Hazar Çifte Krallığı

Hazarların iki hükümdarı vardı. Biri, kutsal rütbeyi taşıyan ve yönetmeyen bir kağandı. Öbürü, orduya komuta eden ve devleti yürüten bir kraldı.^[1] Arap coğrafyacılar bu düzeni ayrıntılı anlatır, Bizans kaynakları da iki makamı bilir.^[2] Bu düzen, Hazar Kağanlığı’nın merkezî kurumudur.

Kağan

Kağan, Arap kaynaklarının yüce kralıydı. Kraliyet boyundan seçilirdi. Hükümdarlık eder ama yönetmezdi. Varlığı, ülke için göğün bahtı olan Kut’u güvence altına alan yaşayan bir tılsımdı. Kişiliği kutsaldı ve önünde kan akıtılamazdı. Göğün vekâletini yitirmiş görünürse öldürülebilirdi. Hizmetkârlarından herhangi birinin ölümünü emretme yetkisi vardı.^[1] Tahta çıkışı, ritüel boğma ve şamanik törenler içerirdi. Çin kaynakları aynı davranışları Aşinalar için anlatır. Bunlar, bu kağanların İç Asya Göktürkleriyle bağlarına işaret eder.^[1]

İbn Fadlan Hazar sarayını görmedi. Saray hakkındaki anlatısı bilgi verenlerden gelir.^[3] Ona göre unvanı kağan olan Hazar kralı dört ayda bir kez ve uzaktan görünür. Ona Büyük Kağan denir.^[4] Büyük Kral ölünce onun için yirmi odalı bir ev yapılır ve her odaya bir mezar kazılır. Taşlar toz haline getirilip serilir ve üzerine sönmemiş kireç atılır. Mezarın üzerinden büyük bir ırmak geçirilir. Onu gömenlerin başı kesilir, böylece kimse onun hangi odada yattığını bilmez. Mezara Cennet denir.^[5] Bu kralların saltanat süresi kırk yıldır. Biri bu süreyi bir gün bile aşarsa, tebaası ve çevresindekiler onu öldürür ve aklını yitirdiğini söyler.^[6]

Mes’ûdî kağanı hiçbir gücü olmayan biri olarak anlatır. O, sarayın iç odalarında tutulur ve oradan çıkmaz. Ata binmez, saray halkına ve halka hiç görünmez. Haremin arasında yaşar, yönetmez ve devletin işlerine karışmaz. Yine de yöneten kralın otoritesi, başkentinde ve sarayında kendi yanında kağan bulunmazsa hiç olurdu. Ülkeye kıtlık ya da başka bir felaket gelirse ya da savaş Hazarların aleyhine dönerse, halk ve ileri gelenler krala gidip kağanı öldürmesini ya da kendilerine teslim etmesini ister. Kral kimi zaman onu teslim eder, kimi zaman kendisi öldürür, kimi zaman savunur. Kağan hep en seçkin ailelerden birinden seçilir ve Mes’ûdî bu âdetin eski mi yeni mi olduğunu bilmediğini söyler.^[7] İstahrî, kağanlığın bir Yahudiden başkasına verilmediğini söyler.^[8] Ayrıca kraliyet hanedanından, Müslüman oldukları için tahttan alıkonulan kişileri anar.^[9]

Kral

Devleti yürüten adama Arap kaynakları birçok ad verir: qagan-beg, beg, sad (şad) ya da yilig.^[1] İbn Fadlan ona Büyük Kağan’ın yardımcısı der ve unvanı Khaqan Beg olarak verir. Orduları komuta eder ve yönetir, krallığın işlerini yürütür. Halkın önüne çıkar ve seferleri yönetir, komşu krallar ona boyun eğer. Makamlara atama yapar, cezaları verir ve hükûmeti yürütür.^[10]

Kral her gün Büyük Kağan’ın yanına alçakgönüllü bir tavırla girer. Yalın ayak girer, elinde odun tutar ve onu kağanın önünde yakar. Sonra kağanla birlikte tahta, onun sağına oturur.^[11] İbn Fadlan onun altında iki görevli sayar. Birincisi Kundur Kağan’dır. İkincisi, onun yardımcısı olan Jawshighr’dır.^[10] İlk unvan, Macar kraliyet unvanı kende ile karşılaştırılmıştır.^[2] İkincisi için hiçbir açıklama tatmin edici değildir.^[12]

İbn Rusta krala Ichā der ve Büyük Kral’ın Hazar kağanı olduğunu, kağanın Hazarlar üzerindeki otoritesinin yalnızca isimde kaldığını söyler. Bütün komuta Ichā’ya aittir, o kendi üstünde kimseye hesap vermez. Rütbe işareti olarak bir şemsiyesi vardır.^[13] Rum kaynaklarında da iki makam birbirinden ayrıdır. De administrando imperio Hazarya’nın kağanından ve pech’inden söz eder.^[14]

Kralın emrinde, kabile birliklerinin yanında, maaşlı Müslüman Harezmli bir muhafız birliği, yani Orslar vardı.^[1]

İki hükümdarın tahta çıkarılması

Kaynaklar ikisinin ilişkisi konusunda anlaşmaz. İstahrî’de kağanı kral atar, kağan ise ondan büyüktür. Kağanı atamak istediklerinde onu getirirler ve neredeyse boğulana dek ipekten bir parçayla boğarlar. Sonra ona ne kadar hükümdarlık etmek istediğini sorarlar.^[15] İbn Havkal sırayı tersine çevirir. Onun metninde kağan, kralı onayladığı için kraldan büyüktür. Kralı yukarı kaldırır ve tahta oturtur.^[16] Kağan, tahta çıkarılan adamın boynuna ipek bir kordon geçirir ve onu boğma hareketi yapar. Adama ne kadar hükümdarlık etmek istediği sorulur. Söylediği süre dolduğunda öldürülür.^[17]

Yaş ve köken

Hiçbir kaynak düzenin ne zaman başladığını söylemez. Düzene dair Arapça anlatılar onuncu yüzyılda ve sonrasında yazıldı. Kökeni için dört kuram kayıtlıdır.

Birincisi onu Yahudiliğe geçişe bağlar. Schechter Mektubu’na göre Hazarlar önce kralsız yaşıyordu ve savaşta zafer kazananı komutan atıyordu. Kılıcıyla güçlü çıkan bir Yahudi bu yolla komutan yapıldı. Din değiştirmeden sonra ülkenin adamları bilge birini hâkim atadı ve ona kağan dedi, Hazarya’nın büyük prensini ise Sabriel adıyla kral yaptı.^[18] Hazarların klasik tarihi bu anlatıyı açıkça yanlış bularak reddeder, çünkü kağanlar çok önce de vardı.^[19]

İkincisi onu bozkırın mirası sayar. Alföldi çifte yönetimi ordunun sol ve sağ kanat olarak ikiye bölünmesinden türetmiştir.^[20] Golden, Hazar krallığının Türk geleneğine uygun olarak, siyasi işlevlerin yanında hep dinsel işlevleri de olan bir makam olarak geliştiğini ve bir darbenin sonucu olmadığını savunur.^[21] Peter B. Golden’ın Hazar kutsal krallığı üzerine bir çalışması bu görüşle birlikte sayılır.^[22]

Üçüncüsü beki fail yapar. Omeljan Pritsak, bek Obadya’ın kağanı Yahudiliğe getirdiğini, bunun 799 ile 809 arasında resmî bir din değiştirme olduğunu savunur.^[23] Joshua Olsson, din değiştirmenin bek Bulan’ın bir darbesi olduğunu savunur.^[24] Mikhail Artamonov, Obadya’ın boyunun eski kraliyet boyunu yerinden ettiğini ve onu Yahudiliği kabule zorladığını savunmuştur. Golden bu görüşün metinlerde hiçbir dayanağı olmadığını belirtir.^[25]

Dördüncüsü ihtiyattır. Golden, çifte krallığı Obadya’ın reformlarına bağlayan şeyin varsayımdan öte bir şey olmadığını yazar. Hazar düzeninin ne zaman ortaya çıktığını bilmediğimizi ekler. Açık kanıt geçtir, belki dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında, daha büyük olasılıkla onuncu yüzyıldadır.^[26] Hazarların klasik tarihi, çifte krallığın Yahudiliğin benimsenmesiyle bir ilgisi olmadığını belirtir.^[27]

Macarlar

Pontus bozkırındaki Macarlar Hazar yörüngesindeydi. Hazar kutsal krallığının biçimini orada devraldıkları sanılır. Bu biçimde Türkçe bir sözcükten gelen bir gyula ve Hazarca *kündü’den gelen bir kende vardı.^[28]

Notlar

^ a b c d e Golden 1992, p. 240
^ a b Canard 1958, p. 136
^ Canard 1958, p. 135
^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 135–136
^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 137–138
^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 138
^ al-Masʿūdī; al-Masʿūdī 1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt), p. 12–14
^ al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 98
^ Golden 1992, p. 242
^ a b Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 136–137
^ Ibn Fadlan; Canard 1958, p. 136
^ Canard 1958, p. 137
^ Ibn Rusta; Canard 1958, p. 136
^ De administrando imperio; Porphyrogenitus 1967 (New Revised Edition; Greek text and English translation), p. 183
^ al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 97
^ Canard 1958, p. 136, 139
^ Canard 1958, p. 139
^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 213–216
^ Dunlop 1954, p. 159
^ Golden 1980, p. 39
^ Golden 1980, p. 101–102
^ Golden 1997
^ Pritsak 1978, p. 278
^ Olsson 2013, p. 495–526
^ Golden 1980, p. 101
^ Golden 2007, p. 155–156
^ Dunlop 1954, p. 114
^ Golden 1992, p. 262

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Peter B. Golden, Khazar Studies, Vols. I–II (1980)
M. Canard, La relation du voyage d'Ibn Fadlān chez les Bulgares de la Volga (1958)
Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
al-Masʿūdī; C. Barbier de Meynard and Pavet de Courteille (trans.), Les Prairies d’or, Bd. II (Texte et traduction) (1863 (MDCCCLXIII auf dem Titelblatt))
Constantine Porphyrogenitus; Gyula Moravcsik (ed.); R. J. H. Jenkins (trans.), De administrando imperio (1967 (New Revised Edition; Greek text and English translation))
Solomon Schechter, An Unknown Khazar Document (1912)
Peter B. Golden, Irano-Turcica: The Khazar Sacral Kingship Revisited (1997)
Peter B. Golden; Haggai Ben-Shammai; András Róna-Tas (ed.), The World of the Khazars (2007)
Alföldi, La royauté double des Turcs (1937)
Omeljan Pritsak, The Khazar Kingdom's Conversion to Judaism (1978)
J. T. Olsson, Coup d'État, Coronation and Conversion: Some Reflections on the Adoption of Judaism by the Khazar Khaganate (2013)