Noin Ula

Noin Ula, kuzey Moğolistan’da aynı adı taşıyan dağlardaki bir höyük grubudur. Dağlar Ulan Batur’a yaklaşık yüz kilometre uzaklıktadır ve Selenge havzasındadır.^[1] Eski yayınlar Noin-Ula ya da Noyun-Ula yazar, yakın tarihli çalışmalar Noyon Uul yazar. Mezarlar genellikle Asya Hunlarına atfedilir.^[2]

Kazı

Rus Coğrafya Cemiyeti P. K. Kozlov’u kuzey Moğolistan’a gönderdi ve onun heyeti höyükleri açtı.^[3] Raporlar birbirinden ayrılır: biri çalışmayı 1924 ile 1925’e, bir başkası 1923 ile 1924’e tarihler.^[4] Höyükler yamaçlarda ve ırmaklar boyunda üç grup halinde durur. Heyet bunlardan 212’sini tek tek açtı.^[3] Bunlardan 1, 6, 12, 23 ve 25 numaralıları Asya Hun prenslerinin mezarı saydı.^[3]

Mezarlar

Mezarlara dolan su çabuk donuyor ve yüzyıllarca çözülmeden kalıyordu. Kumaşlar, ahşap eserler ve cesetler bile içlerinde çürümeden kaldı.^[3] Yer üstünde her mezar taş ve topraktan bir piramit biçiminde yükseltilmişti.^[3] Aşağıda bir çukur basamak basamak derinleşiyor ve bir koridordan tabut odasına iniyordu. Oda dokuz metre derindeydi ve düzgün kesilmiş kalas ve kütüklerle kaplanmıştı. Tabut yaklaşık üç metre uzunluğundaydı.^[5] Bazı tabut kapaklarında ipek kalıntıları durur, bu da tabutların ipekle kaplandığını gösterir. Kumaş üzerindeki altın plakalar ve tutkal izleri, ipeğin altın plakalarla süslendiğini ve tabuta yapıştırıldığını gösterir. Tabutların içindeki vernik ve boya izleri, içinin boyanmış olabileceğini düşündürür.^[6]

6 numaralı mezarda mobilya ayakları ile Çin ve İran kumaşlarının en güzelleri bulundu.^[6] 25 numaralı mezardan bir Asya Hun portresi taşıyan bir kumaş parçası ve 85 altın plaka çıktı.^[6] Başka bir rapor Çin verniklerini, küçük sanat eserlerini, gümüş göğüslükleri (phalera) ve kumaşları sayar. Bir kumaşta bir erkek portresi vardır ve bir keçe duvar halısında aplike ile işlenmiş bir hayvan mücadelesi görülür.^[7]

Sudzukte grubunun 6, 20, 23 ve 31 numaralı höyüklerinden ve Tzurumte’den çıkan vernikli kâselerin altlarında tamga benzeri işaretler bulunur.^[8]

Teçhizat

Prens mezarlarında kemik plakalarla sertleştirilmiş bir yay ve üç kenarlı oklar vardı. Bir not, yayın bulunduğu mezarı tarihleyen buluntu olarak MÖ 2 yılına ait bir Çin vernikli kâsesini anar.^[2] Ahşap bir eyerin kalıntıları da bulundu ve bunlar türünün tarihlenebilen en eski eyerleri arasındadır.^[9] Mezarlardan birinde Ordos tipi bir kazanın kulpu yatıyordu.^[10] Kafataslarında yapay biçim bozukluğu görülmez.^[11] Silahlar için bileşik yay ve koşum takımı ve eyer maddelerine bakılabilir.

Tarih

Anlatımlar mezarları farklı tarihlere koyar. Biri onları MÖ birinci yüzyılın başına koyar.^[12] Bir başkası prens mezarlarını Çin vernikli kâselerine dayanarak yaklaşık milât çağına tarihler.^[13] Üçüncüsü Noin Ula’daki Asya Hun kral mezarlarını MS birinci yüzyıla koyar.^[14] Bir çalışma, Noyon Uul’daki 20 numaralı mezarın planını, Moğolistan’daki geç Asya Hunları gömü biçimlerinden birinin, kare mezarın, örneği olarak çizer.^[15]

Mezarların atfı

Moğolistan’daki Asya Hunları dönemi gömülerinden bazıları, 1920’lerde Noyon Uul’da açılan mezarlar gibi, anıtsal boyuttadır ve engin yerel kaynaklara ve ithal Çin mallarına erişimi olan bir seçkine aitti. Moğolistan’ın, MÖ birinci yüzyıl dolaylarında ortaya çıkan büyük nekropollerinin ve seçkin gömülerinin kültürünün tarihsel Asya Hun imparatorluğuna ait olduğu henüz gösterilmemiştir.^[16]

Noin Ula prensleri, imparatorluğun doğusunda Moğol ya da Tunguz boylarını yöneten kişiler olabilir. Bu, Asya Hunlarının Tunguz olduğunu göstermez, çünkü imparatorluk bir boylar konfederasyonuna dayanıyordu. Türk ve Moğol boylarının reisleri seçkinleri oluşturuyordu.^[17] Farklı bir tutum Asya Hunlarını, bozkırın kültürünü taşıyan bir Türk halkları dizisinin başına koyar.^[14] Noin Ula buluntularını Han Çini, bozkır ve Pontus Yunan yapımı eserlerin bir karışımı sayar ve bir kısmını Selenge havzasında merkezlenen bir kuzey göçebe kültürünün tanığı kabul eder.^[7] Buluntuların kendisi bu yüzden karışık bir kültürü gösterir ve prenslerin dilini belirlemez. Soru Asya Hunlarının dili ile Göktürkler ve Asya Hunları maddelerinde ele alınır.

Gümüş levha

Atın süsü olarak kullanılan bir gümüş levhada, bir höyük üzerinde iki ince ağaç arasında geniş boynuzlu bir hayvan görülür. Bu, Juvaini’nin on üçüncü yüzyılda Uygurların kökeni için kaydettiği efsanenin, yani Tola ile Selenge’nin birleştiği yerdeki iki ağacın, bir höyüğün ve beş çocuğun, erken bir biçimi diye okunmuştur.^[18] Efsane mezarlardan yaklaşık on iki yüzyıl sonra yazıya geçirilmiştir ve bağ, motifin bir yorumudur.

Notlar

^ Rásonyi 1993, p. 41; 58; Ögel 1984, p. 41; 58
^ a b Werner 1956, p. 47
^ a b c d e Ögel 1984, p. 58
^ Ögel 1984, p. 58; 41; Rásonyi 1993, p. 58; 41
^ Ögel 1984, p. 58–59
^ a b c Ögel 1984, p. 59
^ a b Rásonyi 1993, p. 41–42
^ Bogdanov 2017, p. 17–18
^ Werner 1956, p. 51
^ Werner 1956, p. 59
^ Werner 1956, p. 10
^ Ögel 1984, p. 57
^ Werner 1956, p. 8, 59
^ a b Rásonyi 1993, p. 41
^ Miller 2014, p. 28
^ Cosmo 2011, p. 38
^ Ögel 1984, p. 48–49, 57, 70
^ Rásonyi 1993, p. 45

Literatür

Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
Bryan K. Miller, Xiongnu “Kings” and the Political Order of the Steppe Empire (2014)
Evgeniy S. Bogdanov, The Origin of the Tamgas of the Xiongnu (2017)