Bulgarlar

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Bulgarlar, Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırda yaşayan bir Türk halkıydı. Yunan kaynakları onların bir bölümünü Onogur adıyla da tanır. Batı bozkırı yedinci yüzyılın ortasında dağıldığında geriye iki devlet kaldı: Bulgar birliği ve Hazarlar.^[1]

Bulgarlar burada, Göktürk düzeninden yanlarında götürdükleri şey bakımından önem taşır. Kağanlığın altıncı yüzyıldan bildiği rütbe, Bizans haberlerinde Bulgar beyinin unvanı olarak karşımıza çıkar. Bu türden bir tanıklık, söz konusu nokta için yeterlidir.^[1] Bir kol kuzeye, orta İdil’e gitti. Orada on üçüncü ve on dördüncü yüzyıllara kadar bir devlet sürdürdü. Öbür kol Tuna’ya gitti.

Birliğin 630’dan önce ne ölçüde Göktürk egemenliği altında durduğu kesin değildir. 576’da Türk Şad, Onogurları kağanlığın köleleri olarak ilan etti. Bu iddiayı bir Roma elçisine karşı ileri sürdü.^[2] Böyle bir iddia, nelerin toplandığını ölçmez.

Runik yazıtlar

Bulgarların yaşadığı topraklarda runik yazıtlar bulunmuştur. Bir araştırma Kuzey Kafkasya’nın Karaçay ve Balkar dağlarını, İdil üzerindeki eski Bilyar kentini, Sarkel’i ve Don üzerindeki Mayaki ile Mayatskoye yerleşimlerini, Romanya’daki Murfatlar’ı ve Macaristan’daki Nagyszentmiklós’u sayar.^[3] Metinler Hazarlara, Avarlara, Peçeneklere ve Bulgarlara atfedilmiştir. Onlar için önerilen hiçbir çözüm tatmin edici olmamıştır.^[4] Don üzerindeki ve Kafkasya’daki Hazar topraklarının yazıtlarının kendi maddesi vardır. Tuna üzerindeki ilk Bulgar devletinin işaretlerinin de vardır.

Bir araştırmacı, Tuna’nın, İdil’in, Don’un ve Kuzey Kafkasya’nın runik yazıtlarını Bulgar lehçelerinin anıtlarıyla özdeşleştirir.^[5] Baştaki c- ve dz- seslerine ve Bulgarcadaki gibi -em ile kurulan sayılara işaret eder. Ayrıca defin, adlar, akrabalık, meslekler ve takvim alanındaki bir sözvarlığına Bulgarca der.^[5] Başka bir araştırmacı, Türkçe konuşan boyların yazıyı batıya, İdil’e, Don’a ve Tuna’ya taşıdığını savunur. Genel olarak bunlar, bu araştırmacının Proto-Bulgar dediği Tele’lerdi.^[6] İkisi de birer görüştür. Metinlerin Bulgarlara atfı bu nedenle açık kalır.

Notlar

^ a b Golden 1992
^ Menander Protector
^ Bayçorov 1990, p. 13
^ Erdal 2004, p. 4
^ a b Bayçorov 1990, p. 15–16
^ Vasilʼev 1993, p. 65–66

Kaynaklar

Menander Protector

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Soslanbek Y. Bayçorov, Avrupa’nın Göktürk Harfli Eski Anıtları. Göktürk Harfli Eski Yazının Kuzey Kafkasya, Volga-Don ve Tuna Bölgeleriyle İlişkisi (1990)
D. D. Vasilʼev, Göktürk Yazı Kültürünün Asya’nın Merkezinden Doğu Avrupa’ya Yolu (1993)