Asya Hunları, MÖ üçüncü yüzyılın sonundan itibaren doğu bozkırına egemen olan konfederasyondu. İki yüzyıl boyunca Han Çini’nin başlıca hasmı oldular. Bölgenin ilk göçebe imparatorluğuydular. Ardından gelen Türk ve Moğol bozkır devletlerinin örgütlenme ve yönetim kalıbını onlar belirledi.[1] Onlar hakkında bilinen her şey Çin kaynaklarından gelir, çünkü kendilerine ait bir metin bırakmamışlardır. Sonraki kağanlıkları en çok ilgilendiren iki soru hâlâ açıktır. Birincisi, hükümdarlarının hangi dili konuştuğu. İkincisi, Aşinaların Zhou Shu’nun ileri sürdüğü gibi onlardan çıkıp çıkmadığı. Türk Atlası, birinci sorunun yanıtını ve bu yanıtın dayandığı çıkarımı Türk kökenleri tartışması başlığı altında ortaya koyar. Yönetici seçkinlerin Türkçe konuştuğu sonucu bir bulgu değil, bir çıkarımdır. Benzerlikleri ve akrabalık üzerine görüşleri ise Türk Atlası Göktürkler ve Asya Hunları başlığı altında yan yana koyar.

Ad ve dil

  • 匈奴Çince
  • Hsiung-nuİngilizce
  • Asian Hunsİngilizce

Hâkim görüşe göre Asya Hunları ya da egemen tabakaları Türkçe konuşuyordu. Bu görüşün modern savunucuları arasında René Grousset, Annemarie von Gabain, Franz Altheim ve Jean-Paul Roux vardır, sonuncusu dilbilimsel ve kültürel gerekçelerle. Ahmet Taşağıl, Asya Hunlarına tarihin ilk Türk devleti der.[2] Alexander Savelyev ile Choongwon Jeong, Asya Hun nüfusunun büyük bölümünün Geç Ön Türkçe konuşmuş olmasını olası bulur. Bir Doğu İran grubunun da zamanla özümsendiğini ekler.[3] Talat Tekin, Asya Hunlarının Türkçenin arkaik bir biçimini, yani Ön Türkçeyi konuştuğunu savunur. Bunu Göktürklerin Asya Hunlarından geldiğine dair Çin beyanına, açıklanmış az sayıdaki sözcüğe ve Jie beytine dayandırır. Bunu kanıtlayabilecek dil malzemesinin neredeyse hiç olmadığını kabul eder.[4]

İlk gerekçe hükümdarın unvanıdır. Han Shu unvanı tam olarak Chengli Gutu Şanyu diye verir ve Gök’ün oğlu diye açıklar.[5] Shiji’de aynı unvan, Gök’ün tahta çıkardığı Şanyu ya da Gök ile Yer’den doğmuş, Güneş ile Ay’ın atadığı Şanyu olarak geçer.[6] Chengli, uzun zamandır pek itiraz görmeden, Türk ve Moğol dünyasının gök tanrısı tengri ile özdeşleştirilir. Bu sözcük açıkça Çince sözcük değildir. Gökten verilmiş egemenlik düşüncesini ödünç alan, gök sözcüğünü de onunla birlikte ödünç almamıştır.[7] Gutu Kut ile, Şanyu da özgün bir Tanyu ile özdeşleştirilmiştir. Böylece Teŋri Kut Tanyu biçimini, yani “Gök tarafından talihle donatılmış hükümdar” anlamını kurar. Bu, art arda üç Türkçe sözcüktür.[8] Bu türetme unvanı Göktürk teŋri teg teŋride bolmış ile yan yana koyar. Kut ile tanyunun Moğollarda görülmediğini belirtir. Asya Hun yönetici seçkinlerinin Türkçe konuştuğu ve Türk kimliği taşıdığı sonucuna varır.[9] Çince şanyu sözcüğünün Asya Hunlarıyla birlikte kullanımdan düştüğünü ve Göktürkler için geri geldiğini ekler. Bagatur’un batı kanadının bir komutanının Turki unvanını taşıdığını da belirtir.[10] F. W. K. Müller chengli gutu’yu daha önce Eski Türkçe täŋri qut olarak, yani “kutsal ululuk” olarak okumuştu.[11] Owen Lattimore onu izleyerek gutu’yu qut diye okudu.[12] Jean-Paul Roux, Tengri’nin verdiği hükmetme gücü olan Türk kut düşüncesini daha bu unvanda görür, ancak Han Shu’nun gutu için verdiği “oğul” açıklamasının doğru olduğundan kuşku duyar.[13]

İkinci gerekçe açıklanmış sözcüklerdir. Anna Dybo en şeffaf elli altı etimolojiyi inceledi ve iki katman buldu. Türkçe sözcükler hem erken hem geç kaynaklarda görülür ve her anlam alanına yayılır.[14][15] Doğu İran sözcükleri daha erken kaynaklarda, çoğunlukla Batı Han kaynaklarında görülür. Bunlar neredeyse yalnızca unvanlar ile süt ürünü adlarıdır, yanlarında tarak sözcüğü de vardır.[14][15] Dybo’nun kendi özetine göre Han döneminin genel adları arasında Türkçe sözcükler şimdiden ağır basar. Kesin İran kökenli tek genel adlar süt ürünü adları ile taraktır.[16] Sonraki yazımlarda kesin İran kökenli hiçbir sözcük bulamadı. Sonucu geçici olarak sunar ve dil üzerine öbür varsayımların yanına konması gerektiğini belirtir.[16] László Rásonyi, Çin kayıtlarından bilinen kız (“kız çocuğu”), katun (“kraliçe”), bügü (“büyü”), tengri (“gök”), kırsa (“bozkır tilkisi”), tinglig (“sincap”) ve tok (“kalın, güçlü”) sözcüklerini Türkçe sayar.[17] İbrahim Kafesoğlu buna gök, güç, kurt, ülke, ordugâh, sancak ve kılıç sözcüklerini ekler.[18] Asya Hunlarının tören kılıcı sözcüğü, Çince jinglu, Türkçe kıŋrak “büyük bıçak” ile yan yana konmuş ve kayıtlı en eski Türkçe sözcük diye anılmıştır.[4] Edwin Pulleyblank eşleşmeyi anlam ve ses bakımından çarpıcı buldu. Yine de Türkçe sözcüğün büyük olasılıkla “kılıç” için kullanılan İran sözcükleriyle de bir bağı olduğunu belirtti.[19]

Üçüncü gerekçe, unvanlarda ve makamlarda Göktürklerle görülen sürekliliktir. Zhou Shu, Bumin’in 552’de aldığı İllig Kağan unvanının eski şanyu gibi olduğunu söyler. Eşi için kullanılan hatun unvanı için de eski yanzhi gibi olduğunu belirtir.[20] Gökten gelen buyruk iddiası da Göktürklerde sürer. Kül Tegin yazıtı Bilge Kağan’ın hitabını teŋri teg teŋride bolmış türk bilge kagan (“Gök gibi ve Gökte doğmuş Göktürklerin Bilge Kağanı”) ile açar. Bilge Kağan taşı ise teŋri teg teŋri yaratmış (“Göğün yarattığı”) ile açılır.[21] Her iki devlet de ikiye bölünmüştü. Shiji, Sol ve Sağ Erdemli Krallar’ı Asya Hun makamlarının başına koyar.[6] Sui Shu’ya göre Taspar, İşbara’yı doğunun başına getirdi. Kardeşinin oğlu Börü Kağan’ı ise batıda hükümdar yaptı.[22] Bahaeddin Ögel, Göktürklerin köklerini ve hatta devlet kurma uygulamalarını Asya Hunlarından aldığını savunur.[23] Ögel ayrıca Göktürklerin kendilerini büyük Asya Hun devletinin devamı saydığını savunur, devletlerindeki çok sayıda Asya Hun unvanı bunu gösterir.[24] Kafesoğlu, Asya Hun devletinin biçimini Çin’den değil bozkırdan aldığını savunur. Merkezî bir komuta, onluk sisteme göre düzenlenmiş bir ordu, sol ve sağ kanatlar ve yönetici erkeklerin bir toplantısı sayar.[25] Unvan, hükümdarların adları ve konfederasyonun merkez bölgesi birlikte, Türkçe konuşan bir Asya Hun seçkinini bir bulgu olarak değil, bir çıkarım olarak destekler.

Aynı malzeme başka biçimlerde de açıklanmıştır. Araştırmacılar oğul için ku-t’u ile gök için ch’eng-li açıklanmış sözcüklerini Ket dillerine, İran dillerine ve Türkçeye ait saymıştır. Bazı araştırmacılar ch’eng-li’yi Türkçeden olası bir ödünç sayar. Bunlara göre Asya Hun sözcüklerinin çoğu Türkçeden hiç açıklanamaz.[26] Hanedan adı Luandi’yi de çok Altay dışı bulurlar.[27] Dil verilerinin olsa olsa belirsiz olduğunu söyler. Yine de Altay halklarının Asya Hunları çağında öne çıktığını ve bu çağın sonunda İç Asya’nın baskın gücü olduğunu kabul eder.[26] Pulleyblank, Müller’in unvan türetmesinin, sözcüğün Han dönemindeki biçimi yeniden kurulunca daha az akla yakın hale geldiğini savundu.[28] Kurakichi Shiratori de bu türetmeyi reddetti ve gutu’yu bir Tunguz sözcüğü, hutta “oğul” saydı.[11] Gökten gelen buyruk iddiasının Çin’den mi ödünç alındığına, yoksa İç Asya’nın ortak düşüncesine mi ait olduğuna karar verilemez. Her iki durumda da bu düşünce, Asya Hunlarından Cengizlilere kadar bozkır hükümdarlarının ilahi hak söyleminde tutarlı bir öğe olarak kaldı.[1] Şanyu’yu sonraki yabgu ve tarkhan unvanlarına bağlama girişimleri genel kabul görmemiştir.[1]

Yenisey kuramı Lajos Ligeti ve Edwin Pulleyblank kadar geriye gider.[29] Pulleyblank, Asya Hun dilinin Altay dili olmasını çok düşük bir olasılık buldu.[27] 1990’da Çince yazımla verilen Asya Hun sözcüklerinin Türkçe ya da başka bir Altay dili olarak okunamayacağını savundu.[30] Kuramın en yeni biçimi Svenja Bonmann ile Simon Fries’ındır. Onlar dili Arin’in erken bir biçimi yapar ve Avrupa Hunlarına kadar genişletir.[31] Genetik bu kuramın aleyhinedir. Ketler, güney Sibirya’nın Yenisey dili konuşurlarının bugünkü temsilcileri sayılırsa, Demir Çağı bozkırını ve yayımlanmış üç Asya Hun genomunu belirleyen İran’la ilişkili soydan yoksundur.[14] Harold Bailey’in savunduğu üçüncü yanıt dili Doğu İran dili yapar. Gerhard Doerfer ile dördüncü yanıt, malzemenin hiçbir sınıflandırmaya izin vermediğini savunur.[29] Andrew Shimunek de yakın zamanda Doerfer ile aynı görüşü benimsedi.[14] Pulleyblank, Asya Hun dilinin Türkçe olmadığını savunmakla birlikte Göktürklerin, bozkırda Asya Hunlarıyla başlayan siyasi egemenlik düzeninin mirasçıları olduğunu yazdı. Bunu tängri sözcüğünde ve bazı unvanlarda gördü.[30]

Moğol kuramının da kendi geçmişi vardır. Kurakichi Shiratori önce 1900 tarihli çalışmasında Türkçe görüşü benimsemişti, sonra görüşünü değiştirdi.[32][33] 1926’da Asya Hunlarını ağırlıklı olarak Moğol, bir miktar Tunguz karışımlı bir halk saydı. Şanyu’yu Çince bir ifade olarak okudu, yanzhi ile gutu’yu Tunguz sözcükleri saydı ve Türklere atfı Batılı bilginlerin köklü bir alışkanlığı diye adlandırdı.[34] Paul Pelliot, gutu öğesini bir Rouran kağanının unvanında yeniden buldu. Birkaç Göktürk unvanının -fa ile biten eklerini, Rouranlardan kalma Moğolca biçimli bir miras saydı.[35] Omeljan Pritsak, Asya Hunlarını daha geniş olarak Altay dili konuşanlar arasına yerleştirdi.[14] Luc Kwanten, Asya Hunlarının dilini Altay dili sayar ve Ön Türkçe ile Ön Moğolca arasındaki seçimi karara bağlanmamış bırakır.[36] Denis Sinor, Göktürklerin dili kesin olarak bilinen ilk büyük bozkır imparatorluğu olduğunu savunur. Asya Hunları ve Rouranlar için, onun sözleriyle, herhangi bir dil atfı son derece varsayımsal kalır.[37] Türk Atlası görüşleri tek tek Dil başlığı altında ortaya koyar.

Çinliler adı 匈奴 diye yazdı. Hunzhu, Xianyun ve Xunyu gibi daha eski biçimler Zhou dönemine kadar geri gider ve MÖ üçüncü yüzyılda yerleşen biçime ulaşır.[1] Soğdca xwn, Latin yazarların Chionitae’si, Orta Farsçadaki Hyōn, Hindistan’daki Hūṇa ve Yunanlıların Hunları biçimleri bu addan türetilmiştir.[1] Ortak bir adın ne ölçüde ortak bir halka işaret ettiği, Hun sorununun merkezindeki sorudur. Bu soru karara bağlanmış değildir.

Yukarıdakilerin hepsi için bir uyarı geçerlidir. Çin anlatısı Asya Hunlarının kökenini anlatırken en az üç farklı şeyi tek bir ad altında birleştirir. Birincisi, uzak geçmişte Zhou ile savaşan devletlere karşı çıkmış kuzey halklarıdır: Xunyu, Xianyun, Rong, Di. Anlatı bu halkları Asya Hunlarının atası sayar. İkincisi, etnografik bir tip olarak Asya Hunlarıdır: sabit bir yurdu olmadan çadırlarda yaşayan, otlak ve su arayışıyla hayvanlarının ardından giden ve hiç tarım yapmayan göçebe. Üçüncüsü, kendilerine gerçekten Asya Hunları diyen halktır. Kaynaklar bu halk için üç ya da dört hanedan boyu, hükümdarlarının kişisel adlarını ve yüksek makamlarının unvanlarını verir.[7] Asya Hunları ile Hu arasındaki ilişki hiçbir zaman çözülmemiştir. Bu iki sözcük zaman zaman birbirinin yerine kullanılmış gibi görünür. Etnik bir ad olarak başlayan bir terim, imparatorlukta göçebe ve göçebe olmayan herkesi kapsayan siyasi bir ada dönüşmüş olabilir.[7] Türk literatürünün kendisi de karma bir konfederasyona yer verir. László Rásonyi, tek başına ve salt Türkçe konuşan bir Asya Hun halkının varsayılamayacağını savunur. Ona göre ad, Türk önderliği altında Moğol, Tunguz ve başka boylardan oluşan bir birliği ifade eder.[38] Jean-Paul Roux hükümdarların diline dair bir kanaat bildirmez. Bu yüzyıllarda kimin Altay dili konuştuğunun tartışmalı olduğunu kabul eder. Metin olmadan Ön Türklerle Ön Moğolları ve Ön Tunguzları birbirinden ayırmanın daha da zor olduğunu ekler.[39]

Duman ve Mete Han döneminde yükseliş

Asya Hunları Çin kaynaklarında MÖ dördüncü yüzyılın sonlarından itibaren anılır. Süregelen bir ilgi ise ancak MÖ 209’da ölen Duman ile birlikte başlar. Zhao generali Li Mu’nun zamanında Asya Hunları Zhao sınırına girmeye cesaret edemedi.[6] Li Mu’nun biyografisi onları sürülerle surların dışına çektiğini ve yüz binden fazla atlılarını öldürdüğünü ekler.[40][41] O sıralarda bozkır savaşçısının donanımı tam biçimini almıştı: kompozit yay, ıslık boncuklu bronz ve kemik ok uçları, uzun kılıçlar, kısa kılıçlar, mızraklar ve gürzler. Asya Hunları birliği Qin’e verilmiş bir yanıttı. Güçlü bir Çin, Duman’ı Ordos’tan kuzeye itti ve Çin Seddi’ne dönüşecek surları inşa etti.[1] Qin’in genişlemesi göçebeler arasında kabile birliğini hızlandıran etken oldu. Göçebeler Qin çöktüğünde daha iyi örgütlenmiş olarak geri döndü.[1] Bundan önce nereden geldikleri tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar onların Orhun’dan değil batıdan geldiğini, Moğolistan’ın imparatorluklarının yalnızca sol kanadı olduğunu savunur. İmparatorluğun bir Moğol devleti olduğu görüşünü reddederler.[42]

MÖ 215 civarı: Qin’in ilk imparatoru Meng Tian’ı kuzeye gönderir
MÖ 215 civarı: Qin’in ilk imparatoru Meng Tian’ı kuzeye gönderir. Meng Tian, Sarı Irmak’ın büyük kıvrımı içindeki Ordos’u alır ve ırmağı sınır yapar. Asya Hunlarının şanyusu Duman kuzeye çekilir, ne kadar uzağa çekildiğini kaynak söylemez. Doğuda Donghular, Dunhuang ile Qilian Dağları arasında Yuezhiler yaşar, ikinci bir yoruma göre Tanrı Dağlarında. Modern harita, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

Duman MÖ 209’da oğlu Mete Han (Bagatur) tarafından öldürüldü.[6] Mete Han, Moğolların türediği topluluk olan Donghu’yu yendi. MÖ 201 dolaylarında Hunyu, Qushe, Dingling, Gekun ve Xinli’yi denetimi altına aldı.[6] Gekun Kırgızlar, Xinli ise Sir’dir. İkisi de Göktürklerin tebaası arasında yeniden görünür. Sefer, güvenlik kadar kuzeyin madenleri için de yapılmış olabilir.[6] Kısa süre sonra yeni Han hükümdarı Gaozu’yu yendi ve onu neredeyse esir aldı. Bu, MÖ 200’deki Baideng kuşatmasıdır. Çinliler Asya Hun ordusunu dört yüz bin, modern bir tahmin ise kırk bin olarak sayar. Çevreleme yedi gün sürdü ve Mete Han’a bir Han prensesi ile her yıl ipek ve şarap teslimatı veren bir barışla sona erdi. Prenses, heqin evliliklerinin ilkiydi. Mete Han MÖ 176’da Han yönetimine yazdığı mektupta Yuezhi, Loulan, Wusun ve Hujie’yi fethettiğini bildirdi. Yayı çekerek yaşayan bütün halkların tek bir aile olduğunu ilan etti.[6] MÖ 174’te öldü. Oğlu Laoshang Yuezhi’yi ezdi ve MÖ 166’da Çin’i işgal etti. Çin bir süre, Asya Hunlarının göçebe kuzeyi, Hanların yerleşik güneyi elinde tuttuğu bir düzene razı oldu.[6] Ortaya çıkan siyasi yapı Moğolistan’ı, Güney Sibirya’yı ve Cungarya’yı kapsıyordu.

Hanlarla savaşlar ve bölünme

Çin ile ilişkiler akınlara dayanıyordu. Akınlar ganimet ve zorla alınmış ticaret hakları getiriyor, birliği de güçlendiriyordu. Han bunlara pazar denetimi, diplomasi ve güçle karşılık verdi. Wudi döneminde (MÖ 141–87) Han, Asya Hunlarının sağ kolunu, yani batı bölgelerini kesmeyi amaçlayan askerî bir siyasete geçti. MÖ 127 ve 121’de büyük taarruzlar başlatıldı. MÖ 119’da Han birlikleri Baykal Gölü’ne ulaştı. Göçebeler yok edilmedi, zayıflatıldı. Batı bölgelerinin yitirilmesi ile Han’ın barışı, sübvansiyonları ve sınır ticaretini reddetmesi ise siyasi yapıda çatlaklar yarattı. MÖ 71’de bir zamanlar tebaa olan Wusun, Dingling ve Wuhuan üç yönden saldırdı.[5] Wusun’a karşı bir Asya Hun misillemesi kış fırtınalarına yakalandı ve on kişiden yalnızca biri sağ kurtuldu. Han Shu, Asya Hunlarının onda üçünün ve sığırların onda beşinin açlıktan öldüğünü söyler.[5]

MÖ 100 civarı: Wei Qing ile Huo Qubing’in MÖ 119 seferlerinden sonra Gobi’nin güneyinde Asya Hunlarının bir kağanlık otağı kalmaz
MÖ 100 civarı: Wei Qing ile Huo Qubing’in MÖ 119 seferlerinden sonra Gobi’nin güneyinde Asya Hunlarının bir kağanlık otağı kalmaz. Han, Ordos’u ve Wuwei’den Dunhuang’a kadar Hexi koridorunu tutar, Wuhuanlar Asya Hunlarını Han adına gözetler. MÖ 105’e gelindiğinde şanyu daha kuzeybatıya çekilmiştir. Tarım vaha devletleri ve kuzey halkları hâlâ Asya Hunlarına tabidir. Modern harita, yollar çizilmiştir, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

Yaklaşık MÖ 60’tan itibaren iç çekişme gerisini getirdi. Huhanye’nin başındaki güney boyları, bölümün Ganlu’nun ilk yılı diye tarihlediği MÖ 53’te Çin’e boyun eğdi ve haraç sistemini yeniden güçlenmek için kullandı.[5] Han Shu, Zuo Yizizi Huhanye’ye boyun eğmesini öğütlediğinde Asya Hun soylularının nasıl yanıt verdiğini kaydeder. Asya Hunlarının âdetinin gücü değerli, hizmeti aşağı saymak ve at üstünde savaşarak devlet kurmak olduğunu söylediler. Bu yolla, dediler, Asya Hunları yüz barbar arasında güçle ün salmıştı. Han’a hizmet etmek, dediler, önceki şanyuları utandırır ve onları halklar arasında alay konusu yapardı.[5][43] Huhanye kendisi iki yıl sonra Ganquan sarayında imparatorun huzuruna çıktı. Vasal kralların üstünde yer aldı ve kişisel adı anılmadan hitap edildi.[5] Zhizhi’nin (MÖ 56–35) başındaki kuzey boyları ise bunu yapamadı. Çin baskısı altında batıya çekildiler. Hujie’ye, Kırgızlara ve Dingling’e kendilerini kabul ettirdiler, Wusun karşısında başarısız oldular ve Kangju ile ittifak kurdular. Zhizhi orada Çinlilerin elinde sonunu buldu. Sayılar bu göçün ne olduğuna ışık tutar. Zhizhi ile birlikte Kangju’ya üç bin kişi ulaştı. Bunlardan 1.518’i öldürüldü, bin kişiden fazlası ise MÖ 36’da ordugâhı düştüğünde teslim oldu. Bu, batıya doğru bir hareketin başlangıcı değildir.[44] MÖ 33’te Huhanye Han sınır muhafızlarını dağıtma izni istedi. Yönetim görevlisi Hou Ying birçok nedenle buna karşı çıktı. Nedenlerden biri, sınırdaki kölelerin kaderlerine iç çekmesiydi. Asya Hunları arasında hayatın kolay olduğunu söylüyor ve gözetim bu kadar sıkıyken ne yapılabileceğini soruyorlardı. Bazıları yine de sınırdan sıvışıyordu.[5][45] Bazı araştırmacılar Huhanye’nin boyun eğmesini, Türk ve Moğol halklarının hiçbir zaman Çin etkisine girmemesi için kurulmuş bir devlet için bir felaket sayar. Tarım ile İpek Yolu’nun kaybı o güne dayanır.

MS birinci yüzyılın ortasında ikinci bir halefiyet mücadelesi Asya Hunlarını yeniden kuzey ve güney konfederasyonlarına böldü. Güney konfederasyon Çin denetimine girdi ve soydaşlarına karşı kullanıldı. Ban Chao önderliğinde Han, 73 dolaylarından itibaren gücünü Doğu Türkistan’a taşıdı. 87’de, 89’da ve 91’den 93’e kadar Han, firarlarla zaten zayıflamış olan Kuzey Asya Hunlarına saldırdı. Müttefikleri Siyenpiler ve Wuhuan da saldırılara katıldı. Kesin yenilgi büyük olasılıkla 89’da Altay’da yaşandı. On binlerce kişi Çin’e götürüldü ve seksen bir eski tebaa halkı Han’a geçti. Hou Han Shu 89 seferini tek cümleyle kaydeder. Dou Xian ve Geng Bing, sekiz bin atlıyla, Duliao birlikleriyle ve güney Şanyu’nun otuz bin süvarisiyle Shuofang’dan yola çıktı ve kuzey Asya Hunlarını bozguna uğrattı. Kuzey Şanyu kaçtı. Halkından iki yüz binden fazla kişi öldürüldü ya da esir alındı.[46] Kuzey Asya Hunları ya da bunların önemli unsurları batıya gitti. Siyenpiler onların yerine kuzey Moğolistan’ın efendisi oldu. Bu bölge, onlardan sonraki her bozkır devletinin merkezi haline geldi. Hou Han Shu, geride kalan Asya Hunlarının, yüz binden fazla çadırın, hepsinin kendilerine Siyenpi dediğini söyler. Siyenpiler o zamandan beri büyüdü.[47][48] Güney Asya Hunları 109’da isyan etti ve bastırıldı. Bir kronolojiye göre Kuzey Asya Hunları 150’de eski topraklarını geri almaya çalıştı. 155’te Siyenpiler onları ezdi. Hou Han Shu’dan ve Yuan Hong’un Sonraki Han yıllıklarından yıl yıl kurulan ikinci bir kronoloji ise bu olaylardan ikisini de kaydetmez.[49] Bu kronolojide kuzeylilerin son akını 151’de Yiwu’ya düşer. 158 dolaylarında Kuzey Asya Hunları doğudaki Batı Bölgelerini bırakıp Kangju’nun kuzeyindeki bozkıra gitti.[50] Aynı kronolojiye göre 166 dolaylarında Tanshihuai önderliğindeki Siyenpiler, Wusun’a kadar eski Kuzey Asya Hun topraklarının tamamını elinde tutuyordu. Bu ilerleyiş, Asya Hunlarının batıya çekilmesinin başlıca nedeniydi.[51] Böylece gözden silinirler. Ad, Çin kullanımında konfederasyonun eski üyeleri için ya da arkaik bir anlamda kuzeyin herhangi bir göçebesi için sürdü. Bizans da İskit adını aynı biçimde kullandı.

Dou Xian'ın 89 seferinin haritası: Moğol bozkırında Kuzey Asya Hunları, Doğu Han'a tabi Güney Asya Hunları, Jilu geçidinden Altay'daki Jiluo Dağı'ndaki savaşa yürüyüş ve Yanran yazıtı. Doğuda Siyenpiler, batıda Wusun, Tarım vahaları ve Kuşanlar yer alır
89: Dou Xian, Güney Asya Hunlarıyla birlikte Jilu geçidinden yola çıkar ve kuzey Şanyu'yu Altay'daki Jiluo Dağı'nda yener. Yanran Dağı'ndaki bir yazıt zaferi kaydeder. Güney Asya Hunları Han'a tabidir, doğuyu Siyenpiler elinde tutar. Modern harita. Yol çizilmiştir, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

Devletin örgütlenmesi

Yapı Shiji’den ortaya konabilir.[1] Şanyu’nun altında sol ve sağ bilge krallar, yani t’u-ch’i vardı. Bu unvan sonraki Göktürk bilge unvanıyla karşılaştırılmıştır. Şanyu’nun altında ayrıca bir dizi Guli kralı, general, komutan ve sol ile sağ ilkesine göre bölünmüş başka görevliler yer alırdı.[6] Yüksek vezirlik makamları Huyan, Lan ve Xubu adlı üç boyda kalıtsaldı. Yirmi dört beyin her birinin on bin kişilik, onlu sisteme göre alt bölümlere ayrılmış bir gücü vardı. Onların altında yerel şefler dururdu.[6] Şanyu makamı kalıtsaldı. Askerî, diplomatik, yargısal ve dinî görevleri birleştirirdi. Halefiyet doğrudan ve yan soyu birleştiriyordu. Birincisi MÖ birinci yüzyıldaki iç çekişmeden önce, ikincisi, yani büyük kardeşten küçük kardeşe geçiş, ondan sonra geçerliydi. MÖ 114 ile 60 arasında yedi Şanyu birbirini izledi ve çoğu on yıldan kısa süre tahtta kaldı. Bu, Mete Han’ın ve Junchen’in uzun saltanatlarıyla keskin bir karşıtlık oluşturur. Yedi Şanyu’dan ikisi tahta çıktıklarında belki henüz çocuktu.[52] Laoshang’dan Xulüquanqu’ya kadar on halefiyetin altısı babadan oğula geçti. Hüküm süren Şanyu, mirasçısı konusunda genellikle son sözü söylerdi. İç savaştan sonra Huhanye, en büyük oğlunun tahtı bir küçük kardeşe bırakması gerektiğine hükmetti. Yaklaşık MS ikinci yüzyılın ortasına kadar kardeşten kardeşe geçiş sürdü.[53] Yönetici katman birinci ve beşinci ayda atalara, Gök’e ve Yer’e, tanrılara ve ruhlara kurban sunmak için toplanırdı. Sonbaharda da yeniden toplanır ve insan ile hayvan sayısı sayılırdı. Bu, vergi ve asker toplamak için ilkel bir sayım olabilir.[6] Zhou Shu, Göktürklerin beşinci ayda kurban sunma geleneğini kaydeder. Bu gelenek aynı takvime uyar.[20] Evlilikte levirat biliniyordu. Yerleşik ve tarımcı unsurlar vardı, ordugâhlar da kasabaya dönüşmekteydi. Shiji onlar için savaşın işleri olduğunu açıkça belirttiklerini söyler.[6]

Bunun bir devlet olup olmadığı tartışılır. Tabi halklardan düzenli haraç alındığına ve batı bölgelerini sömürmek için bir kuruma dair kanıt vardır. Buna karşı, siyasi yapının, Şanyu’su bir miktar yargı yetkisine sahip yüce bir savaş beyi olan askerî bir konfederasyon olduğu öne sürülmüştür. Thomas Barfield bunu imparatorluk konfederasyonu diye adlandırır: dış ilişkilerde otokratik ve devlet benzeri, içeride danışmaya dayalı ve federal yapılı.[1] Açıkça söylemek gerekirse Şanyu vergi toplamıyor ve iç işler üzerinde gerçek bir denetime sahip değildi. Makam, boyları birleştirmek ve onları dış tehditlerden korumak için vardı. Bu nedenle konfederasyon, imparatorluktan daha iyi bir sözcüktür ve bu, güçlerini küçültmez. Asya Hunları Çin’i fethetmeye hiçbir zaman girişmedi. Amaçları, Çin’in mallarına erişimi güvence altına almak ve sömürmekti.[1]

Çin anlatısı iki şeyi dışarıda bırakır. Birincisi, büyük şeflerin maaşlı komutanlar olmamasıdır. Yirmi dört beyin her biri kendi tabi krallarını, vezirlerini ve binlik, yüzlük ve onluk şeflerine kadar görevlilerini atardı. Her birinin, Shiji’nin deyişiyle, halkının göç ettiği ayrılmış bir arazisi vardı. Ellerinde tuttukları apanajlardı. Dört yüksek soyu, yani Luandi, Huyan, Lan ve sonradan Xubu’yu birbirine bağlayan bağlar, eşlerin ve prenseslerin özel bir değiş tokuşundan geçiyordu.[6] Gudu markileri imparatorluk soyluluğunun en alt tabakasıydı. Açıkça başka ailelerden gelirdi, apanajları ve kendi tabileri yoktu ve onları yükselten hükümdara bağlıydı.[6]

İkincisi, aristokrasinin altında bütün bir tabaka vardır. Çinli vakanüvislerin Asya Hunları arasında kral dediği kişi, onlu düzenin herhangi bir basamağındaki herhangi bir büyük adam ya da şef komutandı. Kayıtlar, çeşitli adlarla anılan, kraliyet soyundan olmayan krallarla doludur: ad kralları, sınır kralları, sınır tahkimatı kralları ve topluca çeşitli krallar ile büyük adamlar.[54] Bu adamlar önemliydi. MÖ birinci yüzyılda imparatorluk soyluluğuna ait olan görevleri üstlendiler. Biri sınır kuvvetlerini denetledi, bir başkası batı bölgelerine bir sefere önderlik etti, üçüncüsü Han’dan yenilenmiş bir antlaşma isteyen elçiliğin başında durdu.[54] Hükümdarları kurup devirenler de onlardı. Şanyu makamı için önceki her çekişme, MÖ 126’da Yichixie’nin kendini yükseltmesi dahil, kraliyet soyunun içinde yürütülmüştü.[54] MÖ 50’ye gelindiğinde doğuda Yujian, batıda Hujie ve Wujie yüce hükümdarlığı kendileri için ileri sürmüştü. Bazen iddiayı sürdürmek için birbirleriyle ittifak kurdular.[54] Siyasi yapı o noktada kırıldı ve kraliyet soyunun içinden değil, aşağıdan kırıldı.

Çin tasvirinin düzenli oluşu da dikkatle okunmalıdır. Han vakanüvisleri kuzeydeki komşuları hakkında bildikleri az şeyin üzerine bir şema işlediler. Asya Hun siyasi sisteminin sundukları basitlik, anlatılan şeyin değil, bu şemanın bir özelliğidir.[54]

Din

Asya Hunları yazılı bir şey bırakmadı. İnançları hakkında bilinenler Çin tarihlerindeki dağınık kayıtlardan ve mezarlardan gelir.[55] Kayıtlar kısadır ve dışarıdan bakanlarca yazılmıştır. Asya Hunlarının saygı gösterdiği güçlerden azını adıyla anarlar.

Gök, kayıtların en çok söz ettiği güçtür. Han Shu, Asya Hunlarının Gök için kullandığı sözcüğü chengli diye verir. Bu sözcük genellikle Tengri ile özdeşleştirilir. Shiji sözcüğü vermez.[5] Beşinci ayın büyük kurbanında Gök, Yer’le birlikte atalardan sonra, tanrılardan ve ruhlardan önce anılır.[6] Şanyu kendisini Gök’ün tahta çıkardığı kişi diye adlandırırdı. Daha uzun unvanda ise Gök ile Yer’den doğmuş, Güneş ile Ay’ın atadığı kişiydi.[6] Mayi’de Şanyu Junchen, bir Han sınır görevlisini eline düşürenin Gök olduğunu söyledi. Adama Gök Beyi unvanını verdi.[6] Hulugu MÖ 89’da Han’a yazdığı mektupta Hu’ların Gök’ün gururlu oğulları olduğunu bildirdi.[5] Huhanye ile yapılan yaklaşık MÖ 43 tarihli ant, ilk bozan tarafın Gök’ün lanetine uğramasını diliyordu.[5] Kayıtlar Gök’ü hükümdarı tahta çıkaran, savaşta ona yardım eden ve andın bozulmasını cezalandıran bir güç olarak gösterir. Uzun unvan ise Yer’i Şanyu’nun ikinci ebeveyni yapar. Bazı araştırmacılar sonraki Göktürk ve Uygur verilerini bu kayıtların yanına koyar. Onlara göre Gök, gökyüzünün kendisi ve baş tanrıdır ve dört işlevi vardır: yaratır, hükümdar atar, korur ve cezalandırır.[56] Çin kayıtları Gök’ün gökyüzü mü yoksa gökyüzünün üstünde bir tanrı mı olduğunu söylemez.[57] Başkalarına göre chengli, izlenebilen en eski Altay dini sözcüğüdür. Asya Hunlarının zamanından bugüne Türk dillerinde çok az değişir.[58] MÖ 176 tarihli mektubunda Mete Han, Gök’ün lütfuyla subaylarının ve adamlarının iyi, atlarının güçlü olduğunu ve Yuezhi’yi yok ettiğini söyler.[6][59]

Güneş ve Ay da saygı görürdü. Sabah Şanyu ordugâhından çıkıp doğan güneşe, akşam ise aya eğilirdi. Sefer öncesinde Asya Hunları yıldızlara ve aya bakardı. Ay dolunken saldırır, küçülürken geri çekilirdi.[6] Wu ve ji günleri en değerli sayılırdı.[6] Altından ve gümüşten disk ve hilaller, güneş ve ay sayılır, Moğolistan’daki seçkinlerin mezarlarında yatar.[60] Yaklaşık MÖ 43 tarihli ant, Nuo Irmağı’nın doğusundaki bir tepede içildi. Orada bir kır at kurban edildi. Şanyu ile Han elçileri Yuezhi hükümdarının kafatasından kan andı içtiler.[5] Tepenin seçilmesi bir dağ kültüne bağlanmıştır.[61] Şerhçi Meng Kang, Asya Hunlarının Gök’e taptığı yerin aslında Yunyang’daki Ganquan Dağı’nın eteğinde olduğunu söyler. Ona göre Qin burayı onlardan alınca ibadet yeri eski Xiutu kralının topraklarına taşındı.[6][62] Xiutu kralının kurbanı, şanyunun Longcheng’de yaptığı büyük kurbanın kendi topraklarındaki daha küçük bir kopyası olabilir.[63] Sonbahar toplantısının yapıldığı Dailin bir koru ya da koruyu dolaşma töreni sayılır. İki açıklamanın da bir ağaç ve orman kültünü gösterdiği ileri sürülmüştür.[64] Türk Atlası bu pasajları üç toplantı başlığı altında verir.

Çin kayıtları hiçbir tanrıçadan söz etmez.[65] Güney Moğolistan’daki Havtsgait’te bulunan kaya resmi MÖ dördüncü yüzyıl ile MS birinci yüzyıl arasına tarihlenir ve Asya Hunlarına atfedilir. Resimde uzun başlıklı büyük oturan kadınlar ve onların önünde duran daha küçük erkekler görülür.[65] Kadınlar bir tanrıça, İskit Tabiti’nin karşılığı olabilir. Bu karşılaştırma İskit sanatına dayanır, Asya Hunlarına ait bir metne dayanmaz.[65]

Bir bıçak savaş kültüne ait olabilir. Yaklaşık MÖ 43 tarihli antta Şanyu, şarabı jinglu bıçağı ve altın bir liuli ile karıştırdı.[5] Han Shu’ya yazılmış bir şerhin jinglu’yu Asya Hunlarının kıymetli bir bıçağı diye açıkladığı söylenir. Han Shu’nun kendisinin de Yunyang’da, bir Xiutu hükümdarının kurban sunduğu Jinglu ruhu tapınağını andığı söylenir.[66] Şerhçinin Ying Shao olduğu söylenir. Tapınağın Han Shu’nun coğrafya bölümünde durduğu, orada Yan Shigu’nun burasının aslında bir Asya Hun tapınağı olduğunu not ettiği söylenir.[67] Modern bir şerhçi olan Wang Xianqian, jinglu’yu bir kılıcın değil, Xiutu kralının kendisinin adı sayar.[67] Sözcük Eski Türkçe “eğri” anlamındaki qıŋraq ile açıklanmıştır. Bıçak ve ruhu, İskitlerin savaş tanrıları için diktikleri demir kılıçla yan yana konmuştur.[68] Kurakichi Shiratori 1930’da Jinglu tanrısını bir kılıç tanrısı saydı. Altın insanların onun yanında küçük tanrılar olduğunu savundu.[69] Başka yazarlar Türkçe sözcüğü “iki ağızlı bıçak” ya da “büyük bıçak” diye açıklar. İçlerinden biri jinglu’yu kayıtlı en eski Türkçe sözcük sayar.[4] Pulleyblank anlam ve ses uyumunu çarpıcı buldu. Türkçe sözcüğün büyük olasılıkla İranî “kılıç” sözcükleriyle bağlantılı olduğuna işaret etti ve Asya Hun biçimini İranî biçimlerden çok Türkçeye yakın saydı.[19]

Shiji ve Han Shu altın bir heykelden söz eder. MÖ 121’de Huo Qubing, Xiutu hükümdarının Gök’e kurban sunduğu altın insanı aldı.[70] Şerhçiler heykelin ne işe yaradığını açıkladı. Üçüncü yüzyılda Wei Zhao, Asya Hunlarının altın insanı Gök’e sundukları kurbanın başı olarak yaptığını söyledi.[6] Aynı çağın şerhçileri Meng Kang ve Ru Chun da aynı yorumla anılır.[71] Heykeli Buda figürü sayan yorum beşinci yüzyılda Cui Hao ile başlar. Cui Hao altın insanı kendi çağının Buda figürleri saydı.[6] Han Shu’nun, Xiutu hükümdarının oğluna bu yüzden Jin, yani “altın”, soyadının verildiğini kaydettiği söylenir.[72] Modern araştırmacılar üçe ayrılır. Birine göre Asya Hunlarında böyle bir heykel hiç yoktu. İkincisine göre heykel, Budizm’le bağı olmayan kendilerine özgü bir kültün parçasıydı. Üçüncüsüne göre heykel, madenden heykellerle tapılan bir gök tanrısını gösterir.[72] Yirminci yüzyılın ilk yarısında iki öneri daha öne sürüldü. 1918’den biri heykelleri, Baktriya’daki Yuezhi aracılığıyla Asya Hunlarına ulaşan bir Hint tanrısı saydı. Sonraki bir araştırmacı bunu reddetti, çünkü Yuezhi Asya Hunlarının düşmanıydı ve Brahmanizm Hindistan’ı hiç terk etmedi.[73] Shiratori, Xiutu kralının altın insanlarını, Qin’in Birinci İmparatoru’nun on iki bronz heykeline öykünerek yapılmış Han dönemi bir döküm saydı. Ona göre bunlar ne bir Buda, ne bir Hint tanrısı, ne de bir Asya Hun tanrısıydı.[74]

Ritüel uzmanları olan wu’lar hükümdarlık merkezine yakın dururdu.[75] Li Guangli MÖ 90’da Asya Hunlarına geçtikten sonra, Han’dan kaçak Wei Lü, Şanyu’nun annesi hastalandığında bir Hu wu’ya şunu söylemesini buyurdu: önceki Şanyu öfkelidir, çünkü Asya Hunları sefer öncesindeki kurbanlarında Li Guangli’yi sunacaklarına söz verirlerdi ve şimdi vermiyorlar.[5] Li Guangli’yi yakaladılar. O, kendi ölümünün Asya Hunlarını yok edeceğini söyledi. Onu kurban olarak öldürdüler.[5] Sonra aylarca yağmur ve kar yağdı, sürüler öldü, halk hastalandı, ekin olgunlaşmadı. Korkan Şanyu ona bir tapınak yaptırdı.[5] Han Shu’nun başka bir yerinde Asya Hunlarının wu’larının yol ve su kıyılarına koyun ile sığır gömerek Han ordusuna lanet okuduklarını kaydettiği söylenir. Ayrıca Asya Hunlarının savaştan önce fal baktığını ve Han generalini uğursuz bulduğunu kaydettiği de söylenir.[76] Uzmanın bilinenleri kam maddesinde yer alır.

Ölüler iç ve dış tabutla, altın, gümüş, giysi ve kürkle gömülür, tümsek, ağaç ve yas giysisi olmazdı. Shiji, hükümdarın gözde hizmetkârlarının ve cariyelerinin onunla birlikte öldüğünü ekler. Sayılarını yüzlerce ya da binlerce olarak verir. Pasajı başka bakımlardan aynen kopyalayan Han Shu ise sayıyı onlarca ya da yüz olarak verir.[70] Kazılan Asya Hun mezarlarında kurban edilmiş hayvanların kemikleri vardır.[77] Batı Moğolistan’daki mezarlıklarda soylu kadınların büyük kare mezarlarının yanında küçük uydu mezarlar yer alır. Bu mezarlardakiler az eşyayla gömülmüştür ve genlerine göre Batı Avrasya kökenlidir. Hanımlarına ölümde eşlik eden hizmetkârlar sayılırlar. Orta Moğolistan’da bir Şanyu’ya ait sanılan bir mezarda da uydu mezarlar bildirilmiştir.[78] Öyleyse cenazelerde insan kurbanı doğrulanmıştır. Çin metnindeki sayılar ise mezarlarda doğrulanmamıştır.[78] Mezarlar kutsal sayılırdı. Wuhuanlar önceki bir Şanyu’nun mezarını açtı ve Asya Hunları onların üzerine yirmi bin atlı gönderdi.[5] İlk Güney Şanyusu Bi MS 56’da öldü. Bir Han elçisi askerle yas tutmaya geldi, şarap ve pirinç sundu, nöbetçi koydu. Yas, kurban, taziye ve hediye, sonraki her Şanyu ölümünde gelenek oldu.[46] Ölümde eşlik bunu Göktürk kaydının yanına koyar.

Longcheng adından, Han Shu’nun “Ejderha Şehri”, Shiji’nin “Uzun Ot Şehri” diye yazdığı yerden ve Hou Han Shu’daki ejderha kurbanından bir ejderha kültü çıkarılmıştır.[79] Başkaları bunu reddeder. Asya Hunlarında ejderha kültünü destekleyen hiçbir buluntu yoktur ve Shiji yazımındaki ilk karakter Çince bir sözcüğü değil, bir Asya Hun sözcüğünü yansıtıyor olabilir.[79]

Bu inançlar Türk dininin en eski evresi sayılmıştır.[80] Bu görüş, yönetici seçkinin Türkçe konuştuğu çıkarımına dayanır. Dil tartışması bu çıkarımı açık bırakır. Göktürklerde bir karşılığın bulunması, ister hükümdarlık veren Gök olsun ister beşinci ayın kurbanı, bir benzerliği gösterir, bir soy bağını göstermez. Jean-Paul Roux, Asya Hunlarının dininin, bilinebildiği kadarıyla, sonraki Türk ve Moğol dininden pek farklı olmadığını savunur. Aynı dinin İskitlerinkine de benzediğini ve bu türden bir benzerliğin dil hakkında bir şey söylemediğini belirtir.[81] Tengricilik’in oluşumu bu tür yorumların nasıl kurulduğunu anlatır.

Batı ülkelerindeki konum

Pamirlerin batısında Asya Hunları sözü geçen güçtü. Shiji, Şanyu’nun tek bir kimlik belgesini taşıyan bir Asya Hun elçisinin Wusun’dan Part’a kadar devletten devlete geçirildiğini ve doyurulduğunu bildirir. Kimse onu alıkoymaya ya da rahatsız etmeye cesaret edemezdi.[82] Han elçileri ipek dağıtmadıkça yiyecek, pazardan hayvan satın almadıkça binek alamazdı. Shiji nedenini verir. Han uzak ve zengindi, Asya Hunları ise yakındı ve Yuezhi’yi ezmişti. Bu yüzden batı halkları Asya Hun elçilerinden Han elçilerinden olduğundan fazla korkuyordu.[82]

Tarım havzasında Asya Hunları bir makam aracılığıyla yönetiyordu. Rizhu Kralı, Köle Komutanı (Tongpu duwei) makamını kurdu. Bu komutanın merkezi Yanqi, Weixu ve Yuli arasındaydı ve batı bölgelerinin devletlerinden vergi alırdı.[83] Makam MÖ 60’ta sona erdi: Rizhu Kralı Han’a teslim oldu ve Han batı bölgeleri Genel Koruyucusu makamını kurdu.[83] Asya Hunları bununla vaha devletlerinin tahılını, demir silahları, iş ve savaş için insan gücünü ve geçiş ticaretinden alınan vergileri yitirmiş olabilir.[84] Shiratori Doğu Türkistan’ın tarım kasabalarını Asya Hun imparatorluğunun bir tahıl ambarı saydı.[85]

Asya Hunları batıya Çinliler için bir ad da aktardı. Han Çinlilerine, kendileriyle savaşmış hanedanın adıyla “Qin adamları” dediler. Han Shu’da Han firarisi Wei Lü, Şanyu’ya kuyular kazmasını, tahıl için surlar ve kuleler yapmasını ve onları Qin adamlarıyla korumasını öğütler.[5] Çinliler bu adı kendileri kullanmadı, çünkü Qin acı hatıralar bırakmıştı.[86] Soğdcada Çinliler için cyn, Çin için ise Qin’in ülkesi anlamında cynstn denir ve ikisi de aynı adın uzantısıdır. Bazı araştırmacılara göre bunun olası taşıyıcıları Asya Hunları ile Wusun gibi batılı vasallarıydı.[86]

Han’ın Asya Hunlarına ödediği ipek devasa miktardaydı. Bir tez, bu ipeğin Asya Hunlarının elinden Soğdlu tüccarlara geçtiğini öne sürer. Bu tez hiçbir somut kanıta dayanmaz. Çin metinleri bunun yerine Çinli elçilerle Orta Asya tüccarları arasında doğrudan yürütülen bir ticareti kanıtlar.[87]

Sonraki tarih

Güney Asya Hunları, Han’ın 220’deki çöküşünü izleyen Çin siyasetine sürüklendi. Siyenpiler ve çeşitli Tibet halklarıyla birlikte kuzey Çin’de bir dizi kısa ömürlü hanedan kurdular. Beş Barbarın On Altı Krallığı 304’ten 439’a kadar kuzeyi elinde tuttu. Bunlardan Önceki Zhao, Sonraki Zhao, Xia ve Kuzey Liang Asya Hun kökenliydi. Önceki Zhao’nun Liu hanedanı Tuge’den gelirdi. Sonraki Zhao’nun Shi hanedanı, Qiangqu boyunun bir kolu olan Jie’den gelirdi.[88] Kuzey Liang’ın Juqu hanedanı, Zhangye’deki Linsong’un Asya Hunlarındandı. Soyadını, atalarının nesiller boyu elinde tuttuğu Asya Hun juqu makamından aldı.[89] Xia’nın Helian Bobo’su bir Tiefu idi, yani Asya Hunu babaların ve Siyenpi annelerin çocuklarına verilen ad.[90] Kendine Göksel Kral ve Büyük Şanyu dedi. Boy adını Tiefu’dan Helian’a çevirdi. Devletine, Asya Hunlarının Xia’dan geldiği geleneğe atfen Da Xia adını verdi.[91] Bu gelenek Shiji kadar eskidir, çünkü Shiji Asya Hunlarının ilk atasını Xia hükümdarlarının bir torunu yapar.[6] Kuzey Liang’ın burada ayrı bir önemi vardır. Sui Shu’nun anlatısına göre Aşinaların beş yüz ailesini Rouranlara ve Altay’a gönderen şey, Kuzey Liang’ın 439’da Wei tarafından yok edilmesiydi. Aşina maddesi bu hikâyeyi anlatır. Halef devletlerin savaşları Hegemonya Savaşları altında toplanır. O sıralarda Çin’deki Asya Hunları Çinlilerden büyük ölçüde ayırt edilemez hale gelmişti.[1] Sonraki Zhao hükümdarı Ran Min 350’de ülkesindeki bütün Asya Hunlarının katlini emretti. Görevlilerinin başvurabileceği tek işaret yüksek bir burun ya da gür bir sakaldı ve birçok Çinli de onlarla birlikte öldü.[1]

Batıda bazı araştırmacılar, Avrupa’daki Attila’nın Hunlarını ve Orta Asya’daki Kidaritleri, Kionitleri, Alkhonları ve Eftalitleri doğuran en büyük göçü görür. Türk tarih yazımı bu devletleri Asya Hunlarının devamı ve pan-Türk tarihin bir parçası sayar. Bu tez başlıca Türk olmayan tarihçilere atfedilir. Bu bir görüştür ve Türk Atlası onu görüş olarak anar. Türk Atlası sorunun öbür yüzünü Hunlar başlığı altında ele alır.

Yerleşik yaşam ve ekonomi

Shiji, Asya Hunlarının su ve otlak peşinde dolaştığını, surlu şehirleri ve sabit konutları olmadığını, hiçbir türden tarım yapmadığını, barış zamanında hayvancılıkla, avcılıkla geçindiğini söyler.[6] Üç kazı topluluğu şimdi bu cümlenin her ibaresini çürütmektedir.

Yaklaşık yedi hektarlık surlu Ivolga yerleşkesinde çoğu yere gömülü elli bir kadar konut vardı. Envanterleri koyun, keçi, sığır, at, domuz, deve ve yak, darı, arpa ve buğday, avcılık ve balıkçılık, çömlekçilik, kemik oymacılığı, demir ve bronz işçiliğini verir. Surların içinde bir ergitme ocaklı atölye de durmaktaydı.[92] Kuzey Moğolistan’daki Egiin Gol vadisinin alt kesiminde yapılan tam bir yüzey taraması 246 kilometrekareyi yürüdü ve Paleolitik çağdan yirminci yüzyıla kadar 572 yer kaydetti.[93] Tarama, Asya Hun dönemi buluntularının en yaygınlardan olduğunu gösterdi. Bu buluntuların arkasında bir yerleşim hiyerarşisi, yaz boyunca kullanılan nehir kıyısı yerleşimleri, tahıl üretimi ve etrafında örgütlenmiş bir manzara vardı.[93] O vadinin halkı yerleşimlerde yaşayan tarımcı çobanlardı.[7]

Hangay’ın kuzeyindeki Khanui vadisi giderek imparatorluğun kalbi sayılmaktadır. Vadideki ev yerleşimleri çalışan ekonominin oranlarını verir. Tanımlanabilen hayvan kemiklerinin yarıdan biraz fazlası koyun ve keçi, dörtte biri at, altıda biri sığırdır, mevsimlik bir ek olarak dağ sıçanı da vardır.[92] Shiji’nin geçim kaynağı saydığı avcılık güçlükle görünür. Kaydedilen binden fazla mezarın yalnızca sekiz kadarında yabani hayvan kalıntıları vardı. Ivolga’nın kazıcısı, avın yiyecek sağlamaktan çok eğlence işlevi gördüğü sonucuna vardı.[92] Khanui vadisinde kazılan altı iskân alanında demir cürufu çıktı. Çoğu dağ eteklerindeydi. Demir eritme bu yüzden yalnızca surlu yerlerin atölyeleriyle sınırlı kalmadı, açık mevsimlik ordugâhlarda da yürütüldü. İmparatorluğun metal işçiliği merkezsizdi.[92]

Bu bulgulardan hiçbiri Asya Hunlarını daha az göçebe yapmaz. Yerleşik yaşam ve ekim, iç Asya’nın pastoral göçebeliğinin dışında değil içindedir. Yüzey tarama kanıtı bunları onun bir parçası olarak ortaya koyar.[93] Bu bulguların ortadan kaldırdığı şey, yalnızca hayvanlara dayanan bir ekonomiye yaslanan her imparatorluk anlatısıdır.[7] Eberhard’ın derlediği Çin kayıtları Asya Hunları için de Göktürkler için de buğday ve darı verir. Bazı araştırmacılar her iki ürünü onlar arasında çok eski zamanlardan beri yerli sayar.[94]

Egiin Gol’ün radyokarbon tarihleri daha ağır bir noktayı getirir. Asya Hun tarzı çömlek kullanan insanlar, Asya Hunları Han tarihlerinde görünmeden önce nesiller boyu o vadide yaşadı. Asya Hunları kaydedilmeye değer olmaktan çıktıktan ve kuzeydoğuda başka adlar yükseldikten sonra da orada yaşamayı sürdürdüler. Vadideki en eski ve en genç tarihler bugünden yaklaşık 2450 ve 1750 yıl öncesidir.[93] Ad, Çin kaydına nüfusun vadiye gelip gitmesinden daha hızlı girip çıktı.

Arkeoloji

Bu bölümdeki her şeyi iki uyarı çerçeveler. Birincisi, bir arkeolojik kültürün yazılı kaynaklardaki Asya Hunlarıyla özdeşleştirilmesi sağlam bir dayanağa oturtulamaz. Çok ender durumlar dışında hiçbir tarihsel olay ve Asya Hunlarının hiçbir tarihsel tasviri, gerçek bir Asya Hun arkeolojik kültürüyle ya da nüfusuyla sağlam biçimde bağlanamaz.[7] İkincisi, iki Asya Hun arkeolojisi olduğu ve bunların birbiriyle ölçülemeyeceğidir. Biri günümüz Çini’nin kuzey kuşağını, yani Shanxi’yi, İç Moğolistan’ı ve Liaoning’i kapsar. Yerleşimleri büyük ölçüde tarihlerin orada ne bulunduğunu söylediğine göre belirler.[7] Öbürü Moğolistan’ı, Trans-Baykal’i, Buryatya’yı, Tuva’yı ve doğu Kazakistan’ı kapsar. Yerleşimleri yer ile eser tipolojisine göre belirler.[7] Bunlar ayrı bilimsel geleneklerin ürünleridir. Asya Hun kültürlerini yöntem ve tip bakımından farklı tanımlarlar ve kronolojileri farklıdır.[7] Moğolistan’ın anıtsal mezarlarının İç Moğolistan’da hiçbir karşılığı yoktur. Bu yüzden Ordos’taki Asya Hunları ile Moğolistan’ın Khünnü’leri arasındaki bağ açık bir sorun olarak kalır.[7]

Üçüncü bir uyarı dönemlendirmenin kendisiyle ilgilidir. Kuzey Çin’de Asya Hunları öncesi ve Asya Hun kültürleri arasında olağan biçimde çizilen kesinti, yerde böyle bir kesinti göstermeyen yerleşimlere etnik terimlerin, yani Rong, Di, Hu, Qiang adlarının atfedilmesine dayanır. Bu kesinti, atlı göçebeliğin orada gerçekte geliştiği yedi sekiz yüzyılı gizler.[7] Moğolistan şeması ise tersi bir kusur taşır. MÖ ikinci yüzyıldan MS ikinci yüzyıla bir Khünnü dönemi işler, ardından hiç adı olmayan boş bir dönem gelir, sonra altıncı yüzyıldan itibaren Göktürkler dönemi başlar.[7] Doğu bozkırının dört yüzyılı bu şemada arkeolojik bir kimliğe sahip değildir. Bunların ikisinde hüküm sürmüş Rouranlar bu kayıpların arasındadır.

İmparatorluğun son iki yüzyılının kaydı çürüme anlatısına ters düşer. MÖ birinci yüzyılın ortasından MS ikinci yüzyıla kadar iç Asya bozkırları boyunca gömü gelenekleri ve maddi buluntu toplulukları giderek birbirine benzedi ve tek bir ritüel harcama hiyerarşisi oluşturdu. Çin’den ve batı Avrasya’dan gelen egzotik mallar prestij topluluklarına egemen oldu. Anıtsal rampalı mezarlar Asya Hunları arasında ilk kez ortaya çıktı.[54] MÖ birinci yüzyılın dönümü bu yüzden bir bütünlüğün gevşemesi değil, bir kaynaşmaydı. Otoritenin sergilenmesine daha ağır bir yatırım yapılıyordu.[54]

Bu sergilemenin amacı mezarların biçiminden okunabilir. Geç dönem mezarları iki türe ayrılır: taş çemberli daha küçük bir şaft çukuru ve kare bir höyüğün altında daha büyük bir rampalı, basamaklı mezar. İkisinin boyutları, tek bir dereceli hiyerarşinin ortaya çıkaracağı biçimde örtüşmez. Belirli malzemeler de kare mezarlarda görünür, hiçbir dairesel mezarda görünmez.[54] Açıklama şudur: bölgesel liderlerin rekabeti üst seçkinleri bahsi yükseltmeye itti. Sonuç bir bölünmeydi. İçerdekiler için özel mezarlıklar ve kısıtlı mallar vardı, aynı prestij kültürünün yayılması ise imparatorluğun birbirinden kopuk bölgelerini birbirine bağladı.[54] Hırslı, kraliyet soyundan olmayan kralların tarihsel kaydı ile gösterişli mezarların arkeolojik kaydı, aynı on yılları iki yandan anlatır.

Bu mezarlarda bulunan donanımın bir kısmı sonraki bozkırın silahlarına işaret eder. Kemik plakalarla sertleştirilmiş bileşik yaylar, kuzey Moğolistan’daki Noin Ula’nın prens mezarlarında, Selenge üzerindeki Ilmovaja Pad mezarlarında ve Ivolga’nın tahkimli yerleşiminde yatar. Noin Ula’da MÖ 2 tarihli bir Çin vernikli kasesi, mezarı yayı ve üç kenarlı oklarıyla birlikte tarihler. Orada ahşap bir eyerin kalıntıları da bulundu. Bunlar bu türden tarihlenebilen en eski eyerler arasındadır.[95] Bu alanlar, yukarıda belirtilen çekincelerle genellikle Asya Hunlarına atfedilir. Noin Ula ve Ilmovaja Pad kafatasları yapay biçimlendirme göstermez.[96] Kozlov seferinin 1924 ve 1925’te açtığı 212 höyükten oluşan Noin Ula prens höyüklerinde Çin ipekleri, Yakın Doğu’dan ve Karadeniz’den gelen mallar ve yerel ustaların işleri bulundu.[97] Buluntular Çin vernikli eşyasını, bozkırın hayvan üslubunu ve Pontus Yunanı yapımı nesneleri karıştırır.[98]

Kazılar, süreklilik sorusunu ilgilendiren sınırlar koyar. Güney Asya Hunlarının yaşadığı sanılan Ordos’ta ve Sarı Nehir’in kuzey dirseği boyunca Asya Hun kültür kompleksinin sağlam bir izi bulunmamıştır. Bu, hem çağımızın başlangıcı hem de ondan önceki Asya Hun gücü dönemi için geçerlidir. Buradan çıkan bir sonuca göre MÖ birinci yüzyılın ortasındaki bölünme, Asya Hunlarının kuzey ve güneye ayrılması değildi. Bu bölünme, boyunduruk altına aldıkları yerel halkların onlardan ayrılmasıydı.[44] Kuzey Asya Hunları bir dizi küçük orduya dağıldı. Bu orduların başındaki şefler kendilerine hâlâ şanyu diyordu, ama artık kendilerini kabul ettirecek güce sahip değildi. MS birinci yüzyıldaki yenilgileri vakayinamelerde belirli bir yere olmayan bir kaçışla sona erer. Sayan-Altay’ın batısında MS birinci yüzyıldan sonrasına tarihlenebilen hiçbir Asya Hun yerleşimi yoktur. Asya Hunlarının bir halk olarak kaderi bu yüzden Orta Asya’ya bağlıdır. Avrupa Hunları sorunu bununla çözülmüş olmaz, yalnızca daha zor olduğu gösterilmiş olur. Konfederasyonun bir ya da birkaç halkı onun dağılmasından sonra batıya gitmiş olabilir.

Arkeogenetik farklı türden bir kanıt ekler, ama bir genom etnik, dilsel ya da siyasi bir aidiyet taşımaz. 2023 tarihli bir çalışma, imparatorluğun batı sınırındaki iki mezarlıktan on sekiz bireyi inceledi. Bu topluluklar içindeki genetik çeşitlilik imparatorluğun bütünündeki kadar büyüktü. Çeşitlilik en alt rütbeli gömülerde en yüksek, en üst rütbeli gömülerde en düşüktü. En üst rütbeli gömülerin atalarının orantısız biçimde erken Demir Çağı’nın Levha Mezar nüfusundan geldiği görüldü. Her iki yerleşimde de en yüksek statülü bireyler kadındı. Bu, kimin nereye gömüldüğünü anlatır. Bu insanların kendilerini hangi halktan saydığını söylemez. Bazı araştırmacılar, 2020 tarihli bir çalışmaya atıfla, genetik profili büyük ölçüde Türkçe konuşan bir nüfusla tutarlı sayar.[99] İki çalışmadan da önce yapılmış daha eski bir hüküm, Asya Hunlarını Trans-Baykal ve Moğolistan’ın, bir miktar Avrupid karışımı olan bir Mongoloid nüfusu diye adlandırdı. Aynı hüküm, bazı araştırmacıların formülü tersine çevireceğini de kaydetti.[1]

Asya Hunları ve Göktürkler

Asya Hunlarının Göktürklerin tarihiyle ilgili iki yönü vardır. Birincisi, Çin tarihleri Aşinaların Asya Hunlarından çıktığını ileri sürer. Zhou Shu, Göktürkleri anlatırken üç noktada onların eski Asya Hunlarına benzediğini söyler: kağanlarının unvanında, eşinin unvanında ve törelerinde.[20] İkincisi, hükümdarın unvanı, Han Shu’nun yazıya geçirdiği biçimiyle, Türk kaynaklarının altı yüzyıl sonra gök tanrısı ve hükümdarlık talihi için kullandığı sözcükleri içerir. Asya Hun yönetici seçkinlerinin Türk olduğu kabul edilir ve Asya Hunları Türk devletleri çizgisine yerleştirilir. Bu, unvana, hükümdarların adlarına, konfederasyonun merkez bölgesinin yerine ve Çin tarihlerinin Aşina soyu hakkında söylediklerine dayanır. Bu yerleştirme, yorumlar arasında bir tercih ve bir çıkarımdır. Daha temkinli bir görüş, erken Türk halklarının şu ya da bu noktada Asya Hunlarının egemenliği altına girdiğini söyler. Ancak bu halkların Türk halklarının etnogenezindeki rolü tam olarak değerlendirilemez.[1] On sekizinci yüzyıldan beri uzun bir bilgin dizisi Asya Hunlarının Türk olduğunu savunmuştur.[32] İçlerinden biri Asya Hunlarının çekirdeğini, ataları Altay-Sayan bölgesine yerleştirilen ve oradan Ordos’a ve Gansu’ya yayılan Türk kitlesi sayar.[100] Tartışma Tengricilik maddesinde ve etnogenez tartışması maddesinde ortaya konur. Konu hükümdar hanedanıdır. Zirvesinde seksen bir tabi halkı sayan bir konfederasyon tek bir şey değildi. Söz konusu kimlik, MÖ ikinci yüzyılda MS altıncı yüzyıldakinden çok daha az belirginleşmişti.

© Emre-E Yavuz 2026 MÖ 215 dolayından MS 180'e Asya Hunları, on zaman kesitinde: Qin'in Ordos'a ilerleyişinden ve Mete'nin yükselişinden kuzey ve güney olarak bölünmeye, Tanshihuai yönetimindeki Siyenpilere kadar. Shiji, Han Shu ve Hou Han Shu'ya göre, Natural Earth altlığı üzerinde çizilmiş modern harita. Yumuşak bir şerit, hiçbir kaynağın tarif etmediği bir sınırı gösterir. Asya HunlarıDuman yönetimindeOrdos (Qin)DonghuYuezhi QinQiang Meng TianDuman kuzeye çekilir Xianyang Lintao Xiangping Dunhuang Asya HunlarıMete Han yönetimindeWuhuanDinglingGekunYuezhi HanQiangHuimoChaoxian Donghulara karşıYuezhilere karşıKuzey halkları Chaona Fushi Mayi Jinyang Baideng Çang'an Asya HunlarıVaha devletleriHujieDinglingGekunWuhuanYuezhi HanQiangKangjuDayuan (Fergana)Daxia (Baktriya)Huimo Sağ Erdemli KralYuezhiler batıya göçer Loulan Yanqi (Karaşar) Pulei (Barköl) Dunhuang Çang'an Asya HunlarıOrdos (Han)Vaha devletleriHujieDinglingGekunWuhuanWusunBüyük Yuezhi HanQiangHexi: MÖ 121'den sonra Asya Hunu yokKangjuDayuan (Fergana)Daxia (Baktriya) Wei Qing, MÖ 127Chanyu çekilir, MÖ 123Huo Qubing, MÖ 121Hunye kralı Han'a geçerYuezhiler Ceyhun'a Juyan Çang'an Asya HunlarıOrdos (Han)Hexi (Han)WuhuanVaha devletleriHujieDinglingGekunWusunBüyük Yuezhi HanQiangKangjuDayuan (Fergana)Chaoxian Wei Qing, MÖ 119Huo Qubing, MÖ 119Chanyu kuzeybatıya, MÖ 105 Wuwei Dunhuang Juyan Luntai Asya HunlarıAsya HunlarıHuhanye yönetimindeOrdos (Han)Hexi (Han)Batı Bölgeleri (Han)WusunDinglingWuhuanBüyük Yuezhi HanKangjuDayuan (Fergana) Rizhu kralı Han'a geçer, MÖ 60Huhanye güneyeGanquan'a, MÖ 51 Wulei Jilu Geçidi Ganquan Asya HunlarıHuhanye yönetimindeAsya HunlarıZhizhi yönetimindeOrdos (Han)Hexi (Han)Batı Bölgeleri (Han)WusunWuhuanBüyük Yuezhi HanKangjuDayuan (Fergana) Zhizhi batıyaKangju'ya, y. MÖ 44Gan Yanshou ve Chen Tang, MÖ 36Huhanye kuzeye döner Zhizhi'nin kalesi (Talas) Wulei Kuzey Asya HunlarıGüney Asya HunlarıVaha devletleriSiyenpilerWusun Doğu HanWuhuanKangju Kuzey geri çekilir, 49 Meiji Luoyang Kuzey Asya HunlarıGüney Asya HunlarıSiyenpilerBatı Bölgeleri (Han)Wusun Doğu HanAnhou (Orhun)Jinwei (Altay)KangjuDingling Siyenpiler, 87Geng Kui, 91Wusunlara, 91 Jilu Geçidi Yanran Yazıtı Pulei (Barköl) Yiwu (Hami) Luoyang TanshihuaiGüney Asya HunlarıKuzey Asya Hunları Doğu HanWusunKangjuDinglingFuyu Siyenpiler, 155Kuzey Asya Hunları batıya Gaoliu Tanshihuai'nin otağı Dunhuang Luoyang

  1. y. MÖ 215 Qin, Ordos'u alır

    MÖ 215 dolayında Qin'in ilk imparatoru Meng Tian'ı yüz bin askerle kuzeye gönderdi. Meng Tian Sarı Irmak'ın büyük dirseğinin içindeki toprağı, Ordos'u aldı, ırmağı sınır yaptı ve karşıya geçerek Yin dağlarının altındaki ovayı tuttu. Shiji'ye göre bu sırada Yan'ın kuzeyindeki Donghular güçlüydü, Yuezhiler de Dunhuang ile Qilian dağları arasında gelişiyordu. Asya Hunlarının chanyusu Duman Qin'e karşı koyamadı ve kuzeye çekildi. Ne kadar kuzeye gittiğini kaynak söylemez. İkinci bir okuma bu pasajdaki Qilian'ı Tanrı Dağları'na yerleştirir. Taralı alan bu okumayı gösterir.

  2. MÖ 209–200 Mete Han bozkırı birleştirir

    MÖ 209'da Mete babası Duman'ı öldürdü ve chanyu oldu. Asya Hunları ile Donghular arasında bin li'den geniş, boş bir şerit uzanıyordu. Donghular bu toprağı isteyince Mete doğuya saldırdı ve krallarını yok etti. Wuhuanlar Wuhuan Dağı'nda tutundu ve Asya Hunlarına her yıl öküz, at ve koyun derisi vergi ödedi. Siyenpiler Liaodong sınırının çok ötesine çekildi. Mete Yuezhileri geri püskürttü, Meng Tian'ın aldığı toprağı Chaona ve Fushi'ye kadar geri aldı, kuzeyde Hunyu, Qushe, Dingling, Gekun ve Xinli halklarını boyunduruk altına aldı. MÖ 200'de Han imparatoru Gaozu'yu Pingcheng yakınındaki Baideng tepesinde yedi gün kuşattı.

  3. MÖ 176–y. 160 Gücün doruğu

    MÖ 176'da Mete, Han sarayına yazdığı mektupta Sağ Erdemli Kral'ın Yuezhileri ezdiğini, Loulan'ın, Wusunların, Hujielerin ve çevrelerindeki yirmi altı devletin Asya Hunlarına katıldığını bildirdi: yay çeken bütün halklar artık tek bir aileydi. Oğlu Laoshang Yuezhi kralını öldürdü ve kafatasından içki kabı yaptı. Yuezhiler Hexi'yi bırakıp batıya, Sakaların ülkesine göçtü. Han Shu, Karaşar, Weixu ve Weili arasında oturan ve vaha devletlerinden vergi toplayan bir Asya Hun Köleler Komutanı'ndan söz eder. MÖ 162'de imparator Wendi Uzun Sur'u iki ülke arasındaki çizgi olarak onayladı. Ülkenin Tuva'daki ve Baykal'ın ötesindeki kuzey sınırını hiçbir kaynak tarif etmez.

  4. MÖ 127–121 Han, Ordos'u ve Hexi'yi alır

    MÖ 127'de Han generali Wei Qing, Loufan ve Baiyang krallarını Ordos'tan çıkardı. Han orada Shuofang'ı kurdu ve Meng Tian'ın ırmak boyundaki surunu onardı. Buna karşılık Shanggu'nun ötesindeki Zaoyang bölgesini bıraktı. MÖ 123'te chanyu, Han'dan kaçıp gelen Zhao Xin'in öğüdüyle Gobi'nin kuzeyine çekildi. MÖ 121 ilkbaharında ve yazında Huo Qubing Hexi koridoruna daldı. Sonbaharda Hunye kralı Xiutu kralını öldürdü ve kırk binden fazla insanla Han'a geçti. Shiji'ye göre bundan sonra Jincheng'den ve Hexi'den batıya, Güney Dağları boyunca Tuz Gölü'ne kadar uzanan toprakta Asya Hunu kalmadı. Bu sırada Wusunlar Sakaların ülkesini tutuyordu, Yuezhiler ise Ceyhun'un kuzey kıyısına geçmişti.

  5. MÖ 119–y. 100 Gobi'nin kuzeyinde

    MÖ 119'da Wei Qing ile Huo Qubing iki ayrı orduyla Gobi'yi aştı. Huo Qubing Dai'nin ötesine iki bin li'den fazla ilerledi, Langjuxu Dağı'nda kurban sundu ve Hanhai'de geri döndü. Shiji'ye göre bundan sonra Gobi'nin güneyinde hiçbir kral otağı kalmadı. Han, Shuofang'dan batıda Lingju'ya kadar asker ve çiftçi yerleştirdi, Wuwei'den Dunhuang'a Hexi komutanlıklarını kurdu. Wuhuanlar Han adına Asya Hunlarını gözlemek üzere doğudaki beş komutanlığın sınırı ötesine yerleştirildi. MÖ 105'e gelindiğinde chanyu daha da kuzeybatıya çekilmişti. Sol kanadı Yunzhong'un, sağ kanadı Jiuquan ile Dunhuang'ın karşısındaydı. Ülkenin güney sınırı Gobi'de bir yerden geçiyordu.

  6. MÖ 60–51 Batı Bölgeleri elden çıkar, ülke bölünür

    MÖ 71'de Dinglingler Asya Hunlarına kuzeyden, Wuhuanlar doğudan, Wusunlar batıdan saldırdı ve onlara bağlı halklar koptu. MÖ 60'ta Rizhu kralı Han'a geçti. Asya Hunlarının Köleler Komutanlığı kaldırıldı ve Zheng Ji, Wulei'de oturan ilk Batı Bölgeleri Genel Koruyucusu oldu. MÖ 57'de beş chanyu taht için çekişti. MÖ 54'te Zhizhi kral otağını ele geçirdi, küçük kardeşi Huhanye de güneye, Han sınırına çekildi. MÖ 51'de Huhanye Ganquan'da imparatorun huzuruna çıktı ve Guanglu surunun dibinde yaşamasına izin verildi.

  7. MÖ 49–33 Batıda Zhizhi, kuzeyde Huhanye

    Güçsüz düşmüş ve Han'a bağlanmış Huhanye'nin kuzeye dönemeyeceğine inanan Zhizhi halkını batıya götürdü. Wusunları yendi, kuzeyde Wujielerin boyun eğişini kabul etti, batıda Jiankunları ezdi, Dinglingleri de kendine bağladı ve Jiankun ülkesine yerleşti. MÖ 44 dolayında bir Han elçisini öldürdü ve Kangju'ya geçti. Halkından yalnızca üç bin kişi oraya ulaştı. MÖ 36'da Genel Koruyucu Gan Yanshou ile yardımcısı Chen Tang Kangju'ya yürüdü ve onu öldürdü. Bu arada Huhanye kuzeydeki kral otağına döndü ve MÖ 33'te saray hanımı Wang Zhaojun ile evlendi. Bundan sonra Uzun Sur'un kuzeyindeki toprak yeniden Asya Hunlarınındı.

  8. MS 48–50 Kuzey ve Güney Asya Hunları

    Wang Mang döneminde Batı Bölgeleri devletleri Asya Hunlarına geçti. MS 48'de güneydeki sekiz boyun beyleri Rizhu kralı Bi'yi Huhanye adıyla chanyu ilan etti. Bi Wuyuan sınırına geldi ve Han'ı Kuzey Asya Hunlarına karşı sonsuza dek korumayı önerdi. Ertesi yıl kuzeyin chanyusu bin li geri çekildi. MS 50'de güney otağı sınırın içine taşındı, önce Yunzhong'a, kışın da Xihe'deki Meiji'ye. Beyleri Beidi'den Dai'ye kadar sınır komutanlıklarına yerleştirildi. Liaodong sınırının ötesindeki Siyenpiler MS 49'da Han'a ilk elçilerini gönderdi.

  9. MS 87–93 Kuzey Asya Hunlarının sonu

    MS 87'de Siyenpiler Kuzey Asya Hunlarının doğu topraklarına girdi ve chanyu Youliu'yu öldürdü. Elli sekiz boy, iki yüz bin kişi, teslim olmak için sınıra geldi. 89'da Dou Xian güney chanyusuyla birlikte sefere çıktı, kuzey chanyusunu Jiluo Dağı'nda yendi ve sınırın üç bin li'den fazla ötesindeki Yanran Dağı'na bir yazıt kazdırdı. Orta Moğolistan'ın Gobi'sindeki bir kaya yazıtı bu metinle özdeşleştirilir. Yazıt sınıra, kaynağın verdiği uzaklıktan çok daha yakındır. 91'de Geng Kui kuzey chanyusunu Jinwei dağlarında yendi, chanyu da Wusunların ülkesine kaçtı. Siyenpiler boşalan toprağa yerleşti ve geride kalan yüz binden fazla Asya Hun çadırı kendine Siyenpi dedi.

  10. y. MS 155–180 Eski Asya Hun yurdunda Siyenpiler

    Siyenpi önderi Tanshihuai otağını Tanhan Dağı'nın eteğinde, Chuochou ırmağı kıyısında, Gaoliu'nun üç yüz li'den fazla kuzeyinde kurdu. Hou Han Shu'ya göre güneyde Han sınırını yağmaladı, kuzeyde Dinglingleri durdurdu, doğuda Fuyu'yu geri püskürttü, batıda Wusunlara saldırdı ve doğudan batıya on dört bin li uzanan eski Asya Hun yurdunun tamamını tuttu. Bu toprağı doğu, orta ve batı olmak üzere üç parçaya böldü. Batı parçası Dunhuang'a ve Wusunlara kadar uzanıyordu. Güney Asya Hunları Han sınırının içinde kaldı. Bir hesap Kuzey Asya Hunlarının Siyenpilere son yenilgisini 155'e, ikinci bir hesap batıya göçlerini 158 dolayına koyar. Kangju'nun kuzeyindeki taralı alan, ikinci hesabın onları yerleştirdiği yeri gösterir.

  • Bir kaynakta adı geçen yer (konumu genel kabule göre)
  • Konumu tartışmalı ya da yaklaşık
  • Han tarihlerine göre çizilmiş bölge
  • İkinci okuma ya da tümüyle belirsiz konum (taralı)
  • Asya Hunlarına tabi ya da Han koruması altındaki halk
  • Asya Hunlarına vergi veren vaha devletleri
  • Hiçbir kaynağın tarif etmediği sınır (belirsiz çizilmiştir)
  • Bir kaynakta geçen hareket (güzergâh çizilmiştir)
MÖ 215 dolayından MS 180'e Asya Hunları, on zaman kesitinde: Qin'in Ordos'a ilerleyişinden ve Mete'nin yükselişinden kuzey ve güney olarak bölünmeye, Tanshihuai yönetimindeki Siyenpilere kadar. Shiji, Han Shu ve Hou Han Shu'ya göre, Natural Earth altlığı üzerinde çizilmiş modern harita. Yumuşak bir şerit, hiçbir kaynağın tarif etmediği bir sınırı gösterir.

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Han HanedanıMÖ 200 – 93

  2. Güney Asya Hunları48 – 93

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n Golden 1992
  2. ^ Yavuz 2025, p. 52, 54
  3. ^ Savelyev 2020, p. 12
  4. ^ a b c Tekin 2003, p. 12
  5. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Han Shu, juan 94
  6. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab Shiji, juan 110
  7. ^ a b c d e f g h i j k l Cosmo 2011
  8. ^ Yavuz 2025, p. 49, 51
  9. ^ Yavuz 2025, p. 51–52
  10. ^ Yavuz 2025, p. 52
  11. ^ a b Kurakichi 1926, p. 38
  12. ^ Lattimore 1951, p. 450–451
  13. ^ Roux 1994, p. 91, 133–134
  14. ^ a b c d e Savelyev 2020
  15. ^ a b Dybo 2007, p. 114–115
  16. ^ a b Dybo 2007, p. 115
  17. ^ Rásonyi 1993, p. 12
  18. ^ Kafesoğlu 1997, p. 59
  19. ^ a b Pulleyblank 1962, p. 222
  20. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  21. ^ Kül Tegin inscription; Bilge Khan inscription
  22. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  23. ^ Ögel 2015, p. 216, 380
  24. ^ Ögel 1993, p. 288
  25. ^ Kafesoğlu 1997, p. 62–63
  26. ^ a b Golden 1992, p. 59
  27. ^ a b Golden 1992, p. 58
  28. ^ Pulleyblank 1962, p. 244
  29. ^ a b Savelyev 2020, p. 4
  30. ^ a b Pulleyblank 1990, p. 21
  31. ^ Bonmann 2025, p. 29–30
  32. ^ a b Kafesoğlu 1997, p. 58
  33. ^ Kurakichi 1926, p. 9–12, 16, 38
  34. ^ Kurakichi 1926, p. 9–12, 16, 36–38
  35. ^ Pelliot 1929, p. 228
  36. ^ Kwanten 1979, p. 12
  37. ^ Litvinsky 1996, p. 322
  38. ^ Rásonyi 1993, p. 65
  39. ^ Roux 1994, p. 12–13, 52
  40. ^ Shiji
  41. ^ Ögel 2015, p. 58–61
  42. ^ Ögel 2000, p. 149–154
  43. ^ Khazanov 1994, p. 254
  44. ^ a b Minyaev 2019
  45. ^ Khazanov 1994, p. 226
  46. ^ a b Hou Han Shu, juan 89
  47. ^ Hou Han Shu, juan 90
  48. ^ Jagchid 1989, p. 34
  49. ^ 内田吟風 1936b, p. 21,22
  50. ^ 内田吟風 1936b, p. 21
  51. ^ 内田吟風 1936b, p. 22,30
  52. ^ Sinor 1990, p. 136
  53. ^ Sinor 1990, p. 137–138
  54. ^ a b c d e f g h i Miller 2014
  55. ^ Erkoç 2026, p. 225
  56. ^ Erkoç 2026, p. 229–234
  57. ^ Erkoç 2026, p. 233
  58. ^ Roux 1994, p. 12, 90
  59. ^ Roux 1994, p. 93, 95
  60. ^ Erkoç 2026, p. 236
  61. ^ Erkoç 2026, p. 234
  62. ^ Kurakichi 1930, p. 31
  63. ^ Kurakichi 1930, p. 29–30
  64. ^ Erkoç 2026, p. 235–236
  65. ^ a b c Erkoç 2026, p. 235
  66. ^ Erkoç 2026, p. 237–238
  67. ^ a b Kurakichi 1930, p. 38, 52–53
  68. ^ Erkoç 2026, p. 238–239
  69. ^ Kurakichi 1930, p. 52–55
  70. ^ a b Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  71. ^ Kurakichi 1930, p. 31–32
  72. ^ a b Erkoç 2026, p. 252
  73. ^ Kurakichi 1930, p. 34–36
  74. ^ Kurakichi 1930, p. 36–52
  75. ^ Erkoç 2026, p. 246–247
  76. ^ Han Shu, juan 96; Erkoç 2026, p. 247,249
  77. ^ Erkoç 2026, p. 241
  78. ^ a b Erkoç 2026, p. 243
  79. ^ a b Erkoç 2026, p. 239–240
  80. ^ Erkoç 2026, p. 255
  81. ^ Roux 1994, p. 13
  82. ^ a b Shiji, juan 123
  83. ^ a b Han Shu, juan 96
  84. ^ Sinor 1990, p. 134–135
  85. ^ Ögel 2000, p. 160
  86. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 23
  87. ^ de la Vaissière 2005a, p. 32
  88. ^ 内田吟風 1935, p. 569,571
  89. ^ 内田吟風 1935, p. 575
  90. ^ 内田吟風 1935, p. 577
  91. ^ 内田吟風 1935, p. 578
  92. ^ a b c d Houle 2011
  93. ^ a b c d Wright 2009
  94. ^ Ögel 2000, p. 159
  95. ^ Werner 1956, p. 47,51
  96. ^ Werner 1956, p. 10
  97. ^ Ögel 1984, p. 57–60
  98. ^ Rásonyi 1993, p. 41–42
  99. ^ Yavuz 2025
  100. ^ Kafesoğlu 1997, p. 51

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Sergey Minyaev, Contemporary problems in the study of Huns (Xiongnu) (2019)
  • Juhyeon Lee et al., Genetic Population Structure of the Xiongnu Empire at Imperial and Local Scales (2023)
  • Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
  • Bryan K. Miller, Xiongnu “Kings” and the Political Order of the Steppe Empire (2014)
  • Jean-Luc Houle; Lee G. Broderick, Settlement Patterns and Domestic Economy of the Xiongnu in Khanui Valley, Mongolia (2011)
  • Joshua Wright; William Honeychurch; Chunag Amartuvshin, The Xiongnu Settlements of Egiin Gol, Mongolia (2009)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 五胡亂及び北魏に於ける匈奴 (1935)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 匈奴西移年表：附・フンネン＝匈奴に關する再考察 (1936)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
  • Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Shiratori Kurakichi, On the Territory of the Hsiung-nu Prince Hsiu-t'u Wang and His Metal Statues for Heaven-worship (1930)
  • Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part II (1962)
  • Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler119

Kişiler
Abangbu · Axian Shad · Ban Chao · Dou Xian · Emperor Gaozu of Han · Emperor Wu of Han · Er Chanyu · Hulugu Chanyu · Hunye King · Huo Qubing · Huyandi Chanyu · Jin Midi · Li Guangli · Li Ling · Meng Tian · Qiedihou Chanyu · Su Wu · Tanshihuai · Wang Zhaojun · Wei Lü · Wei Qing · Wuwei Chanyu · Xulihu Chanyu · Xulüquanqu Chanyu · Yizhi Nishidu · Yizhixie Chanyu · Zhang Qian · Zhonghang Yue
Devletler
Shanshan · Suo · Xueyantuo Khaganate (Syr Tardush)
Savaşlar
Hegemony Wars in Northern China · The Xiongnu–Han Wars
Muharebeler ve olaylar
Han Reply to the Northern Xiongnu (AD 52) · Mobei campaign, 119 BC · Northern Xiongnu Market at Wuwei (AD 84) · The Court Debate of 630 · The Han–Xiongnu heqin treaties
Yerler
Altai · Berel · Cave of the ancestors · Gol Mod · Gouzhu Pass · Jiuquan · Loulan · Mayi · Noin Ula · Ordos · Ötüken · Tarim Basin · Yunzhong
Halklar
Dingling · Donghu · Eurasian Nomads · Hephthalites · History of the Turkic peoples · Huns · Jie · Sarmatians · Scythians · Tashtyk Culture · The Great Empires of the Steppe · Wuhuan · Wusun · Yueban
Soylar
Ashina
Kurumlar ve Unvanlar
Chanyu · Composite bow · Diplomacy of the Steppe Empires · Gold of the Xiongnu Court · Han Military Farms in the Western Regions · Honour of Death in Battle · Khan (Khagan) · Kut · Ordos bronzes · Skull Cup · The Economy of the Steppe Empires · Tongpu Duwei · Toy · Tuğ · Women among the Turkic Peoples · Xiongnu Agriculture · Xiongnu Herds · Xiongnu Ironworking · Xiongnu Pottery
Dinler
Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Ay Ata · Kam (Turkic Shaman) · Kün Tengri · Raiding at the Full Moon · Shamanism · Tengri · Tengrism
Diller
The Turkic languages
Yeme içme
Ayran · Grape Wine in Central Asia · Kumys · Millet · Millet Beer · Qurut · Steppe Diet
Gelenekler ve eğlenceler
Horse and Camel Races at the Xiongnu Sacrifices · Knucklebones · Mounted Archery · Seating at the Feast · The New Year on the Steppe · The Three Xiongnu Assemblies
Kaynaklar
Han Shu · Hou Han Shu · Shiji · Sogdian Ancient Letters
Tartışmalar
Archaeogenetics of the Steppe Empires · The Göktürks and the Xiongnu · The Huns and the Xiongnu · The Kirghiz descent from Li Ling · The language of the Xiongnu · The steppe before the Xiongnu · The Turkic ethnogenesis debate · Xiongnu: Making the First Steppe Empire

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Xiongnu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/xiongnu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026