Bozkırın hayvancı halkları hayvanlarıyla geçinirdi. At, sığır ve koyun onlara et, süt ve post veriyordu. Av da av eti ekliyordu.[1] Dışarıdan gözlemciler yiyeceklerini birkaç tekrarlanan sözle anlatır. Shiji, Asya Hunları için sürülerinin etini yediklerini söyler.[1] Sui Shu, Göktürkler için et yiyip ekşi süt içtiklerini söyler. Xin Tang Shu ise Kırgızlar için et ve mayalanmış kısrak sütüyle geçindiklerini söyler.[2] Çin tarihlerindeki ekşi sütün ayranın, kımızın ya da her ikisinin öncüsü olup olmadığını metinler söylemez.[3] Et ve sütün yanında tahıl da vardı, en çok da darı. Hayvancılar darıyı küçük tarlalarda yetiştirir ya da yerleşik komşularından alırdı.

Asya Hunları

Shiji, Asya Hunlarını su ve otlak arayışıyla göç eden hayvancılar olarak anlatır. En kalabalık hayvanları olarak at, sığır ve koyunu sayar.[1] Oğlan çocukları koyunlara biner, yayla kuş ve fare vururdu. Biraz daha büyüyünce tilki ve tavşan vurur, bunları yerlerdi.[1] Shiji’ye göre barış zamanında sürülerinin peşinden giderler, kuş ve av hayvanı avlayarak geçinirlerdi.[1] Hükümdardan aşağı hepsi sürülerinin etini yer, post, keçe ve kürk giyerdi.[1] Güçlüler en yağlı ve en iyi parçaları yerdi, yaşlılar ise artanı yerdi.[1] Han Shu bu pasajı Shiji’den tekrarlar.[4]

Han sarayından Laoshang Şanyu’nun yanına geçen bir hadım olan Zhonghang Yue, bu beslenme biçimini bir savunmaya dönüştürdü.[1] Şanyu’ya şunları söyledi: Asya Hunları, Han’ın tek bir idari bölgesinin (komutanlığının) halkından bile azdı. Yine de güçlüydüler, çünkü yiyecekleri ve giyecekleri farklıydı. Han’dan hiçbir şeye bağımlı değillerdi.[1] Han’dan aldıkları yiyeceklerin hepsini atmalıydılar. Böylece bunların kendi sütleri ve lorları kadar kullanışlı ve iyi olmadığı görülürdü.[1] Bir Han elçisi, Asya Hunlarını yaşlıları hor görmekle suçladı.[1] Zhonghang Yue, savaşın onların işi olduğunu söyleyerek karşılık verdi. Yaşlılar ve zayıflar savaşamazdı, bu yüzden en iyi yiyecek ve içecek, onları koruyan güçlülere giderdi.[1] Zhonghang Yue’ye göre âdetleri, hayvanlarının etini yemek, suyunu içmek ve postlarını giymekti. Hayvanlar ise ot yer, su içer ve mevsimlerle birlikte yer değiştirirdi.[1] Buradaki “su”, sürülerin sütüdür. Han Shu her iki konuşmayı da tekrarlar.[4]

Wuhuanlar ve Siyenpiler

Doğu bozkırının Wuhuanları, Pei Songzhi’nin Sanguozhi şerhinde andığı erken bir Wei tarihinde anlatılır.[5] Her gün kuş ve av hayvanı vurup avlarlardı. Et yer, ekşi süt (酪) içer, yün ve kürk giyerlerdi.[5] Yemeden ve içmeden önce her zaman bir sunu yaparlardı.[5] Hou Han Shu, yiyecekleri hakkında aynı anlatımı verir.[6] Siyenpiler için her iki metin de dillerinin ve âdetlerinin Wuhuanlarınki olduğunu söyler.[7]

Tanshihuai döneminde Siyenpiler o kadar çoğaldı ki çiftçilik, hayvancılık ve avcılık onları artık doyurmuyordu.[8] Tanshihuai ülkesinde yaptığı bir yolculukta geniş ve durgun akan Wuhouqin Irmağı’nı gördü. Irmakta halkının yakalayamadığı balıklar vardı.[6] Doğuda ağla balık avlamakta usta bir halka saldırdı. Onların bin hanesini alıp ırmak kıyısına yerleştirdi, yiyecek olarak balık tutsunlar diye.[8] Hou Han Shu bu halka Wo der.[6]

Hunlar ve Alanlar

Ammianus Marcellinus, Hunların ne ateşe ne de baharat katılmış yiyeceğe ihtiyaç duyduğunu söyler.[9] Yabani bitkilerin köklerini ve her hayvanın yarı çiğ etini yerlerdi. Eti uyluklarıyla atlarının sırtı arasına koyarak biraz ısıtırlardı.[9] Alanlar için kulübeleri olmadığını yazar ve saban kullanmadıklarını belirtir. Et ve bol süt ile geçinirlerdi.[10] Bazı araştırmacılar, Ammianus’un Hunlara daha eski tarihçi Pompeius Trogus’un İskitler için yazdıklarını aktardığını savunur. Onlara göre Ammianus yine de kendi çağı için haklıydı: savaşta ve göçte Hunlar koyun ve sığırlarıyla geçiniyordu.[11] Onların görüşüne göre yalnızca en yoksul Hunlar, et, süt ve peynirden oluşan beslenmelerine kendi yetiştirdikleri tahılı eklemek zorunda kalmış olabilir.[11]

Priscus, 449 Roma elçiliğiyle birlikte yolculuk etti ve Attila’nın sofrasında yemek yedi.[12] Öteki konuklara gümüş tabaklarda zengin bir yemek sunuldu.[13] Attila ise ahşap bir tabaktan yalnızca et yedi ve ahşap bir kadehten içti.[13] Ülkesinin köylerinde elçilere darı verildi. Hizmetkârları da arpadan yapılmış bir içki olan kamos aldı.[14]

Gaocheler

Wei Shu, “yüksek arabalar” anlamına gelen Gaocheleri, yani sonraki tarihlerin Tiele dediği halkı, aynı terimlerle anlatır.[15] Gaocheler post giyer ve et yerdi. Sığır ve koyunları Rouranlarınkine benziyordu.[15] Tahılları yoktu ve şarap yapmazlardı.[15] Gelin getirileceği gün kadınlar ve erkekler birlikte gider, mayalanmış kısrak sütü ile eklem yerlerinden kesilmiş pişmiş et taşırlardı. Ev sahibi ile konuklar çadırın önünde birlikte oturur ve bütün gün şölen yapardı.[15] Wei, 429 seferinden sonra doğudaki Gaocheleri çölün güneyine yerleştirdi.[15] Sürüleri orada çoğaldı. Birkaç yıl sonra yavaş yavaş tahıl yemeye başladılar.[15] Tongdian, Wei Shu’nun Gaoche kaydını kopyalar ve ikinci bir tanık değildir.[16]

Göktürkler

Zhou Shu, hayvancılığı ve avcılığı Göktürklerin uğraşı olarak sayar.[17] Sui Shu, Göktürklerin et yiyip ekşi süt içtiğini söyler. Sarhoş olana kadar mayalanmış kısrak sütü içtiklerini, şarkı söyleyip birbirlerine seslendiklerini de ekler.[3] Bei Shi, Zhou Shu ile Sui Shu’nun sözlerini birleştirir. Tongdian ise mayalanmış kısrak sütüne dair cümleyi tekrarlar. İkisi de yeni bir tanık değildir.[18] Kağanların konuğu olanlar, şölenlerinin etini ve içkisini anlatır.[19][20] Bir Türk kültür tarihi, at ve koyun etini Göktürklerin ana yiyeceği ve saklanmış eti Çin’e önemli bir ihracat olarak adlandırır. Buna Çincesi lo olan, Asya Hunları arasında yaygın saydığı tatlı bir süt içkisini, bir de Türkistan Uygurlarının kendi üzümlerinden yaptığı şarabı ve pekmezi ekler. Bunların hiçbiri için kaynak göstermez.[21] Başka bir anlatım, kısrak sütünün bol olduğu mevsimlerde gezginlerin Orta Asya halkının öğün yerine yalnızca kımız içtiğini gördüğünü söyler. Andığı gezginler on üçüncü yüzyıldan Carpini ve Rubruck’tur.[22]

Sui Shu’nun kuzey halklarına ayrılmış bölümü, avdaki bir kağanı gösterir.[3] 587’de İşbara Kağan, Sui imparatorundan Heng ve Dai vilayetleri arasında ava çıkmak için izin istedi.[3] İmparator izin verdi ve ona şarap ile yiyecek gönderdi.[3] İşbara bir günde kendi eliyle on sekiz geyik öldürdü ve kuyruklarıyla dillerini Sui sarayına gönderdi.[3]

Göktürklerin avı yiyecek olarak andığı kendi kaydı Tonyukuk yazıtındadır.[23] Yeniden kurulan kağanlığın ilk yıllarında halk Čogay Kuzı ve Kara Kum’da yaşıyordu. Tonyukuk, orada geyik ve tavşan yiyerek yaşadıklarını ve halkın ağzının dolu olduğunu anar.[24] Yazıtın sözleri şöyledir: kiyik yiyü tabıšgan yiyü olurur ertimiz.[23]

Kırgızlar ve onuncu yüzyıl

Xin Tang Shu, Kırgız boylarının et ve mayalanmış kısrak sütüyle (馬酪) geçindiğini, yalnızca hükümdarlarının çörek sofrası kurduğunu söyler.[25] Aynı kayıt tarlalarının ürünlerini sayar ve bunlar arasında darı, buğday ve arpa vardır. Darıdan içki yaptıklarını da söyler.[25] Ülkelerinin yabani hayvanları arasında yabani at ve geyik anılır.[25] 982 tarihli Fars coğrafya eseri Hudûd el-Âlem, Kırgızlara avcı ve av hayvanı öldürenler der.[26] Kırgızların batıdaki komşuları Kimekler için, yiyeceklerinin yazın süt, kışın saklanmış et olduğunu söyler.[27] Karluklar arasında kimi avcı, kimi çiftçi, kimi çobandı.[28]

Arap yazar Câhiz, Türklerin faziletlerine dair bir risalede sefere çıkmış Türk’ü anlatır.[29] Türk, av peşinde çok uzaklara gider, kısrağı ve tayları da ardından gelir.[29] İnsan avlayamazsa yabani hayvan avlar. Onları da bulamaz ve yiyecek isterse hayvanlarından birinin kanını alır. Susarsa kısraklarından birini sağar.[30] Câhiz, başka birinin yalnızca etle yaşamaktan zarar göreceğini ekler.[30] Süvarinin kanla ne yaptığını risale söylemez.[30]

Karahanlı sarayında 1069–1070’te yazılan Kutadgu Bilig, bir hükümdarın payına düşen av hayvanlarını sayar: yak, dağ keçisi, geyik, yaban eşeği, kurt, tilki, aslan, ayı ve yaban domuzu. Bir de doğanlarla tutulan kuşlar sayılır, kovalamak için de parslar ve tazılar.[31]

Asya Hun yerleşimlerinden kemikler

Kazılmış Asya Hun yerleşimleri sürüleri doğrular, avın payını ise sınırlar. Moğolistan’daki Khanui vadisinin konut yerleşimlerinde, tanımlanabilen hayvan kemiklerinin yüzde 54’ünü koyun ve keçi, yüzde 25’ini at, yüzde 16’sını sığır oluşturur.[32] Dağ sıçanları mevsimlik bir ek olarak yenirdi.[32] Balık dışında yabani hayvanlar Asya Hun konut yerleşimlerinde çok enderdir. Kayda geçmiş binden fazla Asya Hun mezarının yalnızca yaklaşık sekizinde yabani hayvan kalıntısı vardı.[33] Surlu Ivolga yerleşiminde avcılık, yiyecek sağlama aracından çok bir eğlence olarak değerlendirilmiştir.[33] Aynı yerleşimde darı, arpa ve buğday bulunmuştur.[34]

Yazılı kayıt ve kemikler, sürülerin bozkırı doyurduğu konusunda birleşir. Av konusunda ayrılırlar. Çin tarihleri avı Asya Hunlarının bir geçim yolu sayar ve Tonyukuk yazıtı geyik ve tavşanın halkı doyurduğu bir zamanı anar. Asya Hun kamplarının kemikleri ise az av hayvanı gösterir. Tahıl, Asya Hunlarından başlayarak et ve sütün yanında yer aldı. Yenisey’de Kırgızlar onu kendi tarlalarında yetiştirdi. Bir anlatım, Türk halklarının domuz beslemediğini ve yemediğini, domuz kültünün doğuya, Proto-Moğollar arasına doğru arttığını savunur. Altay halklarının dualarında yaban domuzu ruhların en kötüsüdür.[35]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m Shiji, juan 110
  2. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  3. ^ a b c d e f Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  4. ^ a b Han Shu, juan 94
  5. ^ a b c Sanguozhi, juan 30
  6. ^ a b c Hou Han Shu, juan 90
  7. ^ Sanguozhi, juan 30; Hou Han Shu, juan 90
  8. ^ a b Hou Han Shu, juan 90; Sanguozhi, juan 30
  9. ^ a b Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.3, p. 381–383
  10. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.18, p. 391
  11. ^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 177
  12. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 91–92
  13. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 92
  14. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 83
  15. ^ a b c d e f Wei Shu, juan 103
  16. ^ Tongdian, juan 197
  17. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  18. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99; Tongdian, juan 197
  19. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 121
  20. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 43
  21. ^ Kafesoğlu 1997, p. 318–319
  22. ^ Ögel 1978, p. 160, 175
  23. ^ a b Tonyukuk inscription
  24. ^ Tonyukuk inscription; Ross 1930, p. 38
  25. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  26. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 96
  27. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 99–100
  28. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 97
  29. ^ a b al-Jāḥiẓ, Manāqib al-Turk, p. 667–668; Walker 1915, p. 667–668
  30. ^ a b c al-Jāḥiẓ, Manāqib al-Turk, p. 668; Walker 1915, p. 668
  31. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 5372–5379
  32. ^ a b Houle 2011, p. 145
  33. ^ a b Houle 2011, p. 146
  34. ^ Houle 2011, p. 138
  35. ^ Ögel 1995, p. 541

Kaynaklar

Literatür

  • John C. Rolfe, Ammianus Marcellinus, with an English Translation, vol. III: Books XXVII–XXXI (1939)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Samuel Beal (trans.), The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li (1911)
  • E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold (1937)
  • al-Jāḥiẓ, رسالة في مناقب الترك Risāla fī Manāqib al-Turk (9th c.)
  • C. T. Harley Walker, Jāḥiẓ of Basra to al-Fatḥ ibn Khāqān on the 'Exploits of the Turks and the Army of the Khalifate in General' (1915)
  • Jean-Luc Houle; Lee G. Broderick, Settlement Patterns and Domestic Economy of the Xiongnu in Khanui Valley, Mongolia (2011)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş IV: Türklerde yemek kültürü (1978)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Halklar
Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples
Yeme içme
Millet · Millet Beer
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples · The Göktürk Feast
Kaynaklar
Sanguozhi

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Steppe Diet.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/foods/steppe-diet/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026