Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Yenisey yazıtları, yukarı Yenisey boyunca, Tuva’da, Minusinsk havzasında ve Hakasya’da taş üzerine kazınmış runik metinlerdir.[1] 150’den fazla anıt sayılır. Bunlar Kırgız devletinin dönemine aittir.[1] 1993 tarihli bir sayım, 1720’lerden beri Yenisey’de bulunmuş 160’tan fazla yazıt verir.[2] 2011 tarihli bir liste E 1’den E 154’e uzanır. Numarasız yaklaşık yirmi parça ekler, bunların arasında kaya yazıtları, gümüş kaplar, bronz aynalar ve sikkeler vardır. Sayıyı yaklaşık 250 olarak verir.[3] 1991’de Hakasya ve Tuva’ya yapılan bir gezi beş yazıt daha buldu.[4] Çoğu, ortaçağ soylularının mezarları başındaki dikili taşlarda yer alan mezar yazıtlarıdır. Yanlarında kısa metinler durur. Kimi bir olayı anar, kimi yolda bir durağı işaretler, kimi bir eşyanın sahibini söyler, kimi de bir ziyaretçinin ibadet yerine geldiğini kaydeder.[1][5]

Yazı

Kırgızlar Eski Türk runik yazısını, yani Orhun taşlarının yazısını yazdı. Yenisey metinleri onu bölgesel bir çeşitle gösterir.[6] Kırgızlar, o sırada Uygurlar arasında yayılmakta olan ve Moğolların sonradan devraldığı yazıyı yazmadı.[6] Uygur yazısı denen bu yazı Soğd yazısından türemiştir.

Xin Tangshu, Kırgızların yazısının ve dilinin Uygurlarınki ile tamamen aynı olduğunu söyler.[7] Bu cümle, o sırada Uygurların kendi aralarında yeni yayılmaya başlayan Uygur yazısını kastetmez. Orhun yazıtlarının anahtarını verdiği eski yazıyı kastettiği anlaşılır.[6] Yenisey havzasındaki çok sayıda yazıt, Kırgızların bu yazıyı bildiğini gösterir.[6]

Taşlar Orhun anıtlarından çok önce biliniyordu, ama okunamıyordu. 1675 Temmuzunda Moldavyalı bir Romen olan Nicolae Milescu, Rus hizmetinde, çarın elçisi olarak Çin sarayına gitti. Güncesi Yenisey üzerinde dik bir kayalığı anlatır. Kayalıkta kimsenin okuyamadığı bir yazı ve elinde değnek tutan adam figürleri vardır.[8][9] On sekizinci yüzyılın başında coğrafyacı Semion Remezov, bu tür „runik taşları“ İsveçli bilginlere duyurdu.[10] Büyük Petro için Sibirya’yı keşfeden Alman bilgin Daniel Gottlieb Messerschmidt, 1721’de Uybat vadisinde yazılı bir dikili taş buldu.[10] 1722’de İsveçli subay Philipp Johann von Tabbert-Strahlenberg, Erba ile Tes arasında yazılı üç sütun buldu. 1730’da iki buluntunun kopyalarını yayımladı.[11] Sonraki bir özet iki buluntuyu da 1721’e tarihler ve taşlara Uybat I ile Uybat III adını verir.[2] Harflere, benzedikleri İskandinav runlarından ötürü „run“ denildi.[12] Yazının anahtarını Orhun taşları sağlayınca bu metinler okunabilir oldu.[6] Vilhelm Thomsen Orhun yazısını 1893’te çözmüştü.[13] Wilhelm Radloff ardından Yenisey metinlerini çevirmeye girişti.[14]

Yenisey, Tuva ve Altay yazıtlarının daha kaba ve çeşitli harf biçimlerini daha eski olmanın işareti sayılmaz. Bunlar, bu yazıtların yazı bölgesinin kenarında bulunmasıyla açıklar.[15]

İkinci bir alfabe

Yenisey alfabesinin yanında, Sayan-Altay yaylasından ikinci bir runik alfabe bilinir. Araştırmacılar ona Güney Yenisey der. Hakasya ve Tuva’da on yedi kısa metin onu kullanır. Metinler kaya yüzlerine, dikili taşlara ve bir dikme taşa, ayrıca mezarlarda bulunan eşyalara kazınmıştır.[16] Alfabenin kendine ait eksiksiz bir harf takımı vardır.[17] Yenisey alfabesiyle karşılaştırılan elli altı işaret biçiminden otuz ikisi benzerlik gösterir, on dördü tam olarak örtüşür.[18] Karşılaştıranlar, benzerliğin ortak bir soydan geldiğini kanıtlamadığını söyler.[19]

Metinleri taşıyan mezarlar ve dikili taşlar onları 8. ile 10. yüzyıl arasına yerleştirir. Metinlerin hiçbiri tarih vermez.[20] Hiçbiri güvenle okunamamıştır.[21] Aynı yazarlar alfabeyi, mezarların ve dikili taşların kanıtına dayanarak Tuva Göktürklerine bağlar. Metinlerin hiçbir halkı anmadığını ve yazının tek bir taşıyıcısı olmasının gerekmediğini de eklerler.[22]

Mezar yazıtlarının içeriği

Mezar yazıtları ölünün ağzından konuşur. Tam yaşanmamış bir hayatın acısını dile getirirler. Mezardaki adamın işlerini sayarlar.[1] İki taş, kısa bir metnin ne kadar çok şey taşıyabileceğini gösterir.

1878’de Hakasya’da Altyn-köl Gölü yakınında bulunan iki dikili taş, bir kağan ailesinden Bars adlı bir adamdan söz eder. Adam eşit olmayan bir savaşta öldürülmüştür. Dikili taşlar, ilk Kırgız kağanı olan ve 711’de Göktürklerle savaşta düşen Bars Beg’e ait olabilir.[1] Farklı bir açıklama onları, Kırgızların hüküm süren boyu olan Barsların ikiz kardeşlerinin anıtları sayar. Harf biçimlerine dayanarak bunları 9. yüzyılın sonuna tarihler.[23]

1960’ların başında bulunan Uybat vadisindeki bir taşı bir editör, Tirig Beg adlı bir begin ağıdı olarak okur.[24] Buluntu yılı bir kaynakta 1963, bir başkasında 1964 olarak verilir.[25] Bu editör üçüncü satırda Tirig Beg’in Üč-Kurıqan birliğini aldığını okur. Göktürklere elçi olarak gitti. Ayrıca bir bozkurt sürüsünün birliklerini öldürdü. Aynı editör taşı 8. yüzyılın ilk yarısına tarihler.[24] İkinci bir editör üçüncü satırı, birliğin yerinde bir Uygur kağanıyla okur: [küç] uyγur kan yärin aldukda.[26] Her iki biçim de yaban domuzuyla yapılan karşılaştırmayı ve Tirig Beg adını korur.[26] Bunlar farklı düşmanlar anar. Taşın tarihi bu yüzden hangisinin doğru olduğuna bağlıdır.

Üç Tuva mezar yazıtında tokuz ogdamdam sözleri geçer. Bu sözler bir halkın adı olabilir: Dokuz Oğuz ve Dokuz Tatar örneğine uyan „Dokuz Ogdamdam“. Daha eski bir açıklama bunları „dokuz yara“ diye çevirir.[27]

Kırgızlara atfetme

Topluluktaki hiçbir yazıt Kırgızları anmaz. Neredeyse hepsi tarihsel bilgi taşımayan mezar yazıtlarıdır. Kırgız sözcüğü onlarda geçmez.[6] Radloff, taşların çoğunu Kırgızlara yalnızca kaynaklara göre Kırgızlar Yenisey’de yaşadığı için atfetti.[6]

Atfı iki nokta daha destekler. Birincisi, taşlara kazınan tamgalar, Tuvalıların ve Hakasların Kırgız boylarının yirminci yüzyıla kadar kullandığı mülkiyet işaretleriyle örtüşür.[8] Tuva’da yaklaşık altmış mezar yazıtının kırktan fazlası beş tamga türünden birini içerir. Türler bir batı ve bir doğu grubuna ayrılır. Gruplar vadileri izler.[28] Tuva’nın anıtları yaklaşık 200 kilometre boyunca uzanır.[29] İkincisi, Tuva’da 9. ve 10. yüzyıllara ait, runik mezar yazıtlı yakma mezarları Minusinsk havzasındakilerden daha çoktur.[30][31]

Yukarı Yenisey havzası, Kırgızların yanında Çik boylarının da yurdu sayılır.[32]

Tarihleme

Hiçbir yazıtta tarih yoktur. Ancak Kırgızlar on iki hayvanlı döngüyü kullanıyordu: Xin Tangshu, yılı bununla adlandırdıklarını, kaplan konumundaki bir yıla kaplan yılı dediklerini bildirir.[7] Döngü bir tarih için işe yarardı. Hiçbir taşın onu kullanmaması dikkat çekicidir.[6]

Radloff taşları 7. yüzyıla, çoğunu da onun ikinci yarısına yerleştirdi. Bir yazıt, ölen adamın yedi yaşında Çin imparatorunun yanına gittiğini söyler. Radloff bunun, Kırgızların Çin’e gönderdiği ilk elçiliğin yılı olan 648’den önce olamayacağını savundu.[6] Sergey Malov 1926’da Bakü’de taşların Orhun taşlarından iki üç yüzyıl daha eski olduğunu söyledi. İki yerleştirmeden daha az olası olanı budur.[6]

Topluluğun içinde tek tek tarihlemeler şimdiden birkaç yüzyıla yayılır. Kimileri Altyn-köl dikili taşlarını 711’e koyar. Başkaları onları 9. yüzyılın sonuna koyar.[33] Üçüncü satırın okunuşuna bağlı olarak Uybat taşı 8. yüzyılın ilk yarısına yerleştirilir.[34] Begre dikili taşı 9. yüzyılın ikinci yarısına yerleştirilir.[35] Topluluk bu yüzden tek tarihli tek bir anıt değildir. Tarihsiz bir taşın yerleştirilmesi içeriğe, harf biçimlerine ya da yanındaki höyüğe dayanır.[36]

Korunma

Yukarı Yenisey’deki bazı kaya yazıtları ilk kopyalandıklarından beri yitirilmiştir. Bir mağarada bir deprem onları yok etmiştir. Ötekiler Yenisey baraj gölünün suları altında kalmıştır.[37]

Dil

Yenisey yazıtlarının dili hakkında üç kuram vardır. Birincisine göre Yenisey anıtları, 8. ve 9. yüzyıllarda Eski Türk dünyasının tek edebî diliyle, yani Orhun taşlarının diliyle yazılmıştır.[8] İkincisine göre mezar yazıtlarının dili komşu bir lehçedir. Üçüncüsüne göre sonraki yüzyılların Kırgız malzemesinin atasıdır. Metinler kısa, kalıplaşmış ve çoğunlukla tarihsiz olduğu için soru açık kalır. Eski Türkçe maddesi soruyu daha ayrıntılı ele alır.

Metinlerin iki özelliği Orhun taşlarıyla karşılaştırılabilir. Orhun taşlarında bulunmayan -gAy gelecek biçimi bazı Yenisey yazıtlarında geçer.[38] Yenisey bölgesindeki bazı yazıtlar, e ve ä ünlüleri için özel harfler taşımakta çoğu runik metinden daha açıktır. Çoğu runik metin ä’yı a için kullanılan harfle yazar.[39]

Güvenilirlik

840’tan yaklaşık 924’e kadarki yıllar için topluluk, sabitlenebilecek çok az şey verir. Hiçbir taş tarihli değildir ve hiçbiri Kırgızları anmaz. Uygurlarla savaşa işaret ediyor olabilecek runik metin Yenisey’de değil Moğolistan’dadır: Suji yazıtı.[40]

Taşların verdiği, Kırgızların kendi düzenlerine ilişkin anlatımıdır. Mezar yazıtlarının adandığı begler egemen sınıftı. Güçleri kalıtsal savaşçılardan oluşan maiyetlere dayanıyordu. Başı bir kağan olan el’e hizmet ettiler.[41] Çin tarihleri Kırgızları dışarıdan anlatır. Taşlar kendi seslerini verir. Bu, ölülerin sesidir.

Notlar

  1. ^ a b c d e Butanaev 2015, p. 5
  2. ^ a b Sertkaya 1993, p. 67
  3. ^ Erhan 2011, p. 5, 6–10
  4. ^ Sertkaya 1993, p. 68
  5. ^ Kızlasov 1990, p. 85–87, 104–105
  6. ^ a b c d e f g h i j Barthold 1927, p. 22
  7. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  8. ^ a b c Butanaev 2015, p. 4
  9. ^ Constantin 1985, p. 3
  10. ^ a b Constantin 1985, p. 1
  11. ^ Constantin 1985, p. 2
  12. ^ Tekin 1968, p. 12
  13. ^ Thomsen 1896
  14. ^ Tekin 1968, p. 13–14
  15. ^ Vásáry 1993, p. 53
  16. ^ Kızlasov 1990, p. 104–105, 109–116, 129
  17. ^ Kızlasov 1990, p. 129
  18. ^ Kızlasov 1990, p. 122
  19. ^ Kızlasov 1990, p. 124
  20. ^ Kızlasov 1990, p. 124–125
  21. ^ Kızlasov 1990, p. 127–128
  22. ^ Kızlasov 1990, p. 131–133
  23. ^ Kormuşin 2013, p. 11–12
  24. ^ a b Butanaev 2015, p. 6–8
  25. ^ Butanaev 2015, p. 6–8; 16; Aydın 2007, p. 6–8; 16
  26. ^ a b Aydın 2007, p. 16
  27. ^ V. 2000, p. 259–261
  28. ^ V. 2000, p. 258–259
  29. ^ V. 2000, p. 259
  30. ^ Savinov 1978, p. 212
  31. ^ V. 2000, p. 257, 261
  32. ^ Erdal 2004, p. 7
  33. ^ Butanaev 2015, p. 5; 12; Kormuşin 2013, p. 5; 12
  34. ^ Butanaev 2015, p. 8
  35. ^ Tishin 2019, p. 200
  36. ^ Kormuşin 2013, p. 11; 124; Kızlasov 1990, p. 11; 124
  37. ^ Sertkaya 2000, p. 313
  38. ^ Erdal 2004, p. 10
  39. ^ Erdal 2004, p. 42–43
  40. ^ Butanaev 2015, p. 9–10
  41. ^ Butanaev 2015, p. 12

Kaynaklar

Literatür

  • V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
  • V. Ja. Butanaev, Literaturnoe nasledstvo enisejskich kyrgyzov vremën drevnetjurkskich kaganatov [Литературное наследство енисейских кыргызов времён древнетюркских каганатов] (2015)
  • V. V. Tishin, K datirovke enisejskoj runičeskoj nadpisi Begre (E 11) [К датировке енисейской рунической надписи Бегре (Е 11)] (2019)
  • D. G. Savinov, Etnokul'turnye svjazi enisejskich kyrgyzov i kimakov v IX–X vv. [Этнокультурные связи енисейских кыргызов и кимаков в IX–X вв.] (1978)
  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
  • Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (1896)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Gh. I. Constantin, Yenisey Eski Kırgız Yazıtlarının İlk Zikri: Çin'e Giden Romen Seyyahı Nicolaie Milesco (Spathary)'nin Günlüğü – 1675 (1985)
  • Leonid R. Kızlasov; İgor L. Kızlasov, Sayan-Altay Türklerinin Yeni Runik Yazısı (1990)
  • Osman Fikri Sertkaya, Yenisey Yazıtlarının Yayınlarındaki Bazı Okuma ve Anlamlandırmaların Düzeltilmesi, Yeni Okuma ve Anlamlandırma Teklifleri (1993)
  • István Vásáry, Doğu Avrupa'nın Runik Alfabe Sistemleri Üzerine (1993)
  • Kormuşin, İgor V., Kuzey Tuva Öğök-Turan Vadisindeki Göktürk Anıtlarının Bazı Özellikleri (2000)
  • Osman Fikri Sertkaya; Sartkocaulı Harcavbay, Hoyto Tamir (Moğolistan)’dan yeni yazıtlar (ön neşir) (2000)
  • Erhan Aydın, Uybat VI (E98) Yazıtında Geçen Azıglıg Kelimesi Üzerine Bir Anlamlandırma Denemesi (2007)
  • İgor Kormuşin (Igor V. Kormushin), Türk Runik Yazısının Yenisey Değişkesinin Orhun ve Doğu Türkistan’daki Benzerleriyle Münasebetleri (2013)
  • Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)

Bu kaynağa dayanan maddeler 6

Altın Köl Inscriptions · Çigşi · Er At · Kunçuy · Saŋun · Terken

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler14

Devletler
Yenisei Kirghiz Khaganate
Halklar
History of the Turkic peoples · Kurykan
Kurumlar ve Unvanlar
Saŋun · Terken · Tutuk
Diller
The Old Turkic script
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples · Er At
Kaynaklar
Altın Köl Inscriptions · Begre inscription (E 11) · Nalaikh Inscription · South Yenisei inscriptions · Ulaangom inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Yenisei inscriptions.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/yenisei-inscriptions/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026