- 400
- 500
- 600
- 700
- 800
- 900
- Rouran 400–554
- Birinci Göktürk 552–630
- Tang 630–682
- İkinci Göktürk 682–744
- Uygur 744–840
- Kırgız 840–924
- Hunlar 370–469
- Batı Göktürk 552–659
- Türgiş 699–766
- Karluk 766–800
- Hazar 650–969
626’nın yedinci ayında doğu Göktürklerinin kağanı, yüz binden fazla atlıyla Wei Nehri’nin kuzey kıyısında durdu. Chang’an’a o kadar yakındı ki başkent sıkıyönetim altına alındı.[1] 630’un üçüncü ayında bir akrabasının ordugâhında canlı ele geçirildi ve esir olarak aynı başkente gönderildi.[1] Bu iki tarih arasında Birinci Göktürk Kağanlığı’nı sona erdiren savaş yatar. Savaşın neredeyse hiçbir kısmı muharebede kararlaştırılmadı.
626’da savaşın durumu
İlig 621’den beri her yıl Tang sınırına akın ediyordu. Hedefleri Yanmen, Taiyuan, Mayi, Fenzhou ve Shuozhou idi. Kalıp hep aynıydı: derine bir atılım, bir Tang teklifi, armağanlarla geri çekilme.[1] 624’te devletin bütün gücüyle güneye geldi. Onu bir ordu geri çevirmedi. Yüz atlılı bir prens geri çevirdi: prens dışarı çıktı ve kağanın yeğeni Töles’e bir andı hatırlattı.[1]
İki yıl sonra Wei Nehri’nde görünmesi, aynı hesabın son kez yinelenmesiydi. Li Shimin on sekiz gündür imparatordu. İlig, Xuanwu kapısındaki saray darbesini zayıflık belirtisi saydı, tıpkı Sui’nin bir zamanlar Göktürk iç savaşını zayıflık saydığı gibi.[2] Tang, savaş düzenine girmiş bir ordu ve su kıyısına tek başına binen bir imparatorla karşılık verdi. İlig barış istedi. Bian Köprüsü’nde bir beyaz at kurban edildi ve İlig geri çekildi.[1] Bir bakan imparatorun bu çıkışına itiraz etmişti. İmparator ona, kapıları kapatsaydı Göktürklerin dilediği gibi yağma edeceğini söyledi. Dışarı çıkarak onların hesabını değiştirmişti. “Asya Hunlarını boyun eğdirmek buradan başlar.”[1]
İçeriden çöküş, 627–629
Üç şey aynı anda oldu. Çince bölüm üçünü de anar.
Tebaa halklar ayaklandı. 627’de Yinshan’ın kuzeyindeki Xueyantuo, Uygurlar ve Bayırku birlikte ayaklandı ve İlig’in Yukuk Şad’ını kovdu.[1] İlig onlara karşı Töles’i gönderdi. Töles ordusunu kaybetti ve tek başına geri döndü. İlig onu öfkeyle on günden fazla alıkoydu. O günden sonra yeğeni ona karşı oldu.[1] 629’da Xueyantuo çölün kuzeyinde kendi kağanını ilan etti ve Chang’an’a haraç gönderdi.[1]
Kış sürüleri öldürdü. 627’de büyük bir kar yağdı, düzlükte birkaç ayak kalınlığındaydı. Koyunlar ve atlar öldü, halk açlıktan kırıldı.[1] Ölçülmüş kayıt da aynı şeyi söyler. Kayıtta 626’da büyük bir yanardağ patlaması, 626 ve 627’de Akdeniz üzerinde kararmış bir gökyüzü görülür. 627 yazı da bin beş yüz yılın en soğuk dört yazından biridir. Modern anlatımlar bu soğuğun çöküşün nedeni mi yoksa yalnızca bir koşulu mu olduğu konusunda ayrılır. İklim üzerine madde bu tartışmayı ele alır.
Kağan geriye kalanı vergilendirdi. Jiu Tang Shu, Göktürklerin kendi teşhisini verir. Bu teşhis bir Çin ahlak dersi değildir.[1] İlig her şeyi Soğdlu görevlilere emanet etti ve kendi akrabalarını uzak tuttu. Yasalar çoğaldı. Ordu yıl yıl sefere çıktı.[1] Sürüler ölüp gelirleri tükenince kabileleri yeniden vergilendirdi, “öyle ki içeriden de dışarıdan da onu terk ettiler.”[1] Akın, iktidarını elinde tutabileceği tek araçtı. Akının başarısızlığı, açlık ve vergiyle birlikte, sonun nedeniydi.[3]
İlig bir av bahanesiyle Shuozhou’ya geçti ve hazırlandı. Tang bakanları imparatoru saldırmaya çağırdı. İmparator reddetti ve bekledi. Şöyle dedi: “sıradan bir adam sözünü tutmalıdır, dünyanın efendisi ise ne kadar daha fazla.”[1] Nisan 628’de Töles Tang’a boyun eğdi. Amcasına karşı bir Tang generali yapıldı.[4] 629’un on ikinci ayında Töles, Yushe Şad ve tegin Yinnai halklarıyla birlikte karşıya geçti.[1]
Kış taarruzu (630)
Tang ancak şimdi yürüdü. Li Jing Dingxiang yolunu tuttu. Öbür yolların komutanları onun emrine verildi.[5] Jiu Tang Shu dört yol daha sayar. Xin Tang Shu ise beş yol sayar ve Li Daozong komutasında bir sütun daha ekler. Aynı kaynak yüz binden fazla adam sayar.[5] 630’un birinci ayında Li Jing Eyang sırtında ordugâh kurdu ve geceleyin Dingxiang’ın üstüne yürüdü. İlig kaçtı ve ordugâhını çölün ağzına taşıdı.[1] Bu, hafif zırhlı atlıların Aralık 629’da Göktürk üslerine dörtnala girdiği bir kış savaşıydı. Modern anlatımlar bu zamanlamayı kurnazca bulur.[2]
İkinci ayda İlig, yanında hâlâ birkaç on bin adam varken Demir Dağ’a kaçtı. Suçunu kabul etmek ve bütün devleti teslim etmek için bir elçi gönderdi. İmparator teslimi kabul etmek üzere iki görevli gönderdi ve İlig gevşedi. Li Jing, elçiler ordugâhtayken vurdu. İlig’i tümüyle bozguna uğrattı ve devleti yok etti.[1] İlig bin li gidebilen bir ata binip tek başına akrabası Shaboluo’nun ordugâhına gitti. Üçüncü ayda bir Tang komutan yardımcısı ordugâha rastladı ve onu canlı ele geçirdi.[1] Öbür anlatıma göre ise Göktürk komutanları birbiri ardına teslim oldu. İlig’in kendi amcası kağanı kendi eliyle teslim etti. İki saha kaydı yan yana durur.[2]
Tang düzenlemesi
Taizong Gök Kağan unvanını aldı. Kendini kabilelerin İlig’in zulmünden kurtarıcısı olarak sundu ve onları Tang himayeleri arasında böldü. Bu, birinci sınıf bir realpolitikti: Göktürklerin bağımsızlığını, onları kendine bağlamak için aldı.[2] Düzenleme sarayda uzun uzun tartışıldı. Bir bakan Göktürkleri sınırda bir kalkan olarak bütün tutmak istiyordu. Öbür bakan onları insan kılığındaki hayvanlar olarak nehrin ötesine geri göndermek istiyordu. Birincisi özünde kazandı. Ordos kıvrımı himayelere bölündü ve birkaç bin Göktürk ailesi Chang’an’da yaşamaya geldi.[1]
Elli yıllık Tang egemenliği izledi. Bir yüzyıl sonra yontulan Kül Tegin yazıtı, ardından gelen hanedanın hükmünü verir:
Beyleri ile halkı birbirine karşı doğru olmadığı için, Türk halkı il yaptığı ilini elden kaçırmış ve kağan yaptığı kağanını yitirmiş.
Yazıtta suç Tang’a değil, Göktürklerin kendilerine yüklenir.[6] Bu hüküm hanedanın kendisinindir. Hükmü kaybedenlerin torunları yazdı. 682’deki yeniden kuruluşun yeni bir başlangıç olarak değil bir dönüş olarak anlatılabilmesinin nedeni de budur.
Değerlendirme
Savaş üç şeye dayandı. Hiçbiri bir muharebe değildi. Kağanlık, Tang saldırmadan önce içeriden yıkıldı. Kabileler çoktan ayrılmıştı, sürüler çoktan ölmüştü, yeğen çoktan bir Tang generaliydi. Tang imparatoru bunu anladı ve yürümek için üç yıl bekledi. Son adım, görüşülmekte olan bir ateşkesin bozulmasıydı. Çince bölüm bunu utanmadan kaydeder, çünkü yazarına göre yıkılan bir kağanlığın özür dilenmesine gerek yoktu.
Notlar
Kaynaklar
- Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
- Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
- Kül Tegin inscription
Literatür
- Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
- Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Buraya bağlantı verenler22
- Kişiler
- Sijie Irkin · Töles Khan · Yinnai Tegin · Yushe Shad
- Devletler
- Northern Zhou · Tang
- Muharebeler ve olaylar
- Battle of Jingyang (626) · Battle of the Iron Mountain (630) · Night Attack on Dingxiang (630) · Revolt of the Tiele (627) · Taizong's Speech on the Signs of Ruin (628) · The Sui Court in Exile at Dingxiang (620)
- Yerler
- Baidao Plain · Dingxiang · Eyang Ridge · Heng'an · Iron Mountain · Jin River · Lingzhou · Mayi · Yinshan · Youzhou
Bu maddeyi kaynak göster
Yavuz, Emre-E. “Tang conquest of the eastern Khaganate, 626–630.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/tang-conquest-of-the-eastern-khaganate/
Son güncelleme: 8 Kasım 2026
