Baideng qamali

Miloddan avvalgi 200-yilning qishida Xan sulolasining asoschisi imperator Xunnlar (Xiongnu) ustiga shaxsan yurish qildi. Xunnlar uni yetti kun davomida bir tepalikda qamal qildi.^[1] U tirik chiqib ketdi. Uning hukumati keyin kelishgan shartlar chegarani keyingi yetmish yil davomida boshqardi.^[1]

Yurish

Xan qiroli Xin Daiga koʻchirilgan edi, uning poytaxti Mayi edi. Xunnlar Mayiga qarshi katta kuch bilan keldi va Xin ularning tomoniga oʻtdi. Xinni qoʻlga olgan Bagatur qoʻshinini janubga, Gouzhu orqali olib oʻtdi. U Taiyuanga zarba berdi va Jinyanggacha yetib keldi. Imperator Gaozu uni kutib olish uchun yurdi.^[1] Bir talqinga koʻra, imperator xunnlarning oʻzlariga emas, balki tomon almashtirgan Xan qiroliga qarshi yurish qilgan. Xin sulolani yaratgan urushlarda Gaozuning hamrohi boʻlgan edi. Imperator u tomon almashtirgan zahotiyoq unga qarshi shaxsan yurishga chiqdi. Bu talqinga koʻra, Xan uchun muhimi chegara sarkardalarining xunnlarga qoʻshilib, oʻz davlatlarini tuzishiga yoʻl qoʻymaslik edi.^[2]

Qish favqulodda qattiq kelgan edi. Shiji yomgʻir va qor yogʻgani, har oʻn kishidan ikki-uch nafari sovuqdan barmoqlarini yoʻqotgani haqida yozadi.^[1]^[3] Shundan keyin Bagatur yer imkon bergan har gal dasht sarkardalari qilgan ishni qildi. U yengilgandek koʻrindi va taʼqibchilarni ortidan ergashtirdi. U yaxshi qoʻshinlarini yashirdi, faqat kuchsizlar va ozgʻinlarni koʻrsatdi. Xan qoʻshini uch yuz yigirma ming kishi bilan, ularning koʻpi piyoda, uning ortidan shimolga keldi.^[1]^[4] Qirol Xin tarjimai holiga koʻra, bundan oldin Oʻng va Chap Dono qirollar boshchiligidagi oʻn mingdan ortiq otliqdan iborat avangard Xinning sarkardalariga qoʻshilgan edi. Xan qoʻshini uni bir necha marta magʻlub etib, taʼqib qildi.^[5]

Halqa

Gaozu piyodalaridan oldin Pingchengga yetib keldi. Bagatur toʻrt yuz ming saralangan otliqni qoʻyib yubordi va uni Baidengda qamal qildi. Yetti kun davomida halqa ichidagi va tashqarisidagi kuchlar bir-birini na qutqara oldi, na taʼminlay oldi.^[1]^[6] Han Shuda toʻrt yuz ming oʻrniga uch yuz mingdan ortiq saralangan otliq koʻrsatilgan.^[7]^[6] Xuddi shu matn halqani ranglar boʻyicha tasvirlaydi. Bu tasvir dasht qoʻshinining qanotlar boʻyicha saflanishi haqidagi eng qadimgi bayondir: gʻarbda oq otlar, sharqda koʻkish-kulrang otlar, shimolda qora otlar, janubda qizil otlar.^[1]^[8] Bu parcha buning jang tartibimi, toʻrt tomon boʻyicha marosim joylashuvimi yoki ikkalasini ham tartibga solgan xitoylik yozuvchining ishimi ekanini hal qila olmaydi.

Ochilish

Gaozu chanyuning xotiniga yashirincha boy sovgʻa yubordi. U Bagaturga ikki hukmdor bir-birini qisishi kerak emas, dedi. Agar u Xan yerini egallasa ham, deya qoʻshdi u, chanyu oxir-oqibat unda yashay olmaydi. Xan qirolining chanyu eʼtiborga olishi lozim boʻlgan ilohiy himoyasi bor, dedi u.^[1] Shu bilan birga Bagatur tomon almashtirgan Xan qiroli Xinning sarkardalari Wang Huang va Zhao Li bilan uchrashuv kelishgan edi. Ularning qoʻshinlari kelmadi. U ularning Xan bilan kelishuvi bor deb shubhalandi. Xotinining soʻzlari shu shubha bilan birga uni halqaning bir burchagini ochishga undadi.^[1] Gaozu har bir kishiga kamonini toʻla tortib, oʻqni tor ustiga qoʻyib, tashqariga qarab turishni buyurdi. U kolonnani toʻgʻri tirqish orqali olib chiqdi va asosiy qoʻshiniga qoʻshildi. Bagatur chekindi, Xan ham chekindi.^[1]

Oqibatlari

Xan heqin kelishuvini tuzish uchun Liu Jingni yubordi.^[1] Talonchilik toʻxtamadi. Xin keyin xunnlar sarkardasi boʻlib xizmat qildi, Bagatur esa Daiga xohlagancha kirib-chiqib yurdi. Shundan keyin Xan Liu Jingni yana yubordi, u bilan birga imperator xonadonidan bir ayolni chanyuning xotini boʻlishi uchun joʻnatdi. Ular yana har yili belgilangan miqdorda ipak tola, ipak, sharob, guruch va oziq-ovqat yubordilar. Qasam ikki hukmdorni birodar qildi. Shiji natijani quruq qayd etadi: shundan soʻng Bagatur biroz tinchidi.^[1]

Qamal Xan nazarida shunday hukmni ham mustahkamladiki, u hukmronlikdan uzoqroq yashadi. Imperatritsa Lü Bagaturning haqoratomuz xatiga urush bilan javob bermoqchi boʻlganda, sarkardalari uni bitta dalil bilan toʻxtatdi. Gaozu dono va jangovar edi, shunga qaramay u Pingchengda qattiq qiyinchilikka tushgan edi.^[1]