Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

İki yüzyıl boyunca Tibet İmparatorluğu, Çin ve bozkırın yanında iç Asya’nın üçüncü büyük gücüydü. Yaylada, Çin’deki Tang ile Orhun’daki İkinci Göktürk Kağanlığı ile aynı sırada yükseldi. İkisinden de uzun yaşadı.

Yükseliş

Yarlung kralları yaylayı yedinci yüzyılın başında birleştirdi. Songtsen Gampo döneminde yeni devlet Tang sınırına ulaştı. Bir Çinli prensesi de eş olarak aldı. Bir kuşak içinde Tibet orduları Tarim’deydi. 670’te Dört Garnizon’u aldılar. Yüzyılın geri kalanında vahalar Lhasa ile Chang’an arasında defalarca el değiştirdi.

Tibet’le yapılan savaş, Göktürk kağanlığı Orhun’da yeniden güçlendiği yıllarda Tang’ın batıda neden orduları olduğunu açıklar. Yaylada ve Tarim’de savaşan bir imparatorluğun Moğolistan’a ayıracağı kaynak azdı. Bu, kağanlığa yükselmesi için alan verdi.

Göktürkler ve Tibet

Kül Tegin Yazıtı Tibetlileri iki kez anar ve ikisinde de dünya halklarından biri olarak sayar. Kurucuların cenazesine Çinlilerle, Avarlarla, Romalılarla ve Kırgızlarla birlikte taziye heyetleri gönderdiler. Kül Tegin’in kendisi 732’de gömüldüğünde Tibetliler bir vezir gönderdi.[1] Orhun’daki bir cenazeye vezir gönderen devlet nezaket göstermiyor, dış politika yürütüyordu.[1]

Bilge Kağan’ın 716’da iktidara geldikten sonra Tibet yönetimiyle sessizce ittifak kurduğu ileri sürülmüştür.[2] 725’te otağında verdiği şölende Tang elçisi Yuan Zhen’e Tibet’ten söz etti.[3] Tibetliler, dedi, bir it soyuydu, yine de Tang onlara gelin vermişti.[3] Bir zamanlar Göktürklerin köleleri olan Xilere ve Kıtanlara da Tang gelini verilmişti.[3] Bilge, neden yalnız kendisinin geri çevrildiğini sordu.[3]

İkisi arasındaki en açık haberleşme, hiç gerçekleşmeyen bir plandı. 727’de Tibet yönetimi Bilge Kağan’a yazdı. İki gücün Çin’e aynı anda birlikte saldırmasını önerdi.[3] Bilge mektuba cevap vermedi. Onu Chang’an’a gönderdi.[3] Tang imparatoru bunu, batıdaki Shouxiang şehrinde sınır pazarıyla ve yılda birkaç yüz bin top ipekle ödüllendirdi.[3][4]

Kağanlık mektubun Çin için değerini anlamıştı. Çin’e karşı bir ittifak Çin’e satılabilirdi.[3]

Zirve

Tibet, çevresindeki imparatorluklar çöktükten sonra en uzağa ulaştı. An Lushan isyanı 755’ten sonra Tang ordularını başkentlere geri çekti ve batıdaki garnizonlar terk edildi. Tibet Gansu koridorunu ve Tarim’i aldı. 763’te bir Tibet ordusu Chang’an’a girdi. Şehri iki hafta elinde tuttu. Tibet ve Abbasi güçleri artık yukarı Oxus’ta karşılaştı. Orhun’daki Uygur Kağanlığı doğudaki vahalar için Tibet’le savaştı.

Sekizinci yüzyılın sonunda, bazı araştırmacılara göre, Tibetliler Turfan’ı elinde tutuyor ve Çin Türkistanı’nın bütün güney kesimine egemen bulunuyordu.[5] Dokuzuncu ile on birinci yüzyıllar arasında bu fetihlerden atıldılar. Asıl sebep, Uygurların ve başka Türk halklarının önderliğinde göçebelerin yeniden üstünlük kurmasıydı. Göçebeler vahalara açık bozkırdan, Tibetlilerin kendi yüksek yaylalarından hükmedebileceğinden daha iyi hükmedebiliyordu.[6]

821 barışı Tibet ile Tang arasındaki sınırı belirledi. Barış, Lhasa’da hâlâ duran bir dikilitaşa yazıldı. Yirmi yıl sonra imparatorluk bir veraset kavgasında parçalandı. Bu, Kırgızların Uygurları yıktığı on yılda oldu. İki çöküş, üç yüz yıl içinde ilk kez iç Asya’yı büyük bir güçten yoksun bıraktı.

Tibet ve Tang sınırı

Tibet, Tang’ın batıdaki davranışını açıklar. Göktürklerin, Türgişlerin ve Uygurların Çin’le ilişkilerine dair her anlatım, dikkati bölünmüş bir Çin devletiyle karşılaşır. Dikkatin öbür yarısı yaylaya gidiyordu. Tarim garnizonları, Kuça için yapılan savaşlar, Tang’ın bozkır müttefiklerini ipek ve unvanlarla satın alma isteği ve 755’ten sonra Pamirlerin batısındaki her şeyin ansızın terk edilmesi, hepsi tek bir sınır sorununa aittir. Bu sorunda değişmeyen unsur Tibet’tir.

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Yenisey Kırgız Kağanlığı758 – 840

    • İttifak758 – 840Tibetliler ve Kırgızlar birbirine dayandı

Notlar

  1. ^ a b Kül Tegin inscription
  2. ^ Jagchid 1989, p. 42
  3. ^ a b c d e f g h Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  4. ^ Jagchid 1989, p. 42–43
  5. ^ Lattimore 1951, p. 223
  6. ^ Lattimore 1951, p. 224

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler6

Devletler
Yenisei Kirghiz Khaganate
Savaşlar
Uyghur–Kirghiz War
Muharebeler ve olaylar
Bilge Khan's Tent Banquet (725)
Yerler
Kucha
Kaynaklar
Altai runiform inscriptions · Ulaangom inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Tibetan Empire.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/tibetan-empire/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026