İtil

İtil, Hazarların aşağı İdil üzerindeki başkentiydi.^[1] Arap coğrafyacılar nehrin iki yakasında uzanan bir şehir anlatır.^[2] Şehrin yeri kesin değildir. Büyük olasılıkla nehrin ağzına yakın bir yerdeydi.^[2]

AtilArapça
EtilTürkçe

Arap kaynakları adı Atil diye yazar.^[2] İbn Fadlan’ın anlatısını koruyan Yâkût’un sözlüğü maddeyi Itil başlığıyla verir.^[3] Modern anlatımlar adı Atil, Etil ya da Itil diye yazar. Onu Hamlih ve Kutluğ ile yan yana sayar ve bu adların tek bir başkenti, başkentin parçalarını ya da birkaç şehri andığını söyler.^[4] Şehrin iki yarısının kendi adları vardı. İbn Havkal’ın bir neşrinde batı yarısı Atil, doğu yarısı Hazaran’dır. İkinci neşir bunu tersine çevirir ve tersine çevrilmiş biçim büyük olasılıkla doğrudur.^[2]

Şehir

İbn Fadlan İtil’e kendisi gitmedi. Anlatısı, ona şehir hakkında söylenenleri aktarır.^[5] Anlatıya göre Hazar kralının Atil üzerinde, nehrin iki yakasına yayılmış büyük bir şehri vardır. Müslümanlar bir yakada oturur. Kral ve maiyeti öbür yakada oturur.^[6]

Müslümanların başı, kralın Hâz adlı bir görevlisidir ve kendisi de Müslümandır. Ülkede oturan ya da ticaret için gelen Müslümanların davalarına o bakar. Onlara başka kimse hüküm vermez.^[7] Hâz adının anlamı açıklanmış değildir.^[2] Müslümanların yüksek minareli ve birkaç müezzinli bir cami-i kebiri vardır ve cuma günleri orada namaz kılarlar.^[7]

Anlatı hicrî 310 yılında (922 ya da 923) geçen bir olayı da aktarır. Hazar kralı, Müslümanların el-Bâbunc’un konutundaki sinagogu yıktığını duydu. Minarenin yıkılmasını ve müezzinlerin öldürülmesini emretti. Rivayete göre, İslam ülkelerinde sağlam bir sinagog kalmayacağından korkmasa camiyi de yıkacağını söylemiştir.^[8] Anlatı, Hazarların ve kralının hepsinin Yahudi olduğunu da ekler.^[9] Öbür kaynaklar Yahudiliği kağanla, yönetici seçkinlerle ve boyların iç çekirdeğiyle sınırlar.^[10]

Sonraki coğrafyacılar aynı şehri anlatır. Sayıca yaklaşık 10.000 olan Müslümanlar, ticaret merkezi olan doğu şehrine yerleştirilmiştir. Yahudileşmiş Hazarlardan oluşan yönetici sınıf, kralın tuğla sarayının bulunduğu batı yakasında otururdu. Mes’ûdî şehri üç parçaya ayırır, bu da sarayın bir adada olabileceğini düşündürür.^[2] Bu coğrafyacılar İbn Fadlan’dan sonraki bir durumu anlatır. Onun zamanında başkentteki Müslümanlar çoğunlukla tüccardı.^[2] İstahrî, şehirdeki Müslümanların yaklaşık otuz camisi olduğunu söyler.^[11]

Yalnızca kraliyet hanedanının tuğla ya da taştan yapıları vardı. Halkın geri kalanı keçe çadırlarda yaşardı. Şehir, hükümdarın ve halis soydan Hazarların oturduğu bir Hazar kesimine ve karışık bir tüccar halkın oturduğu öbür mahallelere ayrılmıştı.^[12] Müslüman kaynaklar devlet için yedi kadı sayar: Yahudiler, Müslümanlar ve Hıristiyanlar için ikişer, putperestler için bir kadı.^[13]

Ticaret ve Ruslar

Devlet, ülkesinden geçen bütün mallardan öşür alırdı.^[4] İbn Hurdazbih, 840 civarında yazarken, ülkeden geçen Rus gemilerinin yüklerinin onda biri kadar vergi borçlu olduğunu söyler.^[14] Vergiyi kağan ya da temsilcisi, İdil’den inip başkente gelen Rus tüccarlardan toplardı.^[15] İstahrî’nin andığı ve İbn Fadlan’ın doğruladığı, İdil boyunca aşağı inen köle ticareti, başkentte bir köle pazarı bulunduğunu düşündürür.^[16]

Mes’ûdî, hicrî 300 yılından, yani 912’de başlayan yıldan sonraki bir zamanda, her biri 100 adamlı yaklaşık 500 Rus gemisinin, bir Hazar karakolunun durduğu Nitas Denizi’nden gelen kanala girdiğini anlatır.^[17] Ruslar Hazar kralına, ülkesinden geçip büyük ırmağa girmek ve Hazar Denizi’ne inmek için izin istemeye adam gönderdi. Orada alacakları ganimetin yarısını ona vermeyi vaat ettiler ve kral razı oldu.^[18] Akından sonra Ruslar krala payını gönderdi. Hazarya’nın Arsiyah’ı ve öbür Müslümanları krala, Ruslarla kendilerinin ilgilenmesine izin vermesini söyledi ve kral onları durduramadı. Aralarında çok sayıda Hıristiyan bulunan yaklaşık 15.000 Müslüman Ruslarla üç gün savaştı ve onları yendi.^[19] Bir çeviride bu Hıristiyanlar Atil’de yaşayanlardır.^[20] Akın 913 civarına tarihlenir.^[21]

Başkentin taşınması ve çöküş

Mes’ûdî, başkentin bir zamanlar Bâb el-Ebvâb’a sekiz günlük uzaklıktaki Semender’de olduğunu söyler. Şehri İslam’ın ilk günlerinde Süleyman b. Rabîa el-Bâhilî fethedince imparatorluğun merkezi yedi gün uzaktaki Atil’e taşındı.^[22] Modern anlatımlar taşınmayı Arap baskısına bağlar.^[1] Daha eski başkent Semender Kuzey Kafkasya’daydı.^[23]

965’te Ruslar, Oğuzlardan bazı unsurlarla müttefik olarak Atil’i ve belki Sarkel’i bastı.^[24] Rus vakayinamesi, Svyatoslav’ın 965’te Hazarları kağanlarının önderliğinde yendiğini ve onların Belaya Vezha kasabasını aldığını söyler. Bu kasaba çoğunlukla Sarkel ile özdeşleştirilir, ama Hazar başkenti olabilir.^[25] Vakayiname başkentin düşüşünü kaydetmez.^[25] İbn Havkal, Rusların Hazaran’ı, Samandar’ı ve Atil’i hicrî 358 yılında, yani 968 ile 969 arasında tamamen yıktığını yazar.^[26] Bu tarih, saldırının değil, İbn Havkal’ın Gürgan’ı ziyaretinin tarihi olabilir.^[26]

İbn Havkal ayrıca birçok Hazar’ın Şirvanşah’ın desteğiyle Atil’e ve Hazaran’a döndüğünü söyler.^[27] 1048’de ölen el-Bîrûnî’deki bir işaret, İtil’in onun zamanında harabe halinde olduğu biçiminde anlaşılır.^[28] İdil üzerindeki Saqsin adlı bir kasabanın onun yerini aldığı sanılır.^[29]

Yerin aranması

Eylül 2008’de Dmitri Vasilyev’in başındaki bir ekip, İtil’i Astrahan’ın yaklaşık 30 kilometre güneybatısındaki Samosdelka’da bulduğunu duyurdu. Eleştirmenler bu özdeşleştirmeyi spekülatif bulur. 2020’de Rusya Coğrafya Cemiyeti İtil’in orada bulunamadığı sonucuna vardı. İdil deltasındaki Semibugry’de 2020’den beri şehri bulma umuduyla kazı yapılıyor. Bir hipoteze göre yükselen Hazar Denizi şehri yuttu. Yükselme için önerilen tarihler onuncu yüzyıldan on üçüncü yüzyıla uzanır.

İtil hakkında yukarıda söylenen her şey bu yüzden metinlere dayanır. Yerinden kontrol edecek bir buluntu elde yoktur.

Notlar

^ a b Golden 1992, p. 238
^ a b c d e f g Canard 1958, p. 141
^ Canard 1958, p. 41
^ a b Golden 1992, p. 240
^ Canard 1958, p. 135
^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 140–141
^ a b Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 141
^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 141–142
^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 142
^ Golden 1992, p. 241
^ al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 92
^ Golden 1992, p. 240–241
^ Golden 1992, p. 242
^ Dunlop 1954, p. 238
^ Dunlop 1954, p. 226
^ Dunlop 1954, p. 227
^ al-Masʿūdī; al-Masʿūdī 1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt), p. 18
^ al-Masʿūdī; al-Masʿūdī 1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt), p. 19–20
^ al-Masʿūdī; al-Masʿūdī 1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt), p. 22–23
^ Dunlop 1954, p. 212
^ Dunlop 1954, p. 239
^ al-Masʿūdī; al-Masʿūdī 1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt), p. 7
^ Golden 1992, p. 237
^ Golden 1992, p. 243
^ a b Dunlop 1954, p. 241
^ a b Dunlop 1954, p. 242
^ Dunlop 1954, p. 246
^ Dunlop 1954, p. 248
^ Dunlop 1954, p. 248–249

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
M. Canard, La relation du voyage d'Ibn Fadlān chez les Bulgares de la Volga (1958)
Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
al-Masʿūdī; C. Barbier de Meynard and Pavet de Courteille (trans.), Les Prairies d’or, Bd. II (Texte et traduction) (1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt))