Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Koʻk turklarning mustaqillik urushi — Ashinalarning Bumin boshchiligida jujanlar (Rouran) hukmronligini sindirib, Birinchi Koʻk turk xoqonligini yaratgan olti yilga berilgan nom. U 546-yildan boshlanadi, undan oldin emas. Gʻarbiy Veyning chegarasiga 542-yildagi bosqin Koʻk turklar u yerda har qish qiladigan bosqinlardan biri edi.[1] Urush 546-yildagi uzilish bilan boshlandi. Bumin tielelar qoʻzgʻolonini yoʻlda toʻsib, Anaguidan malika soʻradi. Anagui uni temirchi qul deb atadi, Bumin esa javobni keltirgan elchini oʻldirdi. Urush 552-yilning bahorida ikki jang, jujan xonining oʻlimi va Buminning Oʻtukanga kirishi bilan tugadi. Sanalash taxminga tayanadi. Voqealar ketma-ketligi manbalarga tayanadi.

Manbalar

Urush deyarli butunlay «Zhou shu»ning Koʻk turklar bobidan va unga tayangan keyingi kompilyatsiyalardan maʼlum. Asar 636-yilda xitoy davlati uchun tuzilgan, uning salafi Buminning ittifoqchisi edi. 542-yildagi bosqin xuddi shu asardagi alohida tarjimai holda keladi. «Zizhi tongjian» mavjud xronologiyani beradi. Jujanlarning ovozi saqlanmagan. Koʻk turklarning oʻz bayoni ikki asr keyingi Kül Tegin yozuvida.[2] Yozuv faqat uch narsani aytadi. Bumin va Istami taxtga oʻtirib, Koʻk turk xalqining yurtini va qonunini tutdi. Toʻrt tomon dushman edi. Ularning hammasini boʻysundirdi.[2] «Zhou shu» urushning yetakchisi sifatida faqat Buminni nomlaydi. Istamining bu yillarda nima qilgani qayd etilmagan.

Fon

Ashinalar jujanlar hukmronligi ostidagi bir nechta turkiy guruhdan biri edi. Ular xizmat koʻrsatishga va, agar temirchilik bilan bogʻliqlik tom maʼnoda olinsa, mol-mulk berishga majbur edi. Ular Oltoyda, jujanlarning Oʻrxun yurtidagi markazidan uzoqda yashagan. Ularning yoʻllari gʻarbga tielelar tomon va janubga xitoy chegarasi tomon borar edi. Bumin qabilani otasi vafot etgach, taxminan 542-yilda oʻz qoʻliga oldi. Shu yildan boshlab Ashinalar oʻz nomidan harakat qiladi. Keyin 542-yildagi bosqin, 545-yildagi Gʻarbiy Vey elchiligini qabul qilish va 546-yildagi javob elchiligi keldi. Soʻng tielelarga qarshi aralashuv boʻldi. Bu ketma-ketlik hech bir joyda improvizatsiyalar qatoriga emas, balki jujanlar bilan aloqani ataylab boʻshatishga mos keladi.

Vaziyat favqulodda qulay edi. Shimoliy Xitoy Gʻarbiy Vey bilan Shimoliy Qi oʻrtasida boʻlingan edi. Ularning har biri bir-biriga qarshi va jujanlarga qarshi ittifoqchi izlashga sabab bor edi. Anagui boshchiligidagi jujanlar dashtni oʻnlab yillar egallab kelgan edi. Biroq hayotillar bilan munosabatlar sovigan edi. Fuqarolari bezovta boʻlganda Anagui uchun tashqi muvozanat yoʻq edi. Tielelar yana bir qoʻzgʻolonga tayyorlanardi. Bir talqin iqlimni qoʻshadi. 536–545-yillardagi haddan tashqari yillar hammani zaiflashtirgan va urushning olti yil davom etishi ularning oqibati sifatida oʻqiladi. Paleoiqlimshunoslar bu yillarga raqamlar keltiradi. Ular 536, 540 va 547-yillardagi otilishlarni va 536–545-yillarni ikki ming yilning eng sovuq oʻn yilligi deb topadi. Oltoyda 540-yillar barchasining eng sovuq oʻn yilligi boʻlgan, hozirgi oʻrtachadan 3,2 daraja past. Turkic Atlas bu munozarani iqlim va dasht imperiyalari ostida bayon qiladi.

Boshlanishi (546)

546-yilda tielelar jujanlarga qarshi harakat qildi.[3] Bumin ularni yurish paytida toʻsib, magʻlub etdi. Ellik mingdan ortiq kishi unga boʻysundi. Jang haqida alohida maqola bor.[3] Buning evaziga Bumin Anaguiga jujan malikasini soʻrab odam yubordi. «Zhou shu» rad javobini toʻgʻri nutqda yozadi. Anagui uni oʻzining temirchi quli deb atadi va qanday jurʼat etib bunday gapirayotganini soʻradi.[3] Bumin javobni keltirgan elchini oʻldirdi. U aloqani uzdi.[3]

Hukmron xonadonga uylanish Buminga jujanlar vorisligiga daʼvo berar edi. Bu soʻrovning ham, rad etishdagi qizgʻinlikning ham odatiy izohidir. Elchini oʻldirishni qaytarib boʻlmas edi. Soʻrov nimaga erishmoqchi boʻlgan boʻlmasin, javob masalani yopdi va urushni muqarrar qildi. Shu daqiqadan temirchilar oilasi bilan yuz ellik yil dashtni boshqargan imperiya oʻrtasida front paydo boʻldi. Uni gap bilan yoʻqotib boʻlmas edi.

Tayyorgarlik (547–551)

Toʻrt yil davomida yozma maʼlumot jim. Bumin ularni boshqa turkiy guruhlar orasida qoʻllab-quvvatlovchilarni toʻplashga sarfladi. Bu 552-yilda u qoʻmondonlik qilgan kuchning kattaligidan chiqarilgan xulosa. Bu qoʻllab-quvvatlash qanday olingani va qaysi guruhlar qoʻshilgani qayd etilmagan. Uzilish bilan urush oʻrtasidagi olti yil tayyorgarlik davri sifatida oʻqiladi. Bu yillarda Bumin tielelar federatsiyasini, aytilishicha qirq qabilani, va ilgari ishtirok etmagan boshqa turkiy guruhlarni jipslashtirdi. U urushni Ashinalar doim ishlab kelgan temir va temir buyumlar savdosi hisobidan moliyalashtirdi. Anagui oʻz tomonidan poytaxti Mumochengni ikki qavat devor bilan mustahkamladi. U yerda saralangan qoʻriqchilarni saqlardi.

551-yilda Bumin Gʻarbiy Vey hukmron xonadonidan bir malikaga uylandi, «Zhou shu»da u Changle deb nomlanadi.[3] Yuwen Tai ittifoqni mustahkamladi. U Bumin oʻz xoʻjayini bilan aloqani uzganini bilar edi va qaysi taraf kichikligini ham bilar edi. Shunga qaramay malikani berdi, chunki jujanlar orqasidagi bir Koʻk turk unga tinch turgan jujandan koʻra qimmatliroq edi.[3] Bir maʼlumot Vey urush paytida Koʻk turk qoʻshinlariga oʻz hududi orqali oʻtishga ruxsat berganini qoʻshadi. U shuningdek 551-yilda oʻn ming Koʻk turk Koguryŏ chegarasida paydo boʻlib, bir nechta shaharni qamal qilgani haqidagi koreys daʼvosini ham keltiradi.

552-yildagi ikki jang

552-yil boshiga kelib Ashinalar bilan jujanlar eʼlon qilinmagan urush holatida edi. Mojaro yil boshida ikki toʻqnashuv bilan keskinlashdi. Yanvarda gʻarbga yuborilgan jujan kuchi Jungʻoriyada magʻlub etildi.[4] Ikkinchi, kattaroq qoʻshin Koʻk turklarga ular poytaxt tomon sharqqa burilganda duch keldi. U xitoy yilining birinchi oyida Huaihuang shimolida yoʻq qilindi.[3] Bu oy 552-yil 11-fevraldan 10-martgacha davom etdi. Xitoy tarixnomalari faqat shu ikkinchi jangni qayd etadi. Bumin Mumochengga yurdi. Xitoy bayoniga koʻra, Anagui Bumin kelishidan oldin yoki keyin oʻz joniga qasd qildi. Oʻz joniga qasd qilishga qarshi bildirilgan shubha uning maqolasida bayon qilingan.[3] Jujan zodagonlari, xonning oʻgʻillari ham, tarqalib ketdi. Bir qismi janubga, Shimoliy Qiga, bir qismi gʻarbga dasht orqali ketdi.[3]

Butun urush shu edi. Bir mavsum ichidagi ikki jangdan keyin dashtni bir yarim asr tutgan qoʻshin endi yoʻq edi.

Oʻtukanning egallanishi (552-yil aprel)

Bumin dashtning qadimiy muqaddas markazi Oʻtukanga kirdi. U Illig xon unvonini oldi.[3] U Mumochengni olmadi va jujan davlatini tarqatib yubormadi. Xoqonlik tuzilmalari asosan buzilmagan holda unga oʻtdi, boshida boshqa hukmron sulola turardi. U shu yil ichida vafot etdi. Jujan qoldigʻini Xitoyda va Ordosda tugatish uning oʻgʻillariga, keyingi Koʻk turk–jujan urushlarida, nasib etdi.[3]

Baho

Bu ozodlik urushi va inqilob edi. Anagui oʻlgan bahordan dashtda turkiy hukmronlikning yetti asri boshlanadi. Ikkala bayon ham baholash, topilma emas.[5] Manbalar baholashsiz koʻrsatgan narsa — yuz yil temir va itoat bergan tobe xalq. Ular rad etilgan nikohni toʻrt yil ichida qoʻshinga aylantirgan yetakchini koʻrsatadi. Ular oʻz tobelarining eng kichigiga bir mavsumda quladigan imperiyani koʻrsatadi. Koʻk turklarning 732-yilda yozilgan oʻz xotirasi jujanlarni umuman tilga olmaydi.[2]

Izohlar

  1. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 27
  2. ^ a b c Kül Tegin inscription
  3. ^ a b c d e f g h i j k Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  4. ^ Yavuz 2025, p. 225
  5. ^ Yavuz 2025

Manbalar

Adabiyot

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Rustam Ganiev; Vladimir Kukarskih, Climate Extremes and the Eastern Turkic Empire in Central Asia (2018)
  • Ulf Büntgen; Vladimir S. Myglan; Fredrik Charpentier Ljungqvist; Michael McCormick; Nicola Di Cosmo et al., Cooling and societal change during the Late Antique Little Ice Age from 536 to around 660 AD (2016)
  • Matthew Toohey; Kirstin Krüger; Michael Sigl; Frode Stordal; Henrik Svensen, Climatic and societal impacts of a volcanic double event at the dawn of the Middle Ages (2016)

Bogʻliq

What links here14

Persons
Bumin Khan · Istemi
States
First Göktürk Khaganate · Rouran Khaganate · Western Wei
Conflicts
Rouran Domination of the Turkic Peoples · The Göktürk–Rouran Wars
Battles & Events
Battle of Dzungaria, 552 · Defeat of the Tiele, 546 · Göktürk raid of 542 · The Rouran Marriage Refusal (546)
Peoples
History of the Turkic peoples
Institutions and Titles
Göktürk Ironworking
Controversies
Climate and the steppe empires

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Koʻk turklarning mustaqillik urushi.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/war-of-liberation-546-552/

Last revised: 8 November 2026