Kıştımlar

982 tarihli Ḥudūd al-ʿĀlam, Kırgız ülkesinin halkları arasında K.SAYM diye yazdığı bir oymağı sayar.^[1] Oymak, keçe çadırlarıyla dağ yamaçlarına yerleşmişti. Kürk, misk ve khutu boynuzu avlardı.^[1] Metin onu hem Kırgızların bir oymağı hem de Kırgızlardan farklı bir boy sayar.^[1] Konuşması Khallukhlarınkine daha yakındı, halkı da Kimekler gibi giyinirdi.^[1]

K.SAYMFarsçaḤudūd al-ʿĀlam
KishtimTürkçe

Fars yazımı ünlüleri belirtmez. Kishtim biçimi yorumcuya aittir ve üç noktaya dayanır. Birincisi, Kimek ve Khallukh ile benzerliktir. Bu benzerlik, Kırgızların asıl yurdunun batısında bir halka işaret eder. İkincisi, Kishtim denen bir halkın Moğol fetihlerinde Kırgızlarla birlikte fethedildiğinin söylenmesidir. Üçüncüsü, on yedinci yüzyıl Rus belgelerinde Kırgızlara bağlı, Türkçeleşmiş haraçgüzarların ayrım gözetilmeden Kishtim diye anılmasıdır.^[2] 1896 tarihli bir Rus çalışması onları Türkçeleşmiş bir Yenisey boyu, Çin kaynaklarındaki Dingling saydı.^[2]

Bir halk ya da bir durum

Rusça yazan araştırmacılar kyshtym sözcüğünü Kırgız devletlerinin bağımlı nüfusu için kullanır. Bazı araştırmacılara göre Minusinsk havzası’nın Taştık boyları ormanlara sürüldü ve Kırgızların egemenliğinde kyshtym olarak yaşadı. Sayan ve Altay’ın Türk, Teles, Samoyed ve Ket boyları da kyshtym’di.^[3] Aynı araştırmacılar Ḥudūd’daki kesim’i, o sıralarda Türkçe konuşmaya ve Kırgızların bazı âdetlerine geçmiş böyle bir bağımlı boyla özdeşleştirir.^[4] Eğer bu doğruysa Kyshtym tek bir halkı değil, bir statüyü anlatır.

Başka araştırmacılar Kıştımları, runik yazıtlarda anılan belirli bir halk sayar. Bu halkı Tuva’daki Kemçik üzerine yerleştirir ve Chik ile Az’ın da Kıştım olduğunu savunur.^[5] Kül Tigin ve Tonyukuk yazıtları Kıştım adında bir halk anmaz.^[6]

Yurt ve kaydın tarihi

Ḥudūd, K.SAYM için dağ yamaçlarının ötesinde bir yurt belirtmez.^[1] Türk halklarına dair kayıtları kısmen Jayhānī’nin kayıp eserine dayanır. Bu yüzden K.SAYM kaydının tarihi 982’den öncedir, ne kadar önce olduğu bilinmez.^[7] Ḥudūd tek başına K.SAYM’ın batı Sayan’da yaşayan tek bir halk mı yoksa Kırgızların bağımlıları için bir ad mı olduğunu belirlemez.

Notlar

^ a b c d e Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 97
^ a b Minorsky 1970, p. 286
^ Khudyakov 2021, p. 114,117
^ Khudyakov 2021, p. 116
^ Kocobekov 2015, p. 16
^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription
^ Minorsky 1955, p. 262

Kaynaklar

Literatür

V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
V. Minorsky, Addenda to the Ḥudūd al-ʿĀlam (1955)
Yu. S. Khudyakov; A. Yu. Borisenko, Localization of the Kyrgyz Residence Areas in Southern Siberia and Central Asia within the Periods of late Antiquity, Early and High Middle Ages (2021)
Muratbek Kocobekov, Kırgızların Sayan-Altay Bölgesi'ndeki Komşuları (2015)