Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

626-жылдын жетинчи айында чыгыш көк түрктөрдүн ханы жүз миңден ашык атчан менен Вэй дарыясынын түндүк жээгинде турду. Ал Чаньаньга ушунчалык жакын болгондуктан, борбор аскердик абалга коюлду.[1] 630-жылдын үчүнчү айында ал туугандын ордосунда тирүүлөй кармалып, ошол эле борборго туткун катары жиберилди.[1] Ошол эки датанын ортосунда Биринчи Көк түрк кагандыгын аяктаткан согуш жатат. Анын дээрлик эч бири салгылашта чечилген жок.

626-жылдагы согуштун абалы

621-жылдан бери Илиг Таң чек арасына жыл сайын чабуул койгон. Анын максаттары Яньмэнь, Тайюань, Маи, Фэньчжоу жана Шоочжоу болгон. Үлгү ар дайым бирдей эле: терең сайгылоо, Таңдын сунушу, белектер менен чегинүү.[1] 624-жылы ал мамлекеттин бардык күчү менен түштүккө келди. Аны аскер артка кайтарган жок. Аны жүз атчандуу ханзаада кайтарды: ал чыгып, хандын жээни Төлөска антты эске салды.[1]

Эки жылдан кийин Вэй дарыясында пайда болуу ошол эле эсепти акыркы жолу кайталады. Ли Шиминь он сегиз күндөн бери император эле. Илиг Сюаньу дарбазасындагы сарай төңкөрүшүн алсыздыктын белгиси катары окуду, Суй бир кезде көк түрктөрдүн жарандык согушун ошондой окуганындай.[2] Таң тизилген аскер жана суунун жээгине жалгыз минген император менен жооп берди. Илиг тынчтык сурады. Бянь көпүрөсүндө ак ат союлуп, ал чегинди.[1] Бир министр императордун минишине каршы чыккан. Император ага эгер дарбазаларды жапса, көк түрктөр каалаганынча тоноого турганын түшүндүрдү. Чыгып, ал алардын эсебин өзгөрттү. «Хунндарды (сюнну) багындыруу бул жерден башталат.»[1]

Ичтен кулоо, 627–629

Үч нерсе бир убакта болду. Кытай бабы үчөөнү тең атайт.

Баш ийген элдер көтөрүлдү. 627-жылы Иншаньдын түндүгүндөгү сюэяньто, уйгурлар жана байырку чогуу көтөрүлүп, Илигдин Юкук шадын кууп чыгышты.[1] Илиг аларга каршы Төлөсту жиберди. Төлөс аскерин жоготуп, жалгыз кайтты. Илиг аны он күндөн ашык ачуу менен кармап турду, ошол күндөн жээни ага каршы болду.[1] 629-жылы сюэяньто чөлдүн түндүгүндө өз канын жарыялап, Чаньаньга алым жиберди.[1]

Кыш малды кырды. 627-жылы чоң кар жаады, тегиз жерде бир нече фут терең. Кой менен жылкы өлүп, эл ачка калды.[1] Өлчөнгөн жазуу макул. Ал 626-жылы чоң жанар тоо атылганын, 626 жана 627-жылдары Жер Ортолук деңиз үстүндө асман бүдөмүк болгонун жана 627-жылдын жайы он беш жүз жылдын эң суук төрт жайынын бири болгонун көрсөтөт. Заманбап баяндар ошол суук кыйроого себеп болдубу, же анын бир жагдайы гана болдубу деген суроодо макул эмес. Климат жөнүндө макала талашты камтыйт.

Хан калганын салыкка тартты. «Цзю Таң шу» көк түрктөрдүн өз диагнозун берет. Бул кытай адеп-ахлагы эмес.[1] Илиг бардыгын согду чиновниктерине тапшырып, өз туугандарын алыс кармады. Мыйзамдар көбөйдү. Аскер жыл сайын жортуулга чыкты.[1] Малы өлүп, кирешеси токтоп калганда, ал уруулардан кайра салык алды, «ошентип ичи да, сырты да аны таштап кетти.»[1] Чабуул коюу анын бийлигин кармап турган бирден-бир каражат эле. Анын ийгиликсиздиги, ачарчылык жана салык менен бирге, аягынын себеби болду.[3]

Илиг аңчылыкты шылтоолоп Шоочжоуга көчүп, даярданды. Таң министрлери императорду сокку урууга үндөдү. Император баш тартып, күттү. Ал айтты: «карапайым киши сөзүн сактоого тийиш, дүйнөнүн ээси андан да көбүрөөк.»[1] 628-жылдын апрелинде Төлөс Таңга баш ийди. Ал өз таякесине каршы Таң генералы кылынды.[4] 629-жылдын он экинчи айында Төлөс, Юше шад жана тегин Иннай өз элдери менен өтүп келишти.[1]

Кышкы чабуул (630)

630-жылдагы Евразиянын картасы: Ли Цзиндин Динсянга чабуулу жана Инь тоолорунун түндүгүндөгү Темир тоодогу жеңиши, Сары дарыя боюндагы Таң протектораттарынын карамагындагы көк түрктөр, Гобинин түндүгүндөгү сюэяньто, Таңдын тарабындагы Иу, Си ябгу хандын башкаруусундагы батыш көк түрк кагандыгы жана Севан көлүндөгү салгылаш
630: Ли Цзин түнү менен Динсянга кол салып, чыгыш кагандыкты Темир тоодо жок кылат. Көк түрктөр Сары дарыя боюндагы Таң протектораттарынын карамагына отурукташтырылат. Гобинин түндүгүндө сюэяньто талааны кармайт, ал эми Иу Таңга өтөт. Батышта Си ябгу хан башкарат. Кавказда түндүк аскер Севан көлүндө жеңет. Заманбап карта. Талаадагы чектер болжолдуу.
© Emre-E Yavuz 2026

Таң ушул жерде гана жортуулга чыкты. Ли Цзин Динсян жолун алды. Башка жолдордун командирлери анын карамагына берилди.[5] «Цзю Таң шу» башка төрт жолду атайт. «Синь Таң шу» болсо Ли Даоцзундун карамагындагы дагы бир колонна менен беш жолду атап, жүз миңден ашык кишини саналат.[5] 630-жылдын биринчи айында Ли Цзин Эян кыркасында ордо курду да, Динсянга түнү кол салды. Илиг качып, ордосун чөлдүн оозуна көчүрдү.[1] Бул 629-жылдын декабрында көк түрктөрдүн базаларына чаап кирген жеңил соттуу атчандардын кышкы согушу болду. Заманбап баяндар бул убакытты акылдуу деп аташат.[2]

Экинчи айда Илиг дагы бир нече он миң киши менен Темир тоого качты. Ал күнөөсүн мойнуна алып, бүт мамлекетти багынууга сунуш кылуу үчүн элчи жиберди. Император багынууну кабыл алуу үчүн эки чиновник жиберди, Илиг бушаңдады. Ли Цзин элчилер ордодо турганда сокку урду. Ал Илигди таптакыр талкалап, мамлекетти жок кылды.[1] Илиг миң ли жылкыга жалгыз минип, тууганы Шаболонун ордосуна качты. Үчүнчү айда Таңдын орун басар командири ордого келип, аны тирүүлөй кармады.[1] Ал эми башка баян көк түрк командирлеринин бири артынан бири багынганын айтат. Илигдин өз таякеси ханды өз колу менен тапшырган. Эки талаа жазуусу катар турат.[2]

Таңдын жөнгө салуусу

Тайцзун Асман Каны наамын алды. Ал өзүн уруулардын Илигдин зулумунан бошотуучусу катары көрсөтүп, аларды Таң протектораттарына бөлүштүрдү. Бул биринчи даражадагы реалполитик болду: ал көк түрктөрдү өзүнө байлоо үчүн алардын көз карандысыздыгын алды.[2] Бийлик сарайда узакка талкууланды. Бир министр көк түрктөрдү чек арада калкан катары бүтүн калтырууну каалады. Башкасы аларды дарыянын аркы өйүзүнө адам түрүндөгү айбандар катары кайра жөнөтүүнү каалады. Биринчиси мазмуну боюнча жеңди. Ордос ийилиши протектораттарга бөлүнүп, бир нече миң көк түрк үй-бүлөсү Чаньаньда жашоого келди.[1]

Элүү жылдык Таң бийлиги уланды. Бир кылымдан кийин оюлган Күл Тегин жазуусу андан кийин келген династиянын өкүмүн берет:

Бектери менен элдери бири-бирине түз болбогондуктан, түрк эли мамлекет кылган мамлекетин колдон чыгарып, хан кылган ханынан ажырады.

Kül Tegin inscription

Жазууда күнөө Таңга эмес, көк түрктөрдүн өздөрүнө жүктөлөт.[6] Бул өкүм династиянын өзүнүн өкүмү. Аны жоготкондордун небереси жазган. Дал ошондуктан 682-жылдагы калыбына келтирүү жаңы башталыш катары эмес, кайтып келүү катары айтыла алган.

Баа

Согуш үч нерсеге байланган. Алардын бири да салгылаш болгон эмес. Кагандык Таң чабуул койгонго чейин ичтен жок кылынган. Уруулар мурдатан эле кеткен, мал мурдатан эле өлгөн, жээн мурдатан эле Таң генералы болгон. Таң императору муну түшүнүп, үч жыл күтүп жортуулга чыкты. Акыркы кадам сүйлөшүүдөгү элдешүүнү бузуу болду. Кытай бабы муну уялбай жазат, анткени анын автору үчүн жок кылынган кагандык кечирим сурабайт.

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  2. ^ a b c d Yavuz 2025
  3. ^ Golden 1992
  4. ^ Yavuz 2025, p. 377
  5. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  6. ^ Kül Tegin inscription

Булактар

Адабият

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)

Байланыштуу

What links here22

Persons
Sijie Irkin · Töles Khan · Yinnai Tegin · Yushe Shad
States
Northern Zhou · Tang
Battles & Events
Battle of Jingyang (626) · Battle of the Iron Mountain (630) · Night Attack on Dingxiang (630) · Revolt of the Tiele (627) · Taizong's Speech on the Signs of Ruin (628) · The Sui Court in Exile at Dingxiang (620)
Places
Baidao Plain · Dingxiang · Eyang Ridge · Heng'an · Iron Mountain · Jin River · Lingzhou · Mayi · Yinshan · Youzhou

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Таңдын чыгыш кагандыкты багындырышы, 626–630.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/tang-conquest-of-the-eastern-khaganate/

Last revised: 8 November 2026