Hazar dili

Hazar Kağanlığı kendi dilinde hiçbir metin bırakmadı. Onuncu yüzyıldan kalma Hazar yazışması İbranicedir.^[1] Hazar topraklarında bulunan runik yazıtlar Hazarlara ve başka halklara atfedilmiştir ve bunların hiçbir yorumu kabul görmemiştir.^[2] Dil hakkında bilinen her şey, başka yazarların kaydettiği sözcüklerden ve birkaç coğrafyacının onun hakkında söylediklerinden gelir.^[3]

Sözcükler Türkçe görünür. Orhun yazıtlarının Ortak Türkçesine ne kadar, Bulgarların Oğur dillerine ne kadar yakın durdukları ise asıl sorudur.^[3]

Sözcük listesi

Yazılı kaynaklardaki bütün malzeme, elli kadar maddelik tek bir listede toplanmıştır. Liste Arapça, Bizans, Ermeni, Gürcü, İbrani ve Fars metinlerinden ve Eski Rus yıllığından yararlanır.^[4] Liste şu sonuçları verir.

Unvanlar Göktürk dünyasının unvanlarıdır. Hazar unvanlarının çoğu, o zamanın Türk halklarınca bilinenle aynıdır ve hemen her bakımdan Göktürklerin unvanlarıyla aynıdır.^[3] Hükümdarın unvanı qaghan’dır. Arap coğrafyacılar, Ermeni ve Gürcü tarihçiler, Yunan vakanüvisler, Fars yazarlar ve Eski Rus yıllığı onu yazar. Cambridge mektubu ise onu İbrani harfleriyle yazar.^[5] 982 tarihli Hudûd el-Âlem, başkent Atil’in kralına Tarkhan Khaqan dendiğini söyler.^[6] Onuncu yüzyılın Arap ve Bizans kaynakları ikinci bir görevliyi anar: kağanın yanında duran bek’i.^[7] Bizans imparatoru VII. Konstantinos sözcüğü pech diye yazar.^[8] Bkz. çifte krallık ve kağan.

Şad rütbesi, Hazarlarda dokuzuncu yüzyıla kadar kağandan sonra gelen ikinci güç olarak kayıtlıdır.^[9] Onuncu yüzyılda yerini bek almış görünür.^[9] Yabgu, tarkan ve tudun unvanları da listededir.^[3]

Kişi adlarının çoğu Türkçedir. İkisi büyük olasılıkla İrancadır. Bunlar Hazar ve Kundajiq’tir, ikincisi Türkçe bir küçültme ekiyle.^[3] Bazı adlar ve unvanlar açıklanamamış kalır. Bunun bir nedeni metinlerin onları bozması, bir nedeni de karşılaştırma malzemesinin bulunmamasıdır.^[3]

Aşağı Volga ile Don’un yer adları Türkçedir: Sarkel ve Atil ya da Itil.^[3] Irmak adının Türk dillerindeki bugünkü biçimleri Adil, Atil, Adal, Edil, Idel ve İdil’dir.^[10] Kuzey Kafkasya’nın adları olan Balanjar, Samandar ve Varachan başka türdendir. Orada alt tabaka öğeleri ağır basar görünür.^[3]

Bir sözcük anlamıyla birlikte gelir. VII. Konstantinos, Sarkel’in Hazarlarda “beyaz ev” demek olduğunu söyler.^[8] Ad sar-kel olarak çözümlenir ve ilk öğe, Çuvaşçanın koruduğu biçimde, “beyaz” ya da “aydınlık” anlamına gelen bir Oğur sözcüğü sayılır. Listede yalnızca bu ad özellikle Oğurca olabilir ve burada bile iş açık değildir.^[11] Tudun unvanı bir Oğur dili aleyhine konuşur, çünkü Oğurca bir biçimde tudun’daki d yerine r bulunurdu.^[3]

Coğrafyacıların sözleri

İstahrî onuncu yüzyılda yazarken Hazarların kralına kendi dillerinde bak dendiğini söyler.^[12] Bulgarların dilinin Hazarlarınki gibi olduğunu, Burtasların farklı bir dilinin bulunduğunu ve Rusların dilinin Hazarlarınkine ve Burtasınkine benzemediğini söyler.^[13] Başka bir yerde Hazarcanın Türkçeye ve Farsçaya benzemediğini ve başka hiçbir dilin onun özelliklerinden birini paylaşmadığını söyler.^[14]

İki söz birbiriyle çelişir görünür. Bazı araştırmacılar bunları Oğur dilleri yoluyla uzlaştırır. Bulgar dili Çuvaşçaya akrabaydı, Hazar dili de ona akrabaydı. š ve z yerine l ve r taşıyan bir Oğur lehçesini Ortak Türkçe konuşurları anlamazdı ve İstahrî’nin Hazarların Türkçe konuşmadığını söylerken kastettiği bu olabilir.^[15] Başkaları, İstahrî’nin kendisiyle çeliştiğini ve ilk elden olmayan bilgisinin şüpheli olduğunu savunur. Bulgarlara ilişkin sözünü, Volga Bulgaristan’da Oğurcanın egemen olduğu daha eski bir zamana bağlar.^[16]

Kabarların dili

VII. Konstantinos, Kabaroi’nin Hazar soyundan olduğunu anlatır. Bir iç savaştan sonra bir kısmı kaçıp onun Macarlara verdiği adla Türklerin yanına, Peçeneklerin ülkesine yerleşti. Türklere Hazarların dilini öğrettiler. “Bugün de aynı dile sahiptirler, ama Türklerin öbür diline de sahiptirler.”^[17] Pasaj, onuncu yüzyılda bir Hazar dilinin Macarların dilinden ayrı olduğunu gösterir. Dilin ne olduğunu söylemez. Bkz. Kabarlar.

Sınıflandırma

Dört görüş vardır.

Birincisi, İstahrî’nin sözüne dayanarak Hazarları Oğur halklarının yanına koyar ve Hazarcayı Bulgarcanın yanına yerleştirir.^[18] İkincisi sözcük listesine dayanır. Listede özellikle Oğurca olan çok az şey bulur, Hazarların Türk olduğu sonucuna varır ve hangi tür Türk olduklarını açık bırakır.^[19] Üçüncüsü, Itil, Sarkel ve birkaç başka adın Hazarcanın en eski katmanı olduğunu, öbür sözcüklerin sesleri bakımından kuzey Oğuzlara, Peçeneklere ve Uzlara ait olduğunu ve Hazarcanın dokuzuncu ve onuncu yüzyıllarda onlarla karıştığını savunur.^[20] Dördüncüsü devleti çok dilli görür. Türkçe konuşan bir yönetici grup kendi çeşidini devletin dili yapmış ve başka grupları onu, kendi dillerinin yanında yazı dili olarak, kullanmaya yöneltmiş olabilir.^[21]

Liste konuyu karara bağlamaz, çünkü Kağanlık bir boylar birliğiydi. İçinde standart ve Oğur lehçeleri konuşan Türk grupları, ayrıca Fin-Ugorlar, İranlılar ve Slavlar vardı ve bunların bir kısmı yazarların bilgi kaynağı olmuş olabilir.^[3] Kesin bir yanıtı ancak metinler verebilirdi.^[22]

Runik işaretler

Hazar topraklarındaki runik yazıtlar tek doğrudan tanık olurdu. İşaretlerinin yaklaşık on üçü Orhun taşlarındaki işaretlere yakındır ve arkasındaki dilin büyük olasılıkla Türkçe olduğu düşünülür.^[23] İbranice Kiev mektubunun bir runik sözcük taşıdığı bir zamanlar sanılmıştır ve bu yorum bugün tartışmalıdır.^[24] Hazar topraklarındaki runik yazıtlar maddesi buluntuları ortaya koyar. Bir yorum kabul edilene kadar bunlar sözcük listesine bir şey katmaz.

Notlar

^ The Khazar correspondence
^ Erdal 2004, p. 4
^ a b c d e f g h i j Golden 1980, p. 262
^ Golden 1980, p. 113,192,262
^ Golden 1980, p. 192–193
^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 161–162
^ Golden 1980, p. 162
^ a b De administrando imperio; Porphyrogenitus 1967 (New Revised Edition; Greek text and English translation), p. 183
^ a b Golden 1980, p. 206
^ Golden 1980, p. 229
^ Golden 1980, p. 240,262
^ al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 91
^ al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 98
^ al-Iṣṭakhrī; Golden 1980, p. 56
^ Dunlop 1954, p. 98,186
^ Golden 1980, p. 56
^ De administrando imperio; Porphyrogenitus 1967 (New Revised Edition; Greek text and English translation), p. 175
^ Golden 1980, p. 52
^ Golden 1980, p. 262–263
^ Golden 1980, p. 56–57
^ Erdal 2004, p. 2
^ Golden 1980, p. 263
^ Vásáry 1993, p. 57–58
^ Zieme 2000, p. 377

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, Khazar Studies, Vols. I–II (1980)
Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
Constantine Porphyrogenitus; Gyula Moravcsik (ed.); R. J. H. Jenkins (trans.), De administrando imperio (1967 (New Revised Edition; Greek text and English translation))
István Vásáry, Doğu Avrupa'nın Runik Alfabe Sistemleri Üzerine (1993)
Peter Zieme, Runik Harfli Birkaç Pasaj Üzerine Kimi Yorum Önerileri (2000)