Taştık kültürü, Yenisey’in yukarı kesimindeki Hakas-Minusinsk havzalarının, sonraki Yenisey Kırgızlarının topraklarının arkeolojik bir kültürüdür. En tanınmış kalıntıları, ölülerin boyalı alçı maske taktığı mezarlardır.[1] Taştık, arkeologların kültüre verdiği addır. Dönemin hiçbir metninde bir halkın adı olarak geçmez.

Tarihler ve alan

Bir çalışma kültürü MÖ birinci yüzyıldan MS beşinci yüzyıla yerleştirir ve alan olarak Orta Yenisey, Abakan ve Çulım havzalarını gösterir.[2] Maskelerin bir dönemlendirmesi, Taştık toprak mezarlıklarını MS ikinci ile dördüncü yüzyıllara, Taştık kriptalarını dördüncü ile yedinci yüzyıllara koyar. Daha önceki Tes mezarlarında da maskeler vardır, bunlar MÖ ikinci yüzyıldan MS ikinci yüzyıla tarihlenir.[1] Kültürün sonu bu yüzden farklı tarihlenir, beşinci ya da yedinci yüzyıl olarak.[3]

Tuva’daki Kokel kültürü Asya Hunlarından sonraki döneme aittir. Kuzey ve batı sınırında Taştık kültürü yer alır.[4] Hakas-Minusinsk havzaları kültürün yurdudur, Minusinsk havzası maddesi araziyi anlatır.[1]

Mezarlar ve maskeler

Maskelerin incelenmesi 1883’te A. V. Adrianov’un Minusinsk yakınında bir Taştık kriptasını açmasıyla başladı.[5] Havzalardaki maskeli mezarlar üç gruba ayrılır. Taştık toprak mezarlıklarında mumyaların yüzünde ince alçı maskeler durur. Taştık kriptalarında kalın maskeler, ölülerin yakılmış kalıntılarına bağlanan deri kukla başlar üzerinde biçimlendirilmiştir.[1] Daha önceki Tes mezarlarında alçı, kafataslarının üzerinde modellenmiş kil başları kaplar.[1]

Bir çalışmaya göre üçüncü yüzyıldan itibaren, mezar bebeklerinin maskeleri Taştık kültüründe hem gömme hem yakma törenlerinin parçasıydı.[6] Bunlardan önce, otla ya da huş kabuğuyla sarılmış, kafatası trepanasyonla açılmış mumyalar, MÖ ikinci ve birinci yüzyıllara ait geç Tagar mezarlarından bilinir. Bunlarda ne kil ne alçı kullanılmıştı.[5] Aynı çalışma, bu geleneklerin neden doğduğu ve nasıl geliştiği konusunda açık bir anlatım olmadığını söyler.[7]

Eski bir Türkçe eser, Yenisey üzerinde Minusinsk’ten 60 kilometre uzaktaki Oglakhty mezarlarını anlatır. Mezarların duvarları kütüktendi, üzerleri kil sıvalı direklerle örtülüydü. Ölüler mumyalanmıştı, yüzleri ipek bir şalla ve kırmızı bir maskeyle örtülüydü, örgülü saçları kumraldı.[8] Buluntular arasında Çin kumaşları vardır. Eser bunları Güney Sibirya’da bulunan ilk Çin kumaşları sayar.[9] Bozkırda İpek maddesi ipek ticaretini ele alır.

Oglakhty’de 1/2021 mezarı

Tomsk Devlet Üniversitesi ve Ermitaj’ın ortak seferi, Hakasya’nın Bograd ilçesindeki Oglakhty mezarlığında 1/2021 mezarını kazdı. Mezar Taştık kültürüne aittir ve MS ikinci ile dördüncü yüzyıllara tarihlenir.[10] Huş kabuğuyla sarılı, 2,26 × 1,7 metre boyutunda kütük bir çerçeve içeriyordu. Zeminde, başı batıya dönük, 45 ile 55 yaşları arasında bir kadın yatıyordu. Kafatası ölümünden sonra trepanasyonla açılmıştı.[10] Çerçevenin kuzeyinde ikinci bir kişinin, büyük olasılıkla yetişkin bir erkeğin, yakılmış kalıntıları duruyordu. Kalıntılar büyük olasılıkla bir mezar bebeğinin, yani ölünün giysilerini giymiş, deriden yapılmış, insan boyunda bir figürün içine konmuştu.[11] Mezar kayanın içinde 1,5 ile 2 metre derinlikteydi ve huş kabuğuyla sarılı çerçeve havayı dışarıda tuttu. Ahşap, huş kabuğu ve tekstiller korundu.[11]

Kadının maskesi yüzünden düşmüş, başı boş odada yuvarlanınca kırılmıştı. Alnın iki büyük parçası kafatasının yakınında bulundu.[11] Maskede koyu kırmızı ve pembeyle boyanmış, kabartma sarmallar vardır.[12] 2024 tarihli bir çalışma, ana pigmentler olarak zincifre ve hematit, alçıda katkı olarak darı kabukları ve göz çukurlarında düz ipek izleri buldu.[13]

Maske geleneğinin kökeni

Yenisey’in alçı maskeleri, Orta Asya’nın Helenistik çağdan erken Orta Çağ’a uzanan, yine alçı zemin kullanan heykellerine ve duvar resimlerine benzer.[10] 2024 tarihli çalışmanın yazarları, Tes ve Taştık halkının başka alçı eseri bilmez. Bu yüzden tekniğin Güney Sibirya’da mı doğduğunu, yoksa gezgin ustalarla ya da yeni bir halkla mı geldiğini sorarlar.[1] Tes maskeleri üzerine bir çalışma geleneğin batıdan geldiğini savunur. Yakın bir kavramsal benzerliği yalnızca Roma Mısır’ının alçı ölü maskelerinde bulur.[5] Bir Türkçe eser, maskeleri İran ve Part etkisine bağlayan eski bir görüşü aktarır. Ölüye maske yapma geleneğinin Çin’de de bulunduğunu ekler, bu yüzden görüşün ihtiyatla karşılanması gerektiğini belirtir.[9]

Taştık kültürü ve Kırgızlar

Üç anlatım kültürü ilk Kırgızlarla ve çevrelerindeki halklarla farklı biçimlerde ilişkilendirir.

İlk yeniden kuruluşta, L. R. Kyzlasov’unkinde, Türk Jiankunlar ile Dinglingler yan yana yaşar. Jiankunlar Kırgızların atasıdır, Dinglingler ise Tagar kültürünün taşıyıcılarıdır.[14] Asya Hunlarının MÖ 201’deki saldırısından sonra Dinglinglerin bir kısmı kuzeye itildi ve Jiankunlarla karıştı.[14] Minusinsk havzasının Taştık kültürü bunun sonucudur.[14] Bu yeniden kurguya göre ölüleri yakma geleneğini Jiankunlar ile Asya Hunları getirdi.[14]

İkinci anlatımda Türkçe konuşan Jiankunlar, ki onları Yenisey Kırgızlarıyla özdeşleştirir, MÖ ikinci ve birinci yüzyıllarda Dinglinglerle karşılaşır.[2] Dinglinglerin kısmen Ugor, kısmen Güney Samoyed lehçeleri konuştuğunu kabul eder.[2] Taştık kültürünü ve Yukarı Yenisey’in Şurmak kültürünü bu karşılaşmanın izleri olarak görür.[2]

Üçüncü anlatım ikisini ayırır. Taştık boylarını, aralarında Avrupai tipte insanların da bulunduğu, Kırgızların vasalları sayar.[15] Kırgızlar bu boyları boyun eğdirdi ve Minusinsk havzasının tayga bölgelerine sürdü. Yenisey Kırgızlarının devletinde bunlar bağımlı halk olup kıştım diye anılırdı.[16] Kıştım maddesi bu statüyü ele alır, Kırgızların kökeni tartışması maddesi görüşleri yan yana koyar.

Notlar

  1. ^ a b c d e f Pankova 2024, p. 1693
  2. ^ a b c d Sapashev 2025, p. 624
  3. ^ Sapashev 2025, p. 624; 1693; Pankova 2024, p. 624; 1693
  4. ^ Sadykov 2021, p. 4
  5. ^ a b c Bogdanov 2024, p. 106
  6. ^ Bogdanov 2024, p. 106–107
  7. ^ Bogdanov 2024, p. 107
  8. ^ Ögel 1984, p. 86
  9. ^ a b Ögel 1984, p. 87
  10. ^ a b c Pankova 2024, p. 1694
  11. ^ a b c Pankova 2024, p. 1695
  12. ^ Pankova 2024, p. 1696
  13. ^ Pankova 2024, p. 1692
  14. ^ a b c d Golden 1992, p. 177
  15. ^ Khudyakov 2021, p. 113
  16. ^ Khudyakov 2021, p. 114

Literatür

  • Svetlana V. Pankova; Marina V. Bogma; Irina A. Grigor'eva; Natalia A. Vasilyeva; Elena P. Stepanova, Plaster Mask from the Oglakhty Cemetery Grave no. 1/2021: Comprehensive Study Experience (2024)
  • E. S. Bogdanov, Clay-Plaster "Masks" from Mound-Vault Skalnaya 5, Khakassia (2024)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Oraz S. Sapashev; Samat K. Samashev, Tradition of Continuity in State Standards and Weaponry of the Saka, Huns and Turks (2025)
  • Yu. S. Khudyakov; A. Yu. Borisenko, Localization of the Kyrgyz Residence Areas in Southern Siberia and Central Asia within the Periods of late Antiquity, Early and High Middle Ages (2021)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
  • Timur Sadykov; Gino Caspari; Jegor Blochin; Sandra Lösch; Yulija Kapinus; Marco Milella, The Kokel of Southern Siberia: New data on a post-Xiongnu material culture (2021)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Tashtyk Culture.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/tashtyk-culture/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026