Göktürk Bağımsızlık Savaşı

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Göktürk Bağımsızlık Savaşı, Bumin önderliğindeki Aşinaların Rouranların egemenliğini kırdığı ve Birinci Göktürk Kağanlığını kurduğu altı yıla verilen addır. Savaş 546’dan tarihlenir, daha önceden değil. Batı Wei sınırına yapılan 542 akını, Göktürklerin orada her kış yaptığı akınlardan biriydi.^[1] Savaş 546’daki kopuşla başladı. Bumin, Tiele ayaklanmasını yolda karşıladı ve Anagui’den bir prenses istedi. Anagui ona demirci köle dedi, Bumin de cevabı getiren elçiyi öldürdü. Savaş, 552 baharında iki muharebeyle, Rouran kağanının ölümüyle ve Bumin’in Ötüken’e girişiyle sona erdi. Tarihleme çıkarıma dayanır. Olayların sırası ise kaynaklara dayanır.

Kaynaklar

Savaş neredeyse bütünüyle Zhou Shu’nun Göktürk bölümünden ve ondan yararlanan sonraki derlemelerden bilinir. Eser 636’da, öncülü Bumin’in müttefiki olmuş bir Çin devleti için derlenmişti. 542 akını aynı eserde ayrı bir yaşam öyküsünde geçer. Eldeki kronolojiyi Zizhi tongjian sağlar. Rouranlardan hiçbir ses kalmamıştır. Göktürklerin kendi anlatımı ise iki yüzyıl sonraki Kül Tegin yazıtındadır.^[2] Yazıt yalnızca üç şey söyler. Bumin ile İstemi tahta oturdu, Göktürk halkının ilini ve töresini tuttu. Dört yan düşmandı. Hepsine boyun eğdirdiler.^[2] Zhou Shu savaşın önderi olarak yalnızca Bumin’i anar. İstemi’nin bu yıllarda ne yaptığı kayıtlı değildir.

Öncesi

Aşinalar, Rouran egemenliği altındaki birkaç Türk topluluğundan biriydi. Hizmetle yükümlüydüler. Metal işçiliği bağlantısı olduğu gibi kabul edilirse, mal vermekle de yükümlüydüler. Orhun ülkesindeki Rouran merkezinden uzakta, Altay’da yaşıyorlardı. Yolları, batıda Tiele’ye, güneyde Çin sınırına uzanıyordu. Bumin, babasının ölümü üzerine 542 dolayında boyun yönetimini eline aldı. O yıldan itibaren Aşinalar kendi hesaplarına hareket eder. Önce 542 akını geldi. Ardından 545’te Batı Wei elçiliği kabul edildi, 546’da da karşı elçilik yapıldı. Sonra Tiele’ye karşı müdahale geldi. Bu sıra baştan sona, bir doğaçlamalar dizisiyle değil, Rouran bağının bilerek gevşetilmesiyle uyuşur.

Durum alışılmadık ölçüde elverişliydi. Kuzey Çin, Batı Wei ile Kuzey Qi arasında bölünmüştü. İkisinin de hem birbirine hem Rouranlara karşı müttefik aramak için nedeni vardı. Anagui yönetimindeki Rouranlar bozkırı onyıllardır elinde tutuyordu. Eftalitlerle ilişkileri ise soğumuştu. Tebaası kıpırdanmaya başladığında Anagui’nin dışarıda bir denge gücü yoktu. Tiele yeni bir ayaklanma hazırlıyordu. Bazı çağdaş anlatımlar buna iklimi de ekler. 536–545 arasının aşırı yılları herkesi zayıflatmıştı ve savaşın altı yıl sürmesi bunların bir sonucu sayılır. Paleoklimatologlar bu yıllara rakam verir. 536, 540 ve 547’de yanardağ patlamaları ve 536’dan 545’e iki bin yılın en soğuk on yılını saptarlar. Altay’da 540’lı yıllar, günümüz ortalamasının 3,2 derece altıyla hepsinin en soğuk on yılıdır. Türk Atlası tartışmayı iklim ve bozkır imparatorlukları başlığı altında ele alır.

Savaşın başlaması (546)

546’da Tiele Rouranların üzerine yürüdü.^[3] Bumin onları yolda karşıladı ve yendi. Elli binden fazlası ona boyun eğdi. Bu çarpışma ayrı bir maddede anlatılır.^[3] Bunun karşılığında Bumin, Anagui’ye adam gönderip bir Rouran prensesi istedi. Zhou Shu reddi doğrudan aktarır. Anagui ona demirci kölem dedi ve böyle konuşmaya nasıl cüret ettiğini sordu.^[3] Bumin cevabı getiren elçiyi öldürdü. İlişkileri kesti.^[3]

Hükümdar ailesine evlilikle girmek, Bumin’e Rouran veraseti üzerinde hak sağlardı. Hem isteğin hem reddin sertliği için alışılmış açıklama budur. Bir elçiyi öldürmek geri alınamazdı. İstek neyi amaçlamış olursa olsun, verilen cevap konuyu kapattı ve savaşı kaçınılmaz kıldı. Bu andan itibaren demirci ailesi ile bozkırı yüz elli yıl yönetmiş imparatorluk arasında bir cephe vardı. Bu cephe konuşarak ortadan kaldırılamazdı.

Hazırlıklar (547–551)

Kaynaklar dört yıl boyunca hiçbir şey söylemez. Bumin bu yılları başka Türk toplulukları arasında destek toplayarak geçirdi. Bu, 552’de komuta ettiği kuvvetin büyüklüğünden çıkarılan bir sonuçtur. Desteğin nasıl sağlandığı ve hangi toplulukların katıldığı kayıtlı değildir. Kopuş ile savaş arasındaki altı yıl bir hazırlık dönemi olarak okunur. Bumin bu sürede, söylendiğine göre kırk boydan oluşan Tiele birliğini ve daha önce işe karışmamış başka Türk topluluklarını çevresinde topladı. Savaşı da Aşinaların öteden beri işlediği demir ve demir eşya ticaretiyle finanse etti. Anagui ise Mumocheng’deki başkentini çifte surla tahkim etti. Orada seçkin bir muhafız birliği tuttu.

551’de Bumin, Batı Wei hanedanından, Zhou Shu’nun Changle diye andığı bir prensesle evlendi.^[3] Yuwen Tai ittifakı sağladı. Bumin’in efendisiyle bağını koparmış olduğunu da, hangi tarafın küçük olduğunu da biliyordu. Yine de prensesi verdi, çünkü Rouranların sırtındaki bir Göktürk, onun için barış içindeki bir Rourandan daha değerliydi.^[3] Bir anlatı, savaş sırasında Wei’nin Göktürk birliklerinin kendi topraklarından geçmesine izin verdiğini ekler. Aynı anlatı, 551’de on bin Göktürk’ün Koguryŏ sınırında belirip birkaç şehri kuşattığına dair bir Kore iddiasını da aktarır.

552’nin iki muharebesi

552 başına gelindiğinde Aşinalar ile Rouranlar ilan edilmemiş bir savaş halindeydi. Çatışma yılın başında iki çarpışmayla tırmandı. Ocak ayında batıya gönderilen bir Rouran kuvveti Cungarya’da yenildi.^[4] İkinci ve daha büyük bir ordu, doğuya, başkente doğru dönen Göktürkleri karşıladı. Bu ordu Çin yılının ilk ayında Huaihuang’ın kuzeyinde yok edildi.^[3] Bu ay 11 Şubat’tan 10 Mart 552’ye kadar sürdü. Çin tarihleri yalnızca bu ikinci muharebeyi kaydeder. Bumin Mumocheng üzerine yürüdü. Çin anlatısına göre Anagui, onun gelişinden önce ya da sonra kendi canına kıydı. İntihara karşı öne sürülen kuşku Anagui maddesinde ele alınır.^[3] Kağanın oğulları dahil Rouran soyluları dağıldı. Bir bölümü güneye, Kuzey Qi’ye gitti, bir bölümü ise bozkır boyunca batıya.^[3]

Bütün savaş bundan ibaretti. Bir mevsim içinde yapılan iki muharebeden sonra, bozkırı bir buçuk yüzyıl elinde tutmuş ordu artık yoktu.

Ötüken’in alınması (Nisan 552)

Bumin, bozkırın eski kutsal merkezi Ötüken’e girdi. İllig Kağan unvanını aldı.^[3] Mumocheng’i almadı, Rouran devletini de dağıtmadı. Kağanlığın yapıları büyük ölçüde bozulmadan, başında farklı bir hanedanla ona geçti. Aynı yıl içinde öldü. Rouran kalıntılarının Çin’de ve Ordos’ta bitirilmesi, sonraki Göktürk-Rouran Savaşları’nda oğullarına kaldı.^[3]

Değerlendirme

Bu bir kurtuluş savaşı ve bir devrimdi. Bozkır üzerindeki yedi yüzyıllık Türk egemenliği, Anagui’nin öldüğü bahardan tarihlenir. İki ifade de bulgu değil, değerlendirmedir.^[5] Kaynaklar, değerlendirme katmadan, yüz yıl boyunca demir ve itaat vermiş bir tebaa halkı gösterir. Ayrıca geri çevrilen bir evliliği dört yılda bir orduya dönüştüren bir önderi gösterirler. Gösterdikleri imparatorluk ise bir mevsimde tebaasının en küçüğüne yenilmiştir. Göktürklerin 732’de taşa kazınan kendi hatıraları Rouranları hiç anmaz.^[2]

Notlar

^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 27
^ a b c Kül Tegin inscription
^ a b c d e f g h i j k Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Yavuz 2025, p. 225
^ Yavuz 2025

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 27, 50
Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 164 (after Wei Shu, Zhou Shu, Sui Shu and Bei Shi)
Kül Tegin inscription

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Rustam Ganiev; Vladimir Kukarskih, Climate Extremes and the Eastern Turkic Empire in Central Asia (2018)
Ulf Büntgen; Vladimir S. Myglan; Fredrik Charpentier Ljungqvist; Michael McCormick; Nicola Di Cosmo et al., Cooling and societal change during the Late Antique Little Ice Age from 536 to around 660 AD (2016)
Matthew Toohey; Kirstin Krüger; Michael Sigl; Frode Stordal; Henrik Svensen, Climatic and societal impacts of a volcanic double event at the dawn of the Middle Ages (2016)