Laoshang otasi yaratgan imperiyani meros qilib oldi va hukmronligini uni saqlab qolish mumkinligini isbotlashga sarfladi. U yuechji shohini yoʻq qildi. U yuechji xalqini Qilian va Dunhuang oraligʻidagi yoʻlakdan gʻarbga haydab chiqardi. Miloddan avvalgi 166-yilda u Changʼan tashqarisidagi imperator bogʻlarini koʻrib turadigan masofagacha otda bordi.[1] Uning shaxsiy ismi Jiyu edi. Laoshang unvondir va Shiji uni boshidan oxirigacha shu nom bilan ataydi.[1] Bir zamonaviy talqin Laoshangni «keksa va oliy» deb talqin qiladi va uni shaxsiy ism yoniga qoʻyilgan unvon deb hisoblaydi. Bu talqin uning oʻlimdan keyin berilgan nom boʻlgan-boʻlmaganini ochiq qoldiradi.[2]

Yuechjilar

Bagatur yuechjilarni magʻlub etgan edi va ular uning oʻgʻli davrida yana magʻlub boʻldi. Shijiga koʻra, Laoshang ularning shohini oʻldirdi. U shohning boshini ichimlik idishiga aylantirdi.[3][4] Han Shu bu kosani bir asr keyin Nuoshui togʻida ichilgan qasamyod idishlari qatorida nomlaydi. Bu degani, kosa miloddan avvalgi 43-yilda ham xunnlar saroyida qoʻllanilib kelgan.[5] Yuechjilar uzoq gʻarbga ketdi. Ularning koʻchishi ularni Ili vodiysi orqali oxir-oqibat Baqtriyagacha olib bordi.[6] Natijada yuz bergan koʻchish keyinchalik Kushon davlatini yuzaga keltirgan voqealar zanjirini boshladi. Bu, shuningdek, gʻoliblar hech qachon kirmagan mintaqa xaritasini oʻzgartirib yuborgan dasht magʻlubiyatining davrdagi eng yorqin misolidir. Ikkinchi talqin yuechjilarning Dunhuang yurtidan Iliga ketishini Laoshang hukmronligiga emas, otasining miloddan avvalgi 177–176-yillardagi gʻarbiy yurishiga bogʻlaydi.[7] Uchinchi talqinga koʻra, yuechjilar Bagatur davrida kech boʻlgan magʻlubiyatdan keyin ikkiga boʻlingan. Katta yuechjilar Ili vodiysiga joylashdi, Kichik yuechjilar esa Qilian togʻlaridagi qiang xalqlari orasiga joylashdi. Miloddan avvalgi 162-yilda Laoshang Katta yuechjilarga yana hujum qildi va ularning shohini oʻldirdi. U hujumni xunnlar yaqinda boʻysundirgan wusunlar bilan birga qildi. Shundan keyin wusunlar Ili vodiysini egalladi, Katta yuechjilar esa Sugʻdiyonaning janubidan gʻarbga ketdi.[8]

Zhonghang Yue

Laoshang taxtga oʻtirganda Xan yana bir malika yubordi. U bilan birga Yanlik xoʻjasaroy Zhonghang Yue ham ketdi. U borishni istamagan edi va majburlandi. Ketishidan oldin u agar borishi shart boʻlsa, xanlar uchun balo boʻlishini aytdi. U yetib keldi, chanyu tomoniga oʻtdi va katta inoyatga sazovor boʻldi.[1]

Shiji keyin u haqida bildirgan narsa har qanday qadimiy manbadagi dasht iqtisodiy siyosati toʻgʻrisidagi eng ochiq bayonotdir. Xunnlar xitoy ipagi, paxtasi va oziq-ovqatini yoqtirib qolgan edi. Zhonghang Yue chanyuga xunnlar aholisi jihatidan bitta Xan qoʻmondonligiga ham teng kelolmasligini aytdi. Uning aytishicha, ularning butun kuchi boshqacha ovqatlanish va kiyinishda hamda xanlarga hech narsada qaram boʻlmaslikda edi. Agar xitoy mollariga mehr qoʻyilsa, xunnlar butunlay xanlar qoʻliga oʻtadi. U chanyuni xitoy ipaklarida tikanli butazor orasida yirtilguncha yurgizdi, ipak namat va terining tengi emasligini koʻrsatish uchun. U chanyuga xitoy taomlarini tashlatdi, ular qatiqqa teng emasligini koʻrsatish uchun.[1] Keyin u chanyuning amaldorlariga yozma yozuvlar yuritishni oʻrgatdi. U ularga odamlar va hayvonlarni hisob boʻyicha sanashni ham oʻrgatdi.[1][9] Bir talqin bu sanoqni xunnlardan olinadigan birinchi soliqning asosi deb biladi. Xuddi shu talqin bu manbalardagi soliq haqidagi yagona eslatma ekanini va xunn jamiyatining oʻzida yuk kichik boʻlganini tan oladi.[10]

U diplomatik shaklni ham qayta yozdi. Xanlar chanyuga uzunligi bir fut bir dyuym boʻlgan taxtachada yozardi. Xat shunday boshlanardi: «imperator xunnlarning buyuk chanyusining salomatligini hurmat bilan soʻraydi». Zhonghang Yue xunnlarga uzunligi bir fut ikki dyuym boʻlgan, kengroq va uzunroq muhrli taxtachada javob yozdirdi. Boshlanish shunday edi: Osmon va Yerdan tugʻilgan, quyosh va oy taxtga oʻtqazgan xunnlarning buyuk chanyusi Xan imperatorining salomatligini hurmat bilan soʻraydi.[1][11] Bu samoviy topshiriq Xitoydan olinganmi yoki oʻz-oʻzidan Ichki Osiyo gʻoyasimi, buni hal qilib boʻlmaydi. Dasht hukmdorlari uning tilidan, xunnlardan to Chingiziylargacha, foydalanishda davom etdi.[12] Bir zamonaviy talqin bu formulani Koʻk turk iborasi teŋride bolmıš, «Osmonda tugʻilgan» ga yaqin deb topadi. Bu talqinda Osmon formulaning asosiy elementi, Yer esa koʻk turklardagi kabi ikkinchi oʻrinda turadi.[11]

Shiji, shuningdek, Zhonghang Yueni xunn urf-odatidan shikoyat qilgan Xan elchilariga javob berayotgan holda koʻrsatadi. Xunnlar keksalarni mensimaydi, deyilganda, u Xan oilalari ham yurishga chiqayotgan yigitlarga eng yaxshi ovqatni berishini aytdi. Xunnlar ham xuddi shu sababga koʻra shunday qiladi, dedi u. Oʻgʻil otasining beva xotinlarini, aka esa ukasining beva xotinlarini oladi, deyilganda, u xunnlar urugʻ yoʻqolmasligi uchun shunday qilishini aytdi. Bunga qarama-qarshi, xitoy oilalari bu odatni rad etadi, bir-biridan uzoqlashadi va oxir-oqibat bir-birini oʻldirib, xonadon familiyasini oʻzgartiradi.[1] Bu bobda dasht muassasasi tasvirlanmasdan, dalillar bilan himoya qilinadigan yagona joydir. Dalil xitoylik qochoqning ogʻziga solingan.

Miloddan avvalgi 166-yilgi bosqin

Imperator Wenning on toʻrtinchi yilida chanyu bir yuz qirq ming otliq bilan Zhaona va Xiao dovoniga kirdi. U Beidi qoʻmondonini oʻldirdi, juda koʻp odam va hayvonni olib ketdi va Pengyanggacha yetdi. Uchar bir otryad Huizhong saroyini yondirdi. Xunn razvedkachilari Yongda va Shirin buloqlarda, poytaxtdan bir kunlik yoʻl masofasida koʻrindi.[1] Xanlar Changʼan atrofida bir ming jang aravasi va bir yuz ming otliqni maydonga qoʻydi. Ular chegaraga beshta sarkarda tayinladi. Chanyu chiziq ichkarisida bir oy turdi, soʻng chekindi. Xanlar uni chegaradan tashqariga kuzatib bordi va hech kimni oʻldirmay qaytdi.[1] Shundan keyin, deydi Shiji, xunnlarning takabburligi har yili oshdi. Ular har yili bostirib kirdi.[1]

Miloddan avvalgi 162-yilgi xatlar

Undan keyingi yozishma uzun-uzun keltirilgan. Bu heqin kelishuvi nimani anglatishi deb tushunilganining eng toʻliq bayonidir. Imperator Wen oldingi imperator taqsimot belgilab qoʻyganini yozdi: devordan shimolda kamon tortadigan davlatlar chanyudan buyruq oladi, devor ichkarisida esa kallapush va belbogʻ xonadoni, imperator, hukmronlik qiladi.[1] Xat ikkala tomon mayda shikoyatlarni tashlab, keksalar tinchlansin, bolalar ulgʻaysin, deb taklif qiladi. U, shuningdek, imperator va chanyu birgalikda xalqning ota-onasi boʻlsin, deb taklif qiladi.[1] Keyin kelishuvni butun imperiya boʻylab eʼlon qiluvchi farmon chiqdi. Xunnlar chegaraga kirmasligi, xanlar esa undan chiqmasligi kerak edi. Hozirgi shartnomani buzgan kishi oʻlishi kerak edi.[1] Toʻrt yildan keyin Laoshang vafot etdi. Uning oʻgʻli Junchen taxtga oʻtqazildi.[1] Uning vafot yili ikki xil hisoblanadi. Bir hisob miloddan avvalgi 161-yilni beradi. Ikkinchisi manbalar faqat miloddan avvalgi 160-yilga, imperator Wenning keyingi davrining toʻrtinchi yiliga imkon beradi, deb hisoblaydi.[13][14] Biroq miloddan avvalgi 162-yilgi xatlardan harfma-harf sanalganda, Shijining «toʻrt yildan keyin»i miloddan avvalgi 158-yilga olib boradi, bu ikkala hisobga ham mos kelmaydi.[1]

Izohlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o Shiji, juan 110
  2. ^ Ögel 2015, p. 355–356
  3. ^ Shiji, juan 123
  4. ^ Ögel 2015, p. 251
  5. ^ Han Shu, juan 94
  6. ^ Golden 1992, p. 51
  7. ^ 内田吟風 1938a, p. 313
  8. ^ Sinor 1990, p. 127
  9. ^ Ögel 2015, p. 357–358
  10. ^ Khazanov 1994, p. 254
  11. ^ a b Ögel 2015, p. 358
  12. ^ Golden 1992, p. 61
  13. ^ 内田吟風 1938a, p. 319
  14. ^ Ögel 2015, p. 391

Manbalar

Adabiyot

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 月氏のバクトリア遷移に關する地理的年代的考證（上） (1938)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)

Bogʻliq

What links here16

Persons
Bagatur (Modu Chanyu) · Dou Xian · Huhanye Chanyu · Yizhixie Chanyu · Zhonghang Yue
Battles & Events
The Han–Xiongnu heqin treaties
Peoples
Yuezhi
Lineages
Luandi
Institutions and Titles
Chanyu · Heqin · Skull Cup
Religions
Kün Tengri
Foods
Ayran · Qurut · Steppe Diet
Controversies
The Göktürks and the Xiongnu

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Laoshang Chanyu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/laoshang-chanyu/

Last revised: 8 November 2026