Kabarlar

Kabarlar, Hazar kökenli bir topluluktu. Bir iç savaştan, yani Kabar ayaklanmasından sonra Hazar Kağanlığı’ndan ayrılıp Macar boy birliğine katıldılar.^[1] Onları kendi başlarına ele alan tek kaynak, Bizans imparatoru VII. Konstantinos’un De administrando imperio adlı el kitabıdır.^[2]

VII. Konstantinos’un anlatısı

Konstantinos De administrando imperio’nun 39. bölümünde şöyle yazar: “Kabaroi denen kişiler Hazar soyundandı. Onlar hükûmetlerine karşı bir ayrılığa gitti, bir iç savaş çıkınca ilk hükûmetleri üstün geldi, bir kısmı öldürüldü, bir kısmı kaçıp Peçeneklerin ülkesinde Türklerin yanına yerleşti, birbirleriyle dost oldular ve Kabaroi diye anıldılar.” İmparator Macarlara Türk der. “Ayrılık” ve “iç savaş” sözcüklerinin Rumca karşılıkları apostasia ve polemos emphylios’tur.^[3]

İmparator, Kabarların bu Türklere Hazarların dilini öğrettiğini ekler. Kabarlar o dili onun zamanına dek korudu, ama Türklerin öbür diline de sahiptir.^[3] Öbür dilin Macarların Fin-Ugor dili olduğu sanılır.^[4] Savaşta sekiz boyun en güçlüsü ve en yiğidi göründükleri için Kabarlar ilk boylar sayıldı.^[3] 40. bölüm sekiz boyu sayar: önce Kabaroi, sonra Nekis, Megeris, Kourtougermatos, Tarianos, Genach, Kari ve Kasi.^[3]

Konstantinos ayaklanmanın nedenini, tarihini ve önderini vermez.^[3]

Macarların arasında

Pontus bozkırındaki Macarlar Hazarya’nın yörüngesindeydi.^[4] Onun listesindeki öbür yedi boyun çoğunun Başkurt karşılıkları vardır.^[5] Birliğin tabanı Fin-Ugor idi ve Bulgar Türkçesinin ve bozkırın Türk göçebe kültürlerinin güçlü etkisi altındaydı. Kabarların göçü, Türk unsurların birliğin parçası olduğunu gösterir.^[5] Macarların Hazarlardan bir gyula ile bir kende’den oluşan çifte krallığı aldıkları sanılır.^[4] Peçenekler onları birkaç aşamada batıya sürdü: ilkinde dokuzuncu yüzyılın ortalarında Levedya’dan, ikincisinde son on yılında Etelköz’den.^[4] Kabarlar Macarlarla birlikte Pannonia’ya gitti.^[1]

Ayaklanmanın tarihi

Tarih kesin değildir. Bir anlatı ayrılığı dokuzuncu yüzyılın başına koyar.^[1] İkinci bir anlatı dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısını önerir.^[6] Konuyu tarayan bir inceleme 780 civarı, 800 civarı, 810’lar, 830 civarı, 850 ile 855 arası ve 861 ya da 862’den 881’e kadar olan yılları sayar.^[7] Bu aralık, ayaklanmanın Hazar sarayının Yahudiliğe geçişinden önce mi sonra mı olduğunu belirler. Sabit bir tarih olmadan ayaklanmanın din değiştirmenin sonucu olduğu gösterilemez.

Ayaklanmanın nedenleri

Konstantinos bir neden vermez. Bu boşluğu doldurmak için birkaç açıklama önerilmiştir.

İlk açıklama ayaklanmayı Yahudiliğe geçiş yüzünden çıkan dinsel bir çekişmeye bağlar. Mikhail Artamonov, Douglas Dunlop, Novoselcev ve András Róna-Tas böyle bir bağı savunmuş ya da kabul etmiştir.^[8] Dunlop, Kabarların ayaklanmasının Hazar yönetici kesiminin yaklaşık 740’a tarihlediği Yahudiliğe geçişiyle ilgisi olduğunu düşünmenin çekici olduğunu söyler.^[9] Artamonov ayaklanmayı, Hazar soylularının Obadya’ın ele geçirdiği güce karşı bir kalkışması olarak görmüştür.^[10] Bu bağ bir varsayımdır. Din değiştirmenin tarihine dayanır. Başka anlatılar din değiştirmeyi daha geç bir zamana, Harun er-Reşid’in 786 ile 809 arasındaki dönemine koyar.^[11]

İkinci bir grup açıklama Kabarlara başka bir din verir. Kabarlar Karaylar ya da putperestlerdi ve hahamlara dayalı bir yönetime karşı kalkıştı. Ya da Yahudiydiler ve putperest Hazarlarla çatıştı. Ya da Müslümandılar, ya da Müslüman bir askerî aristokrasinin altındaydılar ve Yahudi sarayla çatıştı.^[12]

Üçüncü bir grup başka nedenler arar. Kabarlar etnik nedenlerle ayaklandı. Sarayın karşısına çıkan paralı askerlerdi. Kağanın yanında bekin karşısında yer alarak çifte krallığın içindeki bir çekişmeye katıldılar.^[12]

Dördüncü açıklama, bir göçebe devletin olağan seyrini görür. Peter B. Golden, bir göçebe devlet içinde boyların kopmasının tipik olduğunu, kaybeden tarafın birlikten çekilip bir başkasına katıldığını yazar.^[13] Dinsel bir çekişme savaşa yol açmış olsaydı, kaynaklardan birinin bunu mutlaka anacağını ekler.^[14] Konstantinos’un Kabarlara dair anlatısı dinden söz etmez.^[3] İnceleme de aynı görüştedir: yönetici katmanın bir kısmının Yahudileşmesinin bir iç savaşı doğuracak kadar ağır sonuçları olamazdı. İnceleme, batıdaki üç boyun, kağan ve bek tarafından yenilen siyasi bir ayaklanmasını görür.^[15]

Son bir görüş, ayaklanmayı Yahudi karşıtı bir havaya bağlama girişimlerinin Hazar-İbrani Yazışması’nın hayalci yorumlarına dayandığını, bu kaynağın da önyargıdan arınmış olmadığını savunur.^[1]

Hazarya üzerindeki etki

Kabarların kaybı Hazarya’yı zayıflattı. Batıdaki üç boy gitmişti.^[15] Ayaklanma, bağlı İdil Bulgarlarının İslam yörüngesine geçmesi, Peçeneklerle yıllık savaşlar ve Rusların İdil boyunca akınları ile birlikte zayıflama belirtileri arasında sayılır.^[6] Bir anlatı çöküşün nedenlerini Kabar iç savaşı, kayda geçmemiş öbür iç sıkıntılar ve bozkır halklarının baskısı olarak sayar.^[16]

Notlar

^ a b c d Sinor 1990, p. 268
^ Golden 1980, p. 136
^ a b c d e f De administrando imperio; Porphyrogenitus 1967 (New Revised Edition; Greek text and English translation), p. 175
^ a b c d Golden 1992, p. 262
^ a b Golden 1992, p. 261
^ a b Golden 1992, p. 243
^ Tóth 2012, p. 10–12
^ Tóth 2012, p. 8
^ Dunlop 1954, p. 203
^ Golden 1980, p. 133
^ Golden 1992, p. 241
^ a b Tóth 2012, p. 9–10
^ Golden 1980, p. 135–136
^ Golden 1980, p. 135
^ a b Tóth 2012, p. 10
^ Sinor 1990, p. 269

Kaynaklar

De administrando imperio

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Peter B. Golden, Khazar Studies, Vols. I–II (1980)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
S. L. Tóth, The Qavars (Qabars) and their Role in the Hungarian Tribal Federation (2012)
Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
Constantine Porphyrogenitus; Gyula Moravcsik (ed.); R. J. H. Jenkins (trans.), De administrando imperio (1967 (New Revised Edition; Greek text and English translation))