Laoshang Şanyu

Laoshang, babasının kurduğu imparatorluğu devraldı ve saltanatını bu imparatorluğun elde tutulabileceğini kanıtlamakla geçirdi. Yuezhi kralını yok etti. Yuezhi halkını Qilian ile Dunhuang arasındaki koridordan batıya sürdü. MÖ 166’da Chang’an dışındaki imparatorluk parklarının görüş alanına kadar at sürdü.^[1] Kişisel adı Jiyu’ydu. Laoshang bir unvandır ve Shiji boyunca bu adı kullanır.^[1] Laoshang “yaşlı ve üstün” diye çevrilebilir ve kişisel adın yanında bir unvan sayılabilir. Bu, onun bunun yerine ölümden sonra verilmiş bir ad olup olmadığını açık bırakır.^[2]

Yuezhiler

Yuezhileri önce Mete Han yenmişti. Oğlunun döneminde bir kez daha yenildiler. Shiji’ye göre Laoshang onların kralını öldürdü. Kralın kafasından bir içki kabı yaptı.^[3]^[4] Han Shu, bir yüzyıl sonra Nuoshui Dağı’nda edilen yeminde bu kabı içilen kaplar arasında sayar. Demek ki kap MÖ 43’te Asya Hun hükümdarlık merkezinde hâlâ kullanılıyordu.^[5] Yuezhiler çok uzak batıya gitti. Bu hareket onları Ili vadisinden geçirip sonunda Baktriya’ya ulaştırdı.^[6] Ortaya çıkan yer değiştirme, sonradan Kuşan devletini doğuran olaylar zincirini başlattı. Dönemde bir bozkır yenilgisinin, galiplerin hiç girmediği bir bölgenin haritasını yeniden düzenlediği en açık örnek de budur. Başka bir tarihleme, Yuezhilerin Dunhuang ülkesinden Ili’ye ayrılışını Laoshang’ın saltanatına değil, babasının MÖ 177–176 tarihli batı seferine yerleştirir.^[7] Üçüncü bir anlatıma göre Yuezhiler, Mete Han döneminde geç bir yenilgiden sonra ikiye bölündü. Büyük Yuezhiler Ili vadisine, Küçük Yuezhiler Qilian dağlarındaki Qianglar arasına yerleşti. MÖ 162’de Laoshang, Büyük Yuezhilere bir kez daha saldırdı ve kralını öldürdü. Saldırıyı, Asya Hunlarının az önce boyunduruk altına aldığı Wusunlarla birlikte yaptı. Ili vadisini sonra Wusunlar aldı. Büyük Yuezhiler ise Soğdiyana’nın güneyine doğru batıya yürüdü.^[8]

Zhonghang Yue

Laoshang’ın tahta çıkışında Han bir prenses daha gönderdi. Prensesle birlikte Yan’dan Zhonghang Yue adında bir hadım da gitti. Gitmek istemiyordu, zorla gönderildi. Ayrılmadan önce, gitmek zorundaysa Han için bir bela olacağını söyledi. Vardığında şanyuya geçti ve büyük teveccüh gördü.^[1]

Shiji, bundan sonra Zhonghang Yue’nin sözlerini aktarır. Bunlar, bozkırın iktisat politikasına dair herhangi bir eski kaynakta bulunan en açık ifadedir. Asya Hunları Çin ipeğini, ipek yumağını ve yemeklerini sever olmuştu. Zhonghang Yue şanyuya, Asya Hunlarının nüfus bakımından tek bir Han idari bölgesine (komutanlığına) bile denk olmadığını söyledi. Ona göre bütün güçleri farklı yiyip giyinmekte ve Han’dan hiçbir şeye bağımlı olmamakta yatıyordu. Çin mallarına duyulan zevk kök salarsa, Asya Hunları bütünüyle Han’ın eline geçerdi. İpeğin keçe ve deriye denk olmadığını göstermek için şanyuyu Çin ipekleri içinde, ipekler yırtılana dek dikenli çalılıklardan geçirtti. Şanyuya Çin yemeklerini de attırdı, bunların kesmiğe denk olmadığını göstermek için.^[1] Sonra şanyunun subaylarına yazılı kayıt tutmayı öğretti. Onlara insanları ve hayvanları da hesapla saymayı öğretti.^[1]^[9] Bu sayım, Asya Hunları üzerindeki ilk vergi toplamanın temeli olabilir. Bu sav, kaynaklarda bir vergiden söz eden tek yerin bu olduğunu ve Asya Hun toplumunun kendi içindeki yükün küçük olduğunu kabul eder.^[10]

Diplomasi biçimini de yeniden yazdı. Han, şanyuya bir fit bir inç uzunluğunda bir levhaya yazıyordu. Mektup şöyle başlıyordu: ‘imparator, Asya Hunlarının büyük şanyusunun sağlığını saygıyla sorar’. Zhonghang Yue, Asya Hunlarının yanıtını bir fit iki inç uzunluğunda, daha geniş ve daha uzun mühürlü bir levhaya yazdırdı. Giriş şöyleydi: Gök ile Yer’in doğurduğu, güneş ile ayın tahta oturttuğu Asya Hunlarının büyük şanyusu, Han imparatorunun sağlığını saygıyla sorar.^[1]^[11] Bu göksel yetkinin Çin’den ödünç mü, yoksa kendi başına bir İç Asya fikri mi olduğu karara bağlanamaz. Bozkır hükümdarları bu dili Asya Hunlarından Cengizlilere kadar kullanmayı sürdürdü.^[12] Bu kalıp, Göktürklerin “Gök’te doğmuş” anlamındaki teŋride bolmıš sözüne yakın bulunmuştur. Buna göre kalıbın ana öğesi Gök’tür, Yer ise Göktürklerde olduğu gibi ikinci sıradadır.^[11]

Shiji, Zhonghang Yue’yi Asya Hun âdetinden yakınan Han elçilerine yanıt verirken de gösterir. Asya Hunlarının yaşlıları hor gördüğü söylenince, Han ailelerinin de en iyi yiyeceği yola çıkan genç adamlara verdiğini söyledi. Asya Hunları da aynı nedenle aynısını yapıyordu. Bir oğlun babasının dullarını, bir kardeşin kardeşinin dullarını aldığı söylenince, Asya Hunlarının bunu soy yok olmasın diye yaptığını söyledi. Çin aileleri ise bu âdeti reddeder, birbirinden uzaklaşır ve birbirini öldürüp hanenin soyadını değiştirmeye varır.^[1] Burası, bölümde bir bozkır kurumunun anlatılmakla kalmayıp savunulduğu tek yerdir. Savunma, firari bir Çinlinin ağzına konmuştur.

MÖ 166 akını

İmparator Wen’in on dördüncü yılında şanyu yüz kırk bin atlıyla Zhaona’ya ve Xiao geçidine girdi. Beidi komutanını öldürdü, çok sayıda insan ve hayvan götürdü ve Pengyang’a ulaştı. Hızlı bir birlik Huizhong sarayını yaktı. Asya Hun gözcüleri Yong’da ve Tatlı Pınar’da görüldü, başkente bir günlük atlı yolu uzaklıkta.^[1] Han, Chang’an çevresine bin savaş arabası ve yüz bin atlı çıkardı. Sınıra beş general atadı. Şanyu hat içinde bir ay kaldı, sonra çekildi. Han onu sınırın dışına kadar izledi ve kimseyi öldürmeden geri döndü.^[1] Shiji’ye göre Asya Hunları bundan sonra her yıl biraz daha küstahlaştı. Her yıl da geldiler.^[1]

MÖ 162 mektupları

Ardından gelen yazışma uzun uzun alıntılanır. Bu yazışma, heqin düzenlemesinin ne anlama geldiğinin nasıl anlaşıldığına dair en dolu ifadedir. İmparator Wen, önceki imparatorun bir ayrım koyduğunu yazdı: Sed’in kuzeyinde yay geren devletler şanyudan emir alır, Sed’in içinde, külah ve kuşak hanesinde, imparator hüküm sürer.^[1] Mektup, iki tarafın küçük şikâyetleri bırakmasını, yaşlıların dinlenmesini ve çocukların büyümesini önerir. İmparator ile şanyunun birlikte halka baba ve anne olmasını da önerir.^[1] Ardından anlaşmayı bütün imparatorluğa ilan eden bir ferman çıktı. Asya Hunları sınıra girmeyecek, Han sınırdan çıkmayacaktı. Mevcut antlaşmayı bozan ölecekti.^[1] Dört yıl sonra Laoshang öldü. Oğlu Junchen tahta çıkarıldı.^[1] Ölüm yılı iki şekilde hesaplanır. Bir hesap MÖ 161 verir. İkincisi, kaynakların yalnızca MÖ 160’a izin verdiğini savunur, bu da imparator Wen’in sonraki döneminin dördüncü yılıdır.^[13]^[14] MÖ 162 mektuplarından kelimesi kelimesine sayıldığında ise Shiji’nin “dört yıl sonra” ifadesi MÖ 158’e varır ve bu iki hesaptan hiçbirine uymaz.^[1]