Sarkel

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Sarkel, Hazarların Don’un sol kıyısında, Tsimlyansk yakınında bulunan bir kalesiydi.^[1] Bizanslılar onu 838’de yapmaya yardım etti. Kale, Karadeniz’in kuzeyindeki bozkıra giren Macarları ve onların arkasındaki Peçenekleri gözetlemek için yapılmıştı.^[2]

SarkilTürkçe
aspron ospitionYunancaDe administrando imperio
Belaya VezhaRusça

Sarkel, Türkçe görünen Hazar sözcükleri arasındadır. Sarkel ya da Sarkil diye okunur.^[3] Sarkil doğru biçimse Oğur tipi bir dile işaret edebilir, ama bunun kanıtı birkaç yoruma açıktır.^[4] Bizans imparatoru VII. Konstantinos, Sarkel’in Hazarlar arasında “beyaz ev” anlamına geldiğini söyler. Rumca aspron ospition sözcüklerini verir.^[5] Rus vakayinamesi Belaya Vezha, yani “beyaz kule” adlı bir kasabayı anar ve bu kasaba çoğunlukla Sarkel ile özdeşleştirilir.^[6]

Yapım

VII. Konstantinos öyküyü De administrando imperio’nun 42. bölümünde anlatır. Hazarya’nın kağanının ve bekinin elçileri imparator Theophilos’tan bir kale istedi.^[5] İmparator kabul etti. Kamateros diye anılan spatharokandidatos Petronas’ı imparatorluk donanmasının savaş gemileriyle gönderdi, Paphlagonia strategosunun savaş gemileri de onlarla gitti. Petronas Kherson’a vardı ve savaş gemilerini orada bıraktı. Adamlarını yük gemilerine bindirip kalenin kurulacağı Don kıyısındaki yere götürdü. Yerde taş yoktu, bu yüzden fırınlar yaptı, tuğla pişirdi ve kaleyi bunlarla, ırmağın küçük kabuklarından yaptığı harçla inşa etti.^[7] Garnizon 300 kişidir ve her yıl değiştirilir.^[5] Yapımdan sonra Petronas Theophilos’a gitti ve ona Kherson için kendi askerî valisini atamasını, oranın ileri gelenlerine güvenmemesini söyledi. Theophilos Petronas’ı protospatharios rütbesine yükseltti ve Kherson’un askerî valisi olarak oraya gönderdi.^[8]

Kale, Hazar ve Bizans savunma düzeninin bir parçasıydı.^[1] Bölgede yapılan öbür kaleler gibi derin bir hendeği vardı.^[1] Bizans kaynakları onu Peçeneklerin saldırılarına karşı bir kale siper sayar.^[1]

Yıl kesin değildir. Çoğu anlatı 838 der. Daha eski tarih 833’tür, daha geç bir tarih olarak 839 da önerilmiştir.^[9]

Kazı ve kayıp

Sovyet arkeolog Mihail Artamonov 1929 ve 1930’da ilk keşfi yaptı. Alanı 1934 ile 1936 arasında ve yeniden 1949 ile 1951 arasında, İdil-Don seferi kapsamında kazdı. Çalışma durduğunda alanın üçte birinden azı incelenmişti. Sonuçlar 1958’de yayımlandı.^[10] Artamonov’a göre tuğlalar Bizans yapılarındaki tuğlalardan boyutça farklıdır. Üzerlerindeki runik harfler, simgeler ve figürler, Tuna Bulgarlarının başkenti Pliska’nın tuğlalarındakilere çok yakındır.^[11] Bizanslıların işi yalnızca gözettiği, emeğin ve tekniğin yerel Bulgarik halktan geldiği sonucuna varır.^[11] Buluntular arasında ayrıca yeniden kullanılmış Bizans sütunları bulunduğu aktarılır.^[10]

1952’de Tsimlyansk baraj gölünün dolması alanı su altında bıraktı. Bazı anlatılar 1953 der. O günden beri yeni kazı yapılamamıştır.

1989 tarihli bir tarama, Sarkel’i Don bölgesindeki runik harfli yazıtların buluntu yerleri arasında sayar. Yazıtlar çözülmemiştir.^[12]

Svyatoslav, 965

Rus vakayinamesine göre Svyatoslav, 965’te Hazarları kağanlarının önderliğinde yendi ve onların Belaya Vezha kasabasını aldı. Sonra Yasları ve Kasogları boyun eğdirip Kiev’e döndü.^[6] Vakayiname Hazar başkentinin düşüşünü kaydetmez.^[6] 965’te Ruslar, Oğuzlarla müttefik olarak Atil’i ve belki Sarkel’i basmış olabilir.^[13] Farklı bir anlatıma göre Ruslar Sarkel’i 965’te aldı, Hazarya’yı ise başka düşmanlar 968’de harap etti.^[14]

Kayıt

Sarkel’e dair kaynaklar, Bizans imparatorunun yapımını anlatan metni, Rus vakayinamesinin sonunu anlatan metni ve 1930’larla 1950’lerin kazısıdır. Kalenin kendisi şimdi baraj gölünün altındadır.

Notlar

^ a b c d Sinor 1990, p. 267
^ Golden 1992, p. 239
^ Golden 1992, p. 234
^ Golden 1992, p. 235–236
^ a b c De administrando imperio; Porphyrogenitus 1967 (New Revised Edition; Greek text and English translation), p. 183
^ a b c Dunlop 1954, p. 241
^ De administrando imperio; Porphyrogenitus 1967 (New Revised Edition; Greek text and English translation), p. 183–185
^ De administrando imperio; Porphyrogenitus 1967 (New Revised Edition; Greek text and English translation), p. 185
^ Golden 1992, p. 239, 186, 67; Dunlop 1954, p. 239, 186, 67; Golden 1980, p. 239, 186, 67
^ a b Artamonov 1958
^ a b Golden 1980, p. 67–68
^ Bayçorov 1990, p. 13–14
^ Golden 1992, p. 243
^ Dunlop 1954, p. 243

Kaynaklar

De administrando imperio

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Peter B. Golden, Khazar Studies, Vols. I–II (1980)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
M. I. Artamonov, Саркел – Белая Вежа (1958)
Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
Constantine Porphyrogenitus; Gyula Moravcsik (ed.); R. J. H. Jenkins (trans.), De administrando imperio (1967 (New Revised Edition; Greek text and English translation))
Soslanbek Y. Bayçorov, Avrupa’nın Göktürk Harfli Eski Anıtları. Göktürk Harfli Eski Yazının Kuzey Kafkasya, Volga-Don ve Tuna Bölgeleriyle İlişkisi (1990)