Dingling

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Dinglingler, Asya Hunlarının kuzeyinde yaşayan bir halktı. Çin tarihlerine, Mete Han’ın Donghuları yenilgiye uğratıp Yuezhileri batıya sürdükten sonra boyun eğdirdiği kuzey halkları arasında girerler. Tarihlerde üç yüzyıla yakın bir süre yer alırlar. Orada, şanyu zayıf düştüğünde Asya Hunlarına karşı ayaklanan bir halk olarak görünürler.^[1] Sonraki Çin tarihleri Tieleleri onlarla ilişkilendirir.^[2]

Mete Han’ın boyun eğdirdiği halk

Shiji, Mete Han’ın ardından kuzeyde boyun eğdirdiği beş halkın adını verir: Hunyu, Qushe, Dingling, Gekun ve Xinli. Bundan sonra Asya Hun soyluları ve vezirlerinin hepsi teslim oldu. Mete Han’ı değerli bir adam saydılar.^[1] Shiji bir yıl belirtmez.^[1] Bazı araştırmacılar kuzey fetihlerini yaklaşık MÖ 201’e koyar.^[3] Bir öneri Gekunları Kırgız adının erken bir biçimiyle özdeşleştirir.^[4] Bunu savunanlar Gekunları, Dinglingleri ve Xinlileri Han dönemindeki Türkçe konuşan halkların atalarından sayar. Xinli’yi Orhun yazıtlarındaki Sir ile ve Tang kaynaklarındaki Xue ile özdeşleştirir.^[5]^[6]

Shiji, Dinglinglerin nerede yaşadığını söylemez.^[1] Modern anlatımlar onları Baykal Gölü’nden Yenisey’in biraz ötesine kadar yerleştirir.^[7] Başka araştırmacılar Hunyu ve Dingling kayıtlarının Asya Hun imparatorluğunun çöküşünden sonra da sürdüğünü savunur. Bu kayıtlar, Moğol bozkırının kuzeybatısındaki Güney Sibirya’yı, belki Cisbaikal’i, Tuva’yı ya da Rus Altay’ını gösterir.^[8]

Dingling için bir kral

Asya Hun hükümdarlık merkezi, kuzey halklarının başına kendi adamlarını geçirmeye çalıştı. Han Shu’ya göre şanyu, teslim olan Han generali Li Ling’i Sağ Xiao Kralı yaptı. Wei Lü’yü ise Dingling Kralı (丁靈王) yaptı. İkisi de saygı gördü ve işlerde söz sahibi oldu.^[9] Wei Lü’nün babası Changshui’den bir Hu’ydu. Wei Lü’nün kendisi ise Han arasında büyümüştü. Hamisinin ailesi yakalanınca Asya Hunlarına kaçmıştı.^[9] Bazı araştırmacılar bu atamayı, tabi bir halkı, her şeyini şanyuya borçlu bir yabancı aracılığıyla elde tutma girişimi olarak görür.^[10]

Dinglingler Su Wu’nun biyografisinde bir kez daha görünür. Asya Hunları, boyun eğmeyen Han elçisini Kuzey Denizi kıyısına gönderdi. Kimsenin yaşamadığı o yerde koç güdecekti. Şanyunun kardeşi olan bir kral ona yiyecek ve giyecek verdi. Kral ölünce halkı göç etti. O kış Dinglingler Su Wu’nun sığırlarını ve koyunlarını çaldı ve Su Wu yeniden yoksulluğa düştü.^[9]^[11]

Akınlar ve MÖ 71 saldırısı

Xulüquanqu’nun saltanatının son yıllarında Dinglingler Asya Hunlarına üç yıl art arda akın etti. Birkaç bin kişiyi öldürüp götürdüler, at ve sığır sürdüler. Asya Hunları arkalarından on binden fazla atlı gönderdi. Hiçbir şey yakalayamadı.^[12]^[13]

Han Shu sonra Dinglinglerin Asya Hunlarına yönelik büyük saldırıya nasıl katıldığını anlatır. Han ile Wusunlar Asya Hunlarına ağır bir darbe indirmişti. Şanyu bunun üzerine on bin atlıyla Wusunlara karşı yürüdü. Bir zhang derinliğinde bir kar yağışı onu yakaladı ve on adamdan ancak biri geri döndü. Bunun üzerine Dinglingler kuzeyden saldırdı, Wuhuanlar doğudan girdi, Wusunlar da batıdan vurdu. Üçü on binlerce adam öldürdü, on binlerce at ile çok sayıda sığır ve koyun ele geçirdi. Ardından kıtlık halkın on kişiden üçünü ve sürülerin yarısını götürdü. Asya Hunlarına bağlı halklar da koptu.^[12] Yıl MÖ 71’di.^[14]^[15]

Zhizhi ve Wang Mang döneminde

Huhanye Han’a geçtikten sonra ağabeyi ve rakibi Zhizhi batıya göç etti. Han Shu’ya göre Zhizhi Wujie’ye saldırdı ve Wujie teslim oldu. Onların birlikleriyle batıda Jiankun’u yendi. Kuzeyde de Dinglingleri devirdi ve böylece üç halkı birleştirdi. Jiankun, şanyunun merkezinden yedi bin li, Cheshi’den beş bin li uzaktaydı. Zhizhi orada kalıp orayı başkent yaptı.^[12] Bazı araştırmacılar Wujie’yi, Kırgızları ve Dinglingleri Asya Hunlarının akrabası sayar, bir gerekçe göstermez.^[16] Dinglinglerin fethi MÖ 49’a tarihlenmiştir.^[17]

Wang Mang Asya Hunlarına karşı savaşa hazırlanırken Yan You, Dai’de Wuhuan ve Dingling birliklerine komuta etti. Bu birliklerin karıları ve çocukları idari bölgelerde (komutanlıklarda) rehin tutuldu.^[18] Wang Mang’ın sefer planı üç yüz bin adam ve üç yüz günlük erzak gerektiriyordu. Adamlar aynı anda on sütun hâlinde yola çıkacak ve Asya Hunlarını sonuna kadar kovalayacaktı. Asya Hunlarını Dinglinglerin topraklarına itecek, o toprağı bölecek ve Huhanye’nin on beş oğlunu tahta çıkaracaklardı.^[12]^[19] Yan You bu plana karşı uyardı.^[12] Bu planda Dinglinglerin toprağı, Asya Hun dünyasının öbür yanıdır.

Sonraki Han

Han döneminde Dingling grupları Çin’e de girdi. Bazı araştırmacılar onları Güney Asya Hunlarının ordularına alınmış tabi boylar sayar.^[20] MS birinci yüzyılın seksenli yıllarında Kuzey Asya Hunları kuraklık, çekirge ve firarlarla yıpranmıştı. Her yandan saldırıya uğradılar. Güney Asya Hunları önden, Dinglingler arkadan, Siyenpiler soldan, Batı Bölgeleri sağdan bastırdı. Kuzey Şanyu yerini koruyamadı ve uzaklara kaçtı.^[21] Yıl MS 85’tir.^[22] MS 88’de Güney Şanyu, Kuzey Şanyu’nun Anhou Irmağı’nın batısında çok uzaklara kaçtığını bildirdi. Kuzey Şanyu güney ordusundan zarar görmüş, Dinglinglerden ve Siyenpilerden korkuyordu.^[21] Siyenpi şefi Tanshihuai eski Asya Hun topraklarını devraldı. Kuzeyde Dinglinglerin önünü kesti.^[18]

Ad, konuşma ve Tieleler

丁零ÇinceShiji
丁令ÇinceHan Shu
丁靈ÇinceHan Shu

Kaynaklar Dingling konuşmasından tek bir sözcük kaydetmez.^[1] Onların dili Oğur Türkçesi sayılmıştır.^[3] Başka bir araştırmacı Oğurları ve Dinglingleri Çinlilerin Asya Hun devletine tabi olarak kaydettiği halklar arasında sayar ve ikisine de gerekçe göstermeden Türk der.^[23] Dinglingler Türkçe konuştuysa, bu Asya Hunlarının tebaası arasında Türkçe konuşanlar bulunduğunu gösterir. Egemen tabakanın konuşmasını göstermez. Başka bir öneri onları Minusinsk havzasındaki Tagar kültürüyle ilişkilendirir. Bu öneri onları zorunlu olarak Türk saymaz.^[17]

Çinli tarihçiler altıncı yüzyıl Tielelerini daha eski Dili, Chile ve Dele ile ilişkilendirir. Bunları da Dinglinglerle ilişkilendirir. Tielelere daha sonra Dinglinglerin ülkesinde rastlanır.^[2] Dinglinglerin güney grupları, sonraki yüzyılların Çin anlatılarında Tielelerle özdeşleştirilir.^[24] Bir türetme çizgisi Tiele, Dingling ve sonraki Çince ad Gaoche’yi (“yüksek arabalar”) “araba” anlamındaki tek bir Türkçe sözcüğün, belki tegreg’in yazımlarına bağlar. Türetme varsayımsaldır ve destek bekler.^[25]^[26]^[27] En eski öneri, Dingling ve Tiele’nin ardındaki adı, -ng ve -k ile biten Çince yazımlardan hareketle tegreg biçiminde bir Türkçe sözcükten türetir.^[27] Bir başka öneri de Çince “yüksek arabalar” adının yalnızca arabalarını tanımlamadığını, Türkçe adın “daire” ya da “çember” anlamıyla da ilişkili olduğunu ekler.^[26]

Bu türetme, Han tarihlerinin Dinglinglerinin ve altıncı yüzyılın Tielelerinin iki adla tek bir halk olup olmadığı sorusunu doğurur. Kaynaklar bu soruyu yanıtlamaz.

Notlar

^ a b c d e Shiji, juan 110
^ a b Golden 1992, p. 93
^ a b Golden 1992, p. 61
^ Pulleyblank 1962, p. 123
^ Pulleyblank 1990, p. 21
^ Pulleyblank 1962, p. 226
^ Sinor 1990, p. 120
^ Miller 2014, p. 17
^ a b c Han Shu, juan 54
^ Miller 2014, p. 17–18
^ Ögel 2015, p. 90–91
^ a b c d e Han Shu, juan 94
^ Ögel 2015, p. 123–127
^ Golden 1992, p. 62
^ Ögel 2015, p. 117–118,122,127
^ Ögel 2015, p. 148,224
^ a b Golden 1992, p. 94
^ a b Hou Han Shu, juan 90
^ Ögel 2015, p. 202–203
^ Pulleyblank 1990, p. 21–22
^ a b Hou Han Shu, juan 89
^ Sinor 1990, p. 148
^ Rásonyi 1993, p. 67,88
^ Golden 1992, p. 95
^ Golden 1992, p. 93–94
^ a b Pulleyblank 1990, p. 22
^ a b Pulleyblank 1962, p. 230

Kaynaklar

Shiji, juan 110
Han Shu, juan 54, 94 (after Shiji)
Hou Han Shu, juan 89, 90

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Bryan K. Miller, Xiongnu “Kings” and the Political Order of the Steppe Empire (2014)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
Edwin G. Pulleyblank, The 'High Carts': A Turkish-Speaking People Before the Türks (1990)
Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part I (1962)
Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part II (1962)
László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)