birkaç yükseklikte yer alır. Açık bozkır tek bir otlak yüzeyi sunarken dağlar, bir günlük at yolu içinde mevsimlere göre dört otlak sunar. Bunların en yükseği, aşağıdaki ova kuruyup yandığında bile yeşil kalır.

Jeoloji ve cevher

Altay, iki kez yükselmiş eski bir sıradağdır. Kayaları Paleozoyik’in Kaledoniyen ve Hersiniyen orojenezlerinde kıvrıldı ve sonraki iki yüz milyon yıl boyunca aşındı. Sonra Hindistan’ın Asya ile çarpışmasından kuzeye iletilen gerilimlerle yeniden yükseltildi ve hâlâ yükselmektedir. Dik kabartma, depremler ve derin vadiler, bu ikinci yükselmenin eski ve sert kaya üzerindeki sonucudur.

Son buzul çağı bu yapının üstüne kendi izlerini bıraktı. Buzullar yüksek vadileri doldurdu. Bir buzul bir ırmağı kapattığında su arkasında göle dönüştü. Buz çözüldüğünde göl, sırtı kesen bir kanaldan boşaldı. Bu tür kanallar güney Altay’ın yüksek yaylalarında hâlâ görülebilir.

Ukok yaylasında kayalık bir ırmak vadisi: solda sütlü renkli bir buzul ırmağı, önde kaya blokları ve ot, arkada kırmızı kaya duvarlar ve sırtta bir gedik — Sıradağın güneyindeki Ukok yaylasında Ak-Alakha ırmağı. Arkasındaki kanaldan, buzla set çekilmiş bir göl bir zamanlar sırtı aşıp komşu vadiye boşalmıştı. Suyun sütlü rengi, yukarıdaki buzulların öğüttüğü kaya unundan gelir. Fotoğraf: A. N. Rudoy, 2000, CC BY-SA 3.0.

Göktürklerin tarihi için önemli sonuç madendir. Kıvrılma ve onunla gelen sokulumlar, Altay’ı iç Asya’nın en zengin cevher bölgelerinden biri yaptı: bakır, kalay, altın, polimetalik sülfürler ve ulaşılabilir derinlikte bol demir. Adın kendisi genellikle altın anlamına gelen bir sözcükten türetilir. Bu türetme tartışmalıdır ve dağları önemli kılan neden de bu değildir.

Demir belirleyici kaynaktı. Zhou Shu, Aşinaların Altın Dağ’ın güney yamacında yaşadığını ve Rouranlar için demir işlediğini söyler. Sui Shu onların demircilikte usta olduğunu söyler.^[1] Bir tebaa halkı, hükümdarının cevherini ve demirci atölyelerini elinde tutuyorsa, hükümdarın çabuk yerine koyamayacağı bir şeyi elinde tutar. Aşinaların 552’deki ayaklanması, sayılardan değil, bu konumdan başlıyor gibi okunur.

İklim

Altay, yeryüzünün en büyük kara kütlesinin ortasında yer alır. İklimi keskin biçimde karasaldır: uzun ve sert kışlar, kısa ve ılık yazlar ve dünyanın en geniş aralıklarından biri olan ocak ile temmuz arasındaki sıcaklık farkı. Onu yaşanabilir kılan, dağların suyu tutmasıdır. İki bin kilometrelik kuru bozkırı aşmış batı hava akımları rüzgâr alan yamaçlardan yukarı itilir ve nemini orada bırakır. Sonuç olarak Altay’da orman büyür, iki yanındaki ülke ise bozkır ve çöldür. Bundan, sıradağın kurak bir kuşakta su tuttuğu sonucu çıkar. İnsanlar için de hayvanlar için de önemi budur.

Bozkır tarihi için iki sonuç doğar.

Birincisi ağaçların tuttuğu kayıttır. Üst orman sınırında büyüyen Sibirya melezi her yıl bir halka ekler ve halkanın genişliği o yazın sıcaklığını kaydeder. Altay melezi, Avrasya’nın en uzun ve en iyi tarihlenmiş böyle kayıtlarından biridir.^[2] Bugün Geç Antik Küçük Buz Çağı denen soğuk dönem, Alp ağaçlarının halkalarıyla birlikte bu halkalardan tanımlanmıştır. Bu dönem, 536, 540 ve 547’deki volkanik patlamaların ardından 536’dan yaklaşık 660’a kadar süren bir soğumaydı.^[2] Bu dönem Rouranların çöküşünü ve kağanlığın kuruluşunu tam olarak kapsar. Türk Atlası, bu dönemin neyi açıklayıp neyi açıklamadığını İklim ve bozkır imparatorlukları başlığı altında ortaya koyar.

İkincisi donmuş topraktır. Yüksek Altay havzaları permafrost taşır ve permafrost organik maddenin çürümesine izin vermez. MÖ beşinci ile üçüncü yüzyılların Pazyryk höyüklerinin keçeyi, dokumaları, halıları, ahşap eyerleri, koşumlu atları ve dövmeli bir insan bedenini bugüne vermesinin nedeni budur. Bu malzeme bozkırın başka her yerinde çürüyüp gitmiştir. Yazılı kaynakları az olan bir dönem için, insanların yaptığını koruyan bir iklim birinci derecede önemli bir kanıttır.

Yüksek bir yaylanın uydu görüntüsü: koyu göllerle noktalanmış kahverengi ve yeşil zemin, alt kenar boyunca karlı dağlar — Ukok yaylasının, piksel başına otuz metre çözünürlüklü ve doğal renge yakın bir Landsat 7 görüntüsü. Koyu lekeler permafrost havzasındaki göllerdir. Alt kenardaki kar, Moğolistan sınırındaki Tabyn-Bogdo-Ola kütlesidir. Bu yaylanın Pazyryk dönemi donmuş höyükleri, korunmalarını burada görünen zemine borçludur. Görüntü: NASA, Landsat 7 (2006), kamu malı.

Tek bir sıradağda dört bin yıl. Altay ağaç halkalarından tanımlanan soğuk dönem, Rouran egemenliğinin son on yıllarına ve kağanlığın ilk on yıllarına rastlar. Bu rastlantıyı belirtmeye değer, ama tek başına bir neden değildir.

Hayvanlar

Altay’ın faunası enleme göre değil, yüksekliğe göre sıralanır. Argali koyunu ile Sibirya dağ keçisi kayalığı ve yüksek çayırı tutar. Kar leoparı onları izler. Maral geyiği, Avrupa musu, kurt, ayı ve samur orman kuşağına aittir. Bozkır türleri vadilerden aşağıdan yukarı çıkar.

Bu hayvanlardan biri burada zooloji ile ilgisiz bir nedenle önemlidir. Sibirya dağ keçisi, ağır ve geriye kıvrık boynuzlarıyla Kül Tegin yazıtı’nın taşına kazınmış tamganın hayvanıdır. Bu tamga Aşinaların hanedan işareti olarak anlaşılır. Bu dağların güney yamacında kuşaklar boyunca yaşamış bir hanedan, işareti olarak kayalıklarında yaşayan hayvanı seçti. İşaret başka ne anlama gelirse gelsin, hayvanı kendi çevrelerinden gelir.

At da başka bir bakımdan önemlidir. Altay otlağı kuşak kuşak yükselir. Bu yüzden sürü, mevsim ısındıkça yukarı, soğudukça aşağı, vadiden ayrılmadan götürülebilir. Bu, açık bozkırın uzun göçlerinden daha kısa ve daha güvenli bir yaylacılıktır ve daha az toprakta daha çok hayvanı besler. Atları bu düzende besleyen bir demirci halkın hem madeni hem de hareketliliği vardı. Bu alışılmadık bir birleşimdir ve 552’den sonra olanların büyük kısmını açıklar.

Altay’da insanlar

Sıradağdaki en eski insan varlığı, modern anlamda insan değildir. Kuzey Altay’daki Denisova Mağarası, kemiklerinden önce DNA’sıyla tanınmış bir topluluğun kalıntılarını vermiştir. Bu kalıntılar Neandertal ve modern insan malzemesiyle aynı tortul diziden çıktı. Başka hiçbir yer üçünü birlikte vermemiştir.

Tunç Çağı’ndan itibaren sıradağ kesintisiz iskân edildi. Afanasievo kültürü yaklaşık MÖ 3000’den başlar, Karasuk onu izler. Onlardan sonra İskit dönemi höyükleri gelir, bunların en tanınmışı Pazyryk’tir. Pazyryk malzemesi, yazılı kaynaklar başlamadan önceki bozkır yaşamı için tek başına en zengin kanıt topluluğudur. Yalnızca permafrost onu koruduğu için vardır.

Mavi gökyüzü ve ormanlık tepeler önünde gri bir atın üstünde bir kadın. Yaldızlı süslü uzun siyah bir başlık, beyaz bir bluz ve kırmızı bir etek giymiş — Pazyryk höyüklerindeki giysinin modern bir yeniden kurulumunda bir atlı: uzun başlık, açık renk bluz ve kırmızı etek. Günümüzde sahnelenmiş bir fotoğraf, bir buluntu değildir.

Dağların yükseklerinde geniş, otlu bir vadi. İçinden bir ırmak kıvrımlar çizerek akıyor, ufukta açık gökyüzü altında karlı zirveler — Ukok yaylasında Ak-Alakha vadisi, Pazyryk dönemi donmuş höyüklerin bulunduğu yerlerden biri. Irmak, yazın çayır, altında permafrost olan bir havzadan kıvrılarak geçer. Fotoğraf: Kobsev, 2006, CC BY 2.5.

Sonra imparatorluklar sıradağın üzerinden sırayla geçti. Asya Hunları Altay’a ulaştı. Çinliler onların bölgedeki yenilgisini 89 ile 91 seferleri sırasında kaydeder. Rouranlar sonra burayı uzak bir eyalet olarak elinde tuttu. Tebaa halklar orayı onlar için işledi.^[1]

Aşinalar bu tebaa halkların arasındaydı. Zhou Shu, birkaç kuşaktan sonra mağaradan çıktıklarını ve Rouranlara boyun eğdiklerini söyler. Altın Dağ’ın güney yamacına yerleşip hükümdarları için demir yaptılar.^[1] Sui Shu ise farklı anlatır. Ona göre Aşinalar Wei’den beş yüz aileyle Rouranlara kaçtı. Altın Dağ’da yaşadı ve demir işledi.^[3] Bumin 546’da bu yamaçtan harekete geçti.^[1] Tieleleri yolda kesti ve elli bin çadır aldı. Sonra Rouran kağanı Anagui’den evlilik istedi. Anagui ona demirci köle dedi. Bumin yürüdü.^[1]

Kağanlığın kurulmasından sonra sıradağ bir sınır oldu. Devlet bölündüğünde Altay iki yarısının arasında kaldı. Sui Shu, batı kağanlığının doğuda Dujin’i geri tuttuğunu, batıda ise Altın Dağ’ı aştığını anlatır. Dağın güneybatısındaki halkları, aralarında Xueyantuo da olmak üzere, dağın ötesindekilerden ayrı sayar.^[3] Tonyukuk yazıtı’nda Altın Orman, bir ordunun aştığı topraktır ve yazıt geçişi kaydetmeye değer bulur.^[4]

Bu dizinin son halkı, ülkesi kuzeydoğuda Kögmen’in ötesinde uzanan Kırgızlardır. Ülkeye giden yol, Kapgan’ın ordusunun kışın izlediği yoldu. Ordu karda geçilmez sayılan bir geçitten gitti.^[5]

Runik yazıtlar

Altay aynı zamanda runik yazıtların ülkesidir.^[6] 2012’ye gelindiğinde seferler Altay Cumhuriyeti’nde bunlardan yaklaşık doksan tanesini kaydetmişti.^[7] 2012 buluntularını da sayan bir döküm 101 verir.^[6] İlk yazıt 1819’da Çarış ırmağı kıyısından bildirildi.^[6] Çoğu kayaya oyulmuştur.^[6] Metinler çoğunlukla kısadır, birçoğu da zarar görmüştür.^[7] Yol yapımı kaya yüzlerinin bir kısmına zarar vermiştir.^[8] Biçiktu-Boom, Kalbak-Taş, Tuekta, Mendur-Sokkon, Koş-Ağaç ve Karban, Altay’da yazının merkezleri olarak anılır.^[9] Türk Atlası bu külliyatı Altay runik yazıtları başlığı altında ayrıntılı anlatır.

Çuya yolu üzerindeki Kalbak-Taş kaya kutsal alanında metinler, hayvan kaya resimlerinin arasında durur.^[10] Orada 1991’de bulunan dört kısa metni iki bulucudan biri okudu.^[11] Bunların üçünde “esiz”, yani “yazık” ünlemi geçer.^[12] Biri Bert Apa adlı bir adamı anar, yazar metni onun için yazmıştır.^[13] Bu okuma bir tarih vermez.^[14]

Jabogan taşı, Altay’ın en uzun ve en iyi korunmuş metinlerinden biridir.^[15] Yarılmış, 57 santimetre uzunluğunda bir kayanın üzerinde beş satır taşır.^[16] Taş ilk kez 1927’de görüldü, 2009’dan beri cumhuriyet müzesindedir.^[17] Harf biçimleri çoğunlukla Yenisey biçimleridir.^[18] 3. satır, her biri başka bir malzemeden eyeri olan üç atı renkleriyle sayan bir metin olarak okunmuştur.^[19] Okumalar altın eyerli bir beyaz at ile gümüş eyerli ikinci at üzerinde birleşir. Üçüncü eyerde ayrılırlar, bir okumada tunç, ötekinde ardıç ağacıdır.^[19] İlk satır Kırgızistan’daki Çiyin-Taş’tan bir metne, üçüncü satır Moğolistan’daki Gurvan Mandal’dan bir metne yakındır.^[20] Irina Nevskaya’nın okuması taşa bir tarih vermez.^[21] Bir okuyucu taşı, -gAy fiil eki yüzünden dokuzuncu yüzyıla yerleştirir.^[22] Aynı ek bazı Yenisey yazıtlarında da bulunur, bu yüzden ek tek başına taşı tarihlemez.^[23]

Koş-Ağaç yakınındaki Kurgak I, Kurgak Dağı’nın kuzey yamacında bir ayı, bir av köpeği, bir geyik, bir avcı ve bir atlı resminin arasına oyulmuş, 85 işaretlik tek bir satırdır.^[6] Üç okuyucu onu okudu, ikisi bile aynı sonuca varmadı.^[24] Üçü de Temir Apa adını, “oğlum” hitabını ve bir pişmanlık ünlemini bulur.^[24]

Birkaç Altay metninde, Koş-Ağaç ve Kalbak-Taş metinleri de dahil, Güney Yenisey alfabesine ait tek tek işaretler görülür.^[25] Bunu belirten yazarlar, bunun iki alfabenin aynı yerde birlikte kullanıldığını kanıtlamadığını söyler.^[25] Kırgızistan taşlarının işaretleri Altay taşlarınınkine en yakın olanlardır.^[8] Bu nedenle bir okuyucu yazının Tanrı Dağları’na Altay üzerinden geldiğini savunur.^[8]

Sıradağın sağladığı dört şey

Altay her dönemde aynı dört şeyi sağladı. Cevher sağladı. Bu, Aşinaları hükümdarlarına faydalı, sonra tehlikeli kıldı. Su sağladı. Bu, sıradağı kurak bir kuşakta yaşanabilir kıldı. Kuşak kuşak dizilmiş otlak sağladı. Bu otlak bir kilometrekarede ovadan daha çok at besledi. Soğuk da sağladı. Soğuk 540’larda insanları öldürdü ve Pazyryk höyüklerini iki bin beş yüz yıl boyunca korudu.

Bu türden kaynaklar bir tarihi belirlemez. Demiri, atı ve otu olan bir halk yine de yenilebilir. Dağların Aşinalara verdiği şey, tebaa bir demirci boyunun başka bir şeye dönüşebileceği bir konumdu. 552’de dönüştü.

Notlar

^ a b c d e f Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b Büntgen 2016
^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 287
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 286
^ a b c d e Useev 2013, p. 102
^ a b Nevskaya 2012, p. 39–40
^ a b c Karaman Dezember 2021, p. 35
^ Nevskaya 2012, p. 41
^ Vasilyev 1993, p. 91
^ Vasilyev 1993, p. 91–92
^ Vasilyev 1993, p. 92–94
^ Vasilyev 1993, p. 93
^ Vasilyev 1993, p. 91–97
^ Nevskaya 2012, p. 43
^ Nevskaya 2012, p. 42–43; 106; Nurdin 2017, p. 42–43; 106
^ Nevskaya 2012, p. 41–43
^ Nevskaya 2012, p. 45
^ a b Nevskaya 2012, p. 45–46; 107; Nurdin 2017, p. 45–46; 107
^ Nevskaya 2012, p. 45–46; 108, 116–117; Nurdin 2017, p. 45–46; 108, 116–117
^ Nevskaya 2012, p. 39–48
^ Nurdin 2017, p. 121
^ Erdal 2004, p. 10
^ a b Useev 2013, p. 103–104
^ a b Kızlasov 1990, p. 129–130

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)
Tonyukuk inscription

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Ulf Büntgen; Vladimir S. Myglan; Fredrik Charpentier Ljungqvist; Michael McCormick; Nicola Di Cosmo et al., Cooling and societal change during the Late Antique Little Ice Age from 536 to around 660 AD (2016)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Leonid R. Kızlasov; İgor L. Kızlasov, Sayan-Altay Türklerinin Yeni Runik Yazısı (1990)
Dimitri D. Vasilyev, Dağlık Altaylardaki Kalbak-Taş Mabedinin Göktürk Yazıtları (A-47, 48, 49, 50) (1993)
Irina Nevskaya, An Old Turkic Inscription Found in the Vicinity of the Village Jabogan of the Republic Altai: Its Paleographic Analisys and Reading (türkisch: Altay Cumhuriyeti Jabogan Kasabası Çevresinde Bulunan Eski Türkçe Bir Yazıt: Metin ve Paleografik İnceleme) (2012)
Nurdin Useev, Altay Cumhuriyeti Yazıtlarından A 78 (Kurgak I) Yazıtı ya da Eski Türklerde Kurbanlık Yazısı (2013)
Useev, Nurdin, Altay Yazıtlarından Yabogan (A 84) Yazıtı ve Köktürkçe Vefeyat, At Tasviri Formülleri (2017)
Ahmet Karaman, Dağlık Altay Yazıtlarında İleri Ögeler (Dezember 2021)