Hun Kazanları

Hun kazanı, silindir ya da çan biçimli gövdesi, katı konik ayağı ve ağzında kulpları olan, dökme bakırdan bir kaptır.^[1] Bunlardan on sekizi, Silezya ile Yüksek Altay arasındaki yerlerden bilinir.^[2] Kaplar Hunlara bağlanır.^[3]

Buluntular

1896 tarihli bir çalışma, bu küçük kap grubunu o zamana dek İskit sayılan, güney Rusya’nın yarım küre biçimli kazanlarından ayırdı. 1913’ten sonra yayımlanan bir dizi yazı, bunları Hunların yaptığını savundu.^[3] Kapların yayılışı da, buluntu koşulları da bunların Hunlar tarafından Hunlar için dökülmüş olduğundan şüphe bırakmaz.^[3]

Yukarı Silezya’daki Jedrzychowice kazanı 55 santimetre yüksekliğindedir.^[4] Macaristan’daki Tortel kazanı 89 santimetre yüksekliğinde ve 50 santimetre genişliğindedir, bir höyüğün eteğinde duruyordu.^[5] Kapos vadisinden gelen bir başka Macar kazanı 52 santimetre yüksekliğinde, cidarı 0,8 santimetre kalınlığında ve 16 kilogram ağırlığındadır. Bir turba bataklığında bulunmuştur.^[5] Romanya’da Desa’daki bir gölden çıkan kazan 54,1 santimetre yüksekliğindedir.^[6] Başka buluntular Perm bölgesinden, Komi bölgesinden ve Yüksek Altay’daki Teletskoe Gölü kıyısından gelir.^[7] UNESCO tarihinin Kyzlasov bölümü, Hun tipi dökme tunç kazanları, çok renkli üslupta silahlar ve koşum takımlarıyla birlikte, bozkır kuşağının çok batısında bulunan nesneler arasında sayar.^[8]

Kazanların birkaçı turba bataklıklarından, bir bataklıktan, göllerden ya da bir höyüğün eteğinden çıkmıştır.^[9] On sekiz buluntudan yalnızca Jedrzychowice kazanının bir mezardan çıktığı bildirilmiştir, bu bildirim bile kuşkuludur.^[10]

Yapım

Kazanların madeni çoğunlukla bakırdır, katkı maddeleri içerir ve alaşım düzensizdir. Jedrzychowice kazanında bileşenler öyle düzensiz karışmıştır ki bazı yerlerde bakır neredeyse saftır, bazı yerlerde kalay ağır basar.^[11] Romanya’dan iki parça, yaklaşık dörtte bir oranında kırmızı bakır oksit içeren bakırdır, birinde yüzde 4 kurşun vardır.^[11] Hunların bakırı nereden aldığı bilinmez. Madenin düşük kalitesi, demircilerin cevheri kömür ya da odunla, bir tür fırında üfleme havasıyla kendilerinin ısıtıp indirgemiş olabileceğini düşündürür.^[12] Roma tunç kaplarını yeniden eritselerdi sonuç çok daha iyi olurdu.^[13]

Kapların kusurları ve kaba biçimleri vardır. Yine de Hunların döküm yapabilen demircileri olduğunu ve bu demircilerin ustalık sahibi olduğunu gösterirler.^[13] Eski bir görüş göçebelerin hiç maden işlemediğini savunur. Kazanlar bu görüşü çürütür.^[13]

Kazakistan’da Sir Derya kıyısındaki Altyn Asar’da, Verkhnii Konets tipi bir Hun kazanının kil kopyaları bulunmuştur. Bunlarda döküm kalıbının parçalarının birleştiği dikişler görülür, bakır kabın gövdesindeki sarkıtların halkaları ise üzerlerinde nokta olarak çıkar.^[14] Kopyalar, asılların parçalı kalıplarda dökülmüş olabileceğini düşündürür.

Kullanım

Kazanlar orta büyüklüktedir, İskitlerin büyük kazanlarından küçüktür. Et haşlamak için pişirme kaplarıydı, et bir kancayla çıkarılırdı.^[15] Katı ayak, üç ayaklı ya da delikli bir ayak kadar verimli değildi, ama bozkırda hep kıt olan yakıttan tasarruf etmeye yardım ederdi.^[15] Avrasya kazanlarının neredeyse hepsinin kutsal kaplar olduğu yolundaki yaygın görüş kuşkuyla karşılanmıştır, çünkü Minusinsk havzasındaki kaya resimlerinin büyük kazanları ölçüsüz çizilmiştir ve yanlarında çizilen yerleşmeler o kadar çok kurban kabını barındıramazdı.^[16]

Bir kazan kuşaklar boyu kullanılır ve onarılırdı. Bir Kazak atasözü, insanın ömrünün elli yıl, kazanın ömrünün yüz yıl olduğunu söyler.^[17] Bir kazanın bulunduğu bağlam bu yüzden yalnızca kaybolmuş olabileceği en erken tarihi verir.^[17]

Köken

Kazanlar İskit ve Sarmat kazanlarından türetilemez.^[18] Kuzey Çin, Moğolistan ve Ordos bölgesi kazanlarına yakındırlar.^[19] Noin Ula ve Kiran Nehri’ndeki Asya Hunları mezarlarından çıkan kazanların gövdeleri neredeyse yarım küre biçimindedir ve Hun kazanlarında görülmeyen dalgalı kabartma çizgilerle süslüdür.^[20] Kuzey Çin sınır bölgelerinin kazanları kural olarak daha bodur, kulpları yuvarlak, ayakları deliklidir. Jedrzychowice ve Osoka kazanlarındaki gibi düz dikdörtgen kulplar da Ordos kazanlarında görülür.^[18] Hun kazanları Ordos kazanlarının doğrudan torunları değilse bile akrabalarıdır, Ordos kazanlarının bir kısmı da Asya Hunları tarafından ve onlar için dökülmüştür.^[18]

Noin Ula kazanının alaşımı yüzde 90 bakır, yüzde 7 kalay ve yüzde 2 kurşundur. Bu, aynı höyükten çıkan Çin aynasının alaşımına yakındır, kazanı büyük olasılıkla Asya Hunları hizmetindeki bir Çinli dökmüştür.^[18] Kazanlar ne kadar batıda dökülmüşse, örneklerinden o kadar ayrılır.^[21] Yazar, Hun kazanlarının Çin’in kuzey ve kuzeybatı sınırlarında doğduğu, kaba bakır kazanların Hunları, Asya Hunları konfederasyonunun bulunduğu alana bağladığı sonucuna varır.^[22]

Açık kalanlar

Yalnızca Bosneagu’dan bir parça ve Sucidava’dan bir parça incelenmiştir, Ivanovka kazanının nerede bulunduğuna dair de kayıt yoktur.^[23] Teletskoe Gölü, Solikamsk, Osoka ve Verkhnii Konets kazanları Hunların Tuna kıyısındaki kamplarından çok uzaktadır, bu yüzden kuzeydeki kaplar Hunların orada bulunduğunu kanıtlamak zorunda değildir. Bunun yerine kuzey boylarıyla Hunların ataları arasındaki ilişkilere işaret ederler.^[22] Bakırın demircilere nasıl ulaştığını ve Hun dökümhanelerinin nerede olduğunu hiçbir kaynak söylemez.

Notlar

^ Maenchen-Helfen 1973, p. 306, 326
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 327
^ a b c Maenchen-Helfen 1973, p. 306
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 308
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 309
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 310
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 316–320
^ Litvinsky 1996, p. 320
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 308–310
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 327–328
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 321
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 322–323
^ a b c Maenchen-Helfen 1973, p. 323
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 336
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 326
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 326–327
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 334
^ a b c d Maenchen-Helfen 1973, p. 332
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 331
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 331–332
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 333
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 337
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 321, 336

Literatür

Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)