Sabirler

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Sabirler, altıncı yüzyılın başından itibaren Kafkasya’nın kuzeyindeki ülkeyi ve aşağı İdil’i elinde tutan bir bozkır halkıydı.^[1] Jordanes onları, o ülkedeki Hunların iki kolundan biri sayar.^[2] Hem Roma hem İran için savaştılar. Göktürklerin batı bozkırını fethinden sonra birlikleri Göktürk eline geçti.^[3]

Köken

Priscus’a göre 463 dolayında Abarlar Sabirleri yerinden etti. Sabirler de karşılığında Saragurları, Ogurları ve Onogurları yurtlarından sürdü.^[4] Sabirlerin nereden geldiği tartışmalıdır.^[5] Kimi araştırmacılar batı Sibirya’ya bakar ve adlarını Sibirya adında bulur.^[5] Başka önerilere göre onlar Turfan bölgesinde, 350 ile 463 arasında İli vadisinde ve Cungarya’da ya da Urallar’ın iki yakasındaydı.^[5] Dillerini kimileri Ortak Türkçe, kimileri Ogurca, üçüncü bir grup ise Ugrca sayar.^[5] Önderlerinin kişi adları genel olarak Türkçeye işaret eder. Dil bilimi kanıtı kesin bir sonuca izin vermez.^[6]

Roma ile İran arasında

515’e gelindiğinde Sabirler Kafkasya’nın kuzeyine yerleşmişti.^[1] Malalas onlara yüz bin kişilik bir ordu atfeder. Bu bir abartıdır, ama yine de hatırı sayılır bir askeri gücü gösterir. Prokopios kuşatma makineleri kurmadaki ustalıklarını över.^[1] Transkafkasya’ya ve Küçük Asya’ya akın ettiler. Sabir paralı askerleri hem Roma hem Sasani ordularında görev yaptı.^[3] 528 dolayında kraliçeleri Balakh’ın dul eşi Boarex, Justinianos’un tarafını tuttu.^[3] 528’de vaftiz edilen Bosporos Hun kralı Grod bir Sabir olabilir.^[7] Başkaları onu Utigurların bir prensi sayar.^[8] Türk Sabirleri 540’larda ve 550’lerde Lazika uğruna savaşan halklar arasında sayılır.^[9]

Avar fethinden sonra

558’de Romalı bir elçi olan Valentinos, Justinianos’un armağanlarıyla Avarlara geldi. Ardından Avarlar önce elyazmasında Ouigouroi denen bir halka, sonra bir Hun halkı olan Zaloi’ye karşı savaştı. Sabirleri yok ettiler.^[10] Sabirler o yıldan itibaren Kafkasya’nın kuzeyinden kaybolmuş olabilir.^[11]

Menandros onları yirmi yıl sonra hâlâ, dağların güneyinde bilir.^[10] Caesar Tiberius döneminde Roma komutanları Kafkas Albanyası’na girdi ve Sabirlerden rehine aldı. Sabirleri ve Albanyalıları ailecek Kyros Irmağı’nın karşısına, Roma topraklarında yaşamaya getirdiler.^[10] Yeniden iskân için önerilen tarihlerden biri 575’tir.^[12] 576’da Alanların ve Sabirlerin elçileri Konstantinopolis’e geldi.^[10] Tiberius, başbuğlarına İran kralının verdiğinin iki katını vaat etti. Elçiler, “Sabir”in rehinelere aldırmadan kısa sürede İranlıların safına geçtiğini bildirdi.^[10] 578’de I. Hüsrev, Roma Mezopotamyası’na karşı yaklaşık yirmi bin kişilik bir süvari gücü gönderdi. Sabirler de bu güçle birlikte atlandı.^[10]

558'de Asya haritası: ilk Avar elçiliğinin Alanlar ve Lazika üzerinden Konstantinopolis'e giden yolu, Avarların Onogurlara ve Sabirlere saldırıları ve Balkaş Gölü'nden Kıtanların ülkesine uzanan Göktürk Kağanlığı — 558: Avarların ilk elçiliği Alanlar ve Lazika üzerinden Konstantinopolis'e gelir. Avarlar ardından Onogurları ezer ve Sabirleri yok eder. Modern harita. Elçiliğin yolu çizilmiştir, savaşların yerleri kaydedilmemiştir.

Göktürklerin egemenliğinde

560’lara gelindiğinde Göktürkler Sabirler, Utigurlar, Ogurlar ve Onogurlar üzerinde egemenliklerini kurmuştu.^[13] Göktürkler Sabirleri kendi içlerine kattı. Sabirler, Hazarların yükselişinde rol oynar. Onlardan unsurlar İdil Bulgarları arasında da bulunuyordu.^[3] Baskın Sabir birliği, Göktürk fethinden sonra Hazarlar başta olacak biçimde yeniden düzenlenmiş olabilir. Bu sav, Mesûdî’nin Hazarlara Türkçede Sabir denildiği sözüne dayanır.^[14] Farklı bir açıklama, Hazar devletinin Sabirlerin 558’deki çöküşünden sonra Göktürk egemenliği altında doğduğunu söyler.^[15]

Arap coğrafyacılar Derbent’in ötesinde Suwar denen bir halkı hâlâ biliyordu. Sabir adı, Sabir birliğinden sonra gelen devletin içinde ondan daha uzun yaşadı.^[16]

Notlar

^ a b c Golden 1992, p. 105
^ Jordanes; Mierow 1915, § 37, p. 60
^ a b c d Golden 1992, p. 106
^ Priscus; Müller 1851, fr. 30, p. 104
^ a b c d Golden 1992, p. 104
^ Golden 1992, p. 104-105
^ Golden 1992, p. 99
^ Marquart 1903, p. 301
^ Yavuz 2025, p. 273
^ a b c d e f Menander Protector
^ Marquart 1903, p. 58
^ Marquart 1903, p. 49
^ Golden 1992, p. 128
^ Golden 1992, p. 236
^ Marquart 1903, p. 46
^ Golden 1992, p. 105,236

Kaynaklar

Menander Protector
Procopius
Jordanes (after Priscus and Ammianus Marcellinus)
Priscus

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
anonymous, Chronicle of Pseudo-Zachariah Rhetor (ca. 568/569)