Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Hunlar, 370’lerde Don’u geçen ve Karadeniz’in kuzeyinde Alanları ile Gotları bozan göçebe halktı. Sonraki seksen yılda Avrupa Hun İmparatorluğu’nu kurdular. Bu imparatorluk Attila döneminde Kafkasya’dan Fransa’nın ve Danimarka’nın sınırlarına kadar hüküm sürdü.[1] Attila 453’te ölünce imparatorluk dağıldı. Oğlu Dengizik 469’da ölünce Hunların egemenliği sona erdi.[2]

Avrupa Hunları, on sekizinci yüzyıldan beri İç Asya’nın Asya Hunları ile özdeşleştirilir.[3] En iyi görüşe göre bu özdeşleştirme geçerlidir ve her iki halkın seçkinleri Türk dilliydi.[4] Adın, Çince ve Soğdca metinlerin, arkeolojinin, dilin ve genetiğin kanıtları Hunlar ve Asya Hunları maddesinde ele alınır.

Yunan tarihçiler onlara Οὖννοι, Latin yazarlar Huni ya da Hunni der.[5][6] Priscus onlara daha sık İskit der. İskit, Attila’nın yönetiminde birleşen bütün göçebe halklar için kullanılan genel bir sözcüktür. Priscus’ta “Hunlar” ise Hunların kendisi demektir.[7] Çince 匈奴, Soğdca xwn, Latince Chionitae, Orta Farsça Hyōn, Hintçe Hūṇa ve Yunanca Οὖννοι en iyi, tek bir adın çeşitlemeleri olarak okunur.[8] Sonraki Bizans yazarları “Hunlar” sözcüğünü bozkırın herhangi bir göçebesi için arkaistik bir anlamda kullandı. Bu yüzden sözcük her zaman harfi harfine alınamaz. Yine de Hun grupları bozkırın birçok yerinde var olmayı sürdürdü.[9]

Köken ve geliş

370 dolaylarında, İç Asya’daki büyük göçler sırasında, bir göçebe savaşçı topluluğu Altay ve Trans-Baykal bölgesinden ayrılıp çok batıya gitti. Bunlar, sonradan Avrupa’daki Hun imparatorluğunu kuran savaşçılardı.[10] Güzergâhları kayıtlı değildir. Sonraki her bozkır halkı gibi Avrasya bozkır kuşağını aştılar. Onları belki iklim değişiklikleri, nüfus sorunları ve Altay’daki yurtlarındaki siyasi huzursuzluk sürmüştü.[10] Hunların çekirdek boyu, yani asıl Hun-nu, Orta Asya’dan gelen göçmenlerdi. Çekirdek etnik olarak Türk kökenliydi ve sonraki Oğur Türk halklarının, aralarında Bulgarların, temelini oluşturdu.[11] Avrupa Hunlarının çekirdeğini oluşturan boylar Siriderya ile İli arasındaki Kangju’da bir araya gelmiş olabilir. Bu boyların batıya göçü de 350 dolaylarına ve Rouranlarla ilişkili grupların baskısına bağlanabilir.[12] Başka bir açıklama Moğolistan’dan değil, Gotların onları ilk tanıdığı sırada Hunların yaşadığı Kuban havzasından başlar.[13]

395 dolaylarında tarihinin son kitabını yazan Ammianus Marcellinus, onları “eski kayıtlardan pek az tanınan, Maiotis Denizi’nin ötesinde buzlu okyanusun yakınında yaşayan” ve “her türlü yabanıllığı aşan” bir halk olarak anlatır.[5][14] Gotlar başka bir hikâye anlatırdı. Jordanes’te Hunlar, bir Got kralının çöle sürdüğü cadıların ve onları orada bulan kirli ruhların soyundandır. Önceleri bataklıkların bodur bir halkıydılar ve konuşmaları insan diline güçlükle benziyordu. Bu halktan avcılar bir dişi geyiği Maiotis bataklıklarından takip etti ve bataklıkların ardında İskitya’yı buldu.[15] Dişi geyik, Avrasya’da anlatılan yol gösterici hayvan hikâyesinin bir çeşitlemesidir.[16] Tabgaçlarda boğa sesli bir at, Fuyularda bir köprü oluşturan balıklar ve kaplumbağalar, Oğuzlarda Aral Gölü’ndeki bir balık, Türklerde ise beyaz bir köpek yol göstericinin yerini alır.[17] Tarihçi Eunapius’un masalı gerçek sayıp Priscus’a aktardığı, Latin ve Bizans yazarlarına da ondan ulaştığı ileri sürülmüştür.[18] Bir görüşe göre cadılar masalını, efendilerinin yabanıllığından dehşete düşen Gotlar anlattı.[19]

370’lerde Hunlar Don Alanlarını boyunduruk altına aldı ve Ermanarik’in Got devletini yıktı. Gotlar Tuna’ya kaçtı. Savaşı Gotların fethi maddesi anlatır.[20] Hunlar 370’lerde Ukrayna’ya daldı. 376 dolaylarından itibaren bozkırın geniş bir alanına hükmetti ve aşağı Tuna’da durdu.[21]

Avrupa’da Hunlar, 376’dan 469’a

Got devletinin çöküşünden sonra iki on yıl boyunca Hunlar hem akıncı hem müttefik olarak görünür. 377’de Balkanlar’da sıkışan Gotlar, büyük ganimet umuduyla Hunların ve Alanların bir kısmını kendi yanlarına çekti.[22] Hunlar Adrianopolis’te savaşmadı. 380’den sonra Tuna’nın ötesine döndüler.[23] 384’te Alan müttefikleriyle birlikte Macar ovasının büyük bölümünü ellerinde tutuyorlardı. Doğu Macaristan Hun toprağıydı.[24] 392’de doğu hükümeti bir Hun grubunu Trakya’ya yerleştirdi. Hunların imparatorluğa kabul edildiği tek seferdi bu. Trakya Hunları 394’te Frigidus’ta İmparator Theodosius için savaştı.[25]

395 yazında Hunlar Kafkasya’yı aştı.[26] Bir grup Ermenistan’ı, Kapadokya’yı ve Suriye’yi harap etti. Basich ile Kursich’in başında olduğu bir başka grup Dicle ve Fırat boyunca Ktesifon’a kadar indi. Persler onu yendi ve grup Hazar Kapıları’ndan eve döndü. Akın devasa bir esir avına dönüştü.[27] 395’te Hunlar doğu imparatorluğuna karşı ilk büyük saldırılarını başlattı. Trakya’yı ve Ermenistan’ı aldılar, Kapadokya’yı harap ettiler, Suriye’ye ve Antakya’ya kadar geldiler. Bir başka ordu da Persler üzerine Ktesifon’a yakın bir yere kadar ilerledi ve ağır bir yenilgiye uğradı.[28] Priscus, “kraliyet İskitlerinden gelen önderler” Basich ile Kursich’in seferini batılı elçi Romulus’tan duydu. Onlar bir kıtlıkta bir çölü ve bir bataklığı, on beş gün sonra da dağları aşıp Media’ya girmişti. Denizin kıyısında bir kayadan ateş çıkan bir yerden geri dönmüşlerdi.[29] Bu akın bunun yerine 415 ile 420 dolaylarına da tarihlenmiştir.[30] 2013 ile 2015 arasında Suriye’de izinsiz kazıda bulunan ve 2019’da yayımlanan, runik yazılı taş parçaları Apa Kurçik adlı birini anar. Apa Kurçik’in 395 ve 396’da Kafkasya’dan saldıran Hun önderi olduğu ileri sürülmüştür. Bu özdeşleştirmeye göre metin, gerçekse, Göktürklerden çok önce Orhun yazısıyla özdeş bir yazının kullanıldığını kanıtlayacaktır.[31]

Beşinci yüzyılın ilk on yılında Hun kralı Uldız isyancı Gainas’ı öldürdü. 406’da batı komutanı Stilicho için Radagaisus’a karşı savaştı. 408’de Trakya’ya girdi.[32] Hun atlıları imparatorluğa hizmet etti: Unnigardae adlı küçük bir birlikleri, Piskopos Synesius zamanında Libya şehirlerini savundu.[33] 427’de Romalılar, Hunların yaklaşık elli yıl elinde tuttuğu Pannonia’yı geri aldı.[34] Bir zamanlar aralarında rehine kalmış olan batı komutanı Aetius, 425’ten 439’a kadar Hun yardımcı birliklerine dayandı. 439’da Romalılar, Aetius’un yardımcısı Litorius’un komutasındaki Hunlarla birlikte Vizigotlara karşı yürüdü.[35][36]

Rua ve ardından Bleda ile Attila’nın yönetiminde Hunlar büyük bir güç oldu. Margus antlaşması Romalıların onlara ödediği haracı iki katına çıkardı.[37] 440’ların Balkan savaşlarında doğu sahra orduları Chersonesos’ta ve Utus’ta yenildi.[38][39] Attila, Bleda’yı 445 dolaylarında öldürttü ve o andan sonra tek başına hüküm sürdü.[40][41] Batıdaki seferleri, yani 451’deki Galya seferi ve 452’deki İtalya seferi, batı sarayından istediği haraç alınamadan sona erdi.[42] Amacı Romalıları düzenli haraç ödemeye zorlamaktı. Seferler, göçebelerin sürekli bir erzak ve gelir kaynağı edinmek için giriştiği tipik denemelerdi. Attila bunda başarısız oldu.[43] 453’ün başında öldü.[44] Yaklaşık bir yıl sonra Gepid kralı Ardaric’in başındaki tabi halklar oğullarına karşı ayaklandı ve Nedao savaşında imparatorluğu parçaladı.[45][46]

Yaşam biçimi

İlk betimlemeyi Ammianus verir. Ona göre Hunlar çocuklarının yanaklarını doğumda demirle derin biçimde yarar. Böylece sakal yaraların arasından seyrek çıkar ve Hunlar sakalsız yaşlanır. Tıknaz ve güçlüdürler, boyunları kalındır ve o kadar çirkindirler ki iki ayaklı hayvanlar sanılabilirler. Ne ateşe ne pişmiş yiyeceğe ihtiyaç duyarlar. Yabani bitkilerin köklerini ve her hayvanın yarı çiğ etini yerler. Eti uyluklarıyla atlarının sırtı arasında biraz ısıtırlar.[47] Mezar gibi gördükleri binalardan kaçınırlar. Aralarında bir kamış kulübe bile bulunmaz. Keten ya da tarla farelerinin birbirine dikilmiş derilerini giyerler ve bir tuniği paramparça düşene kadar çıkarmazlar. Dayanıklı, çirkin atlarına neredeyse yapışmış gibidirler. Atın üstünde alır satar, yer içer, atın boynuna eğilerek uyurlar.[48] Aralarında kimse toprağı sürmez. Sabit bir yurt olmadan, içinde yaşadıkları arabalarla dolaşırlar. Kadınları bu arabalarda giysilerini dokur, çocuklarını doğurur ve büyütür. Hiçbiri nereden geldiğini söyleyemez.[49]

Ammianus bir Hun görmemiştir. Anlatımı, çürütülebildiği yerler dışında kabul edilir.[50] Yarılmış yanaklar, Ammianus’un yanlış anladığı yas yaralarıydı. Birçok halk gibi Hunlar da yasta kendi etlerini keserdi.[51] Jordanes, Ammianus’u neredeyse sözcük sözcük yineler. Hunların kısa boylu, hareketleri çevik, tetikte atlılar, geniş omuzlu ve ok yayla hazır olduklarını da ekler.[52][53]

Dördüncü yüzyılın maddi yaşamında Hunlar çobanlığın daha alt bir basamağına aitti ve tarım onlara büsbütün yabancıydı.[54] Beşinci yüzyılın ortasında da büyük çoğunluk atalarıyla hemen hemen aynı göçebe yaşamı sürdürüyordu. Koyun onların temel dayanağıydı, ama hiçbir kaynak koyundan söz etmez.[55] Tuna’nın kuzeyindeki tabi köyler darı, medos denen içki ve kamos denen bir arpa içkisi sağlıyordu. Attila’nın ikametgâhı, ona Gotların ya da Romalıların yaptığı ahşap evlerden oluşan bir köydü.[56][57] Kaynakların betimlediği belirgin olmayan yüz profili ve küçük gözler, gücü saptanamayan bir Moğoloid çizgiye işaret eder. Birçok Hun karışık kökenliydi.[58]

Toplum

Ammianus, Hunların hiçbir kral denetimine tabi olmadığını söyler. Ona göre Hunlar önde gelenlerinin düzensiz önderliğiyle yetinirdi ve meclisi at üstünde yapardı.[59] 390’larda bütün boylara iradesini kabul ettirecek güçte bir hükümdar belli ki yoktu.[60] Sonra bir aile önderliği kalıtsal yaptı. Önderlik ardışık kuşaklarda kardeşlere geçti: Rua, Octar ve Muncuk, ardından Muncuk’un oğulları Bleda ile Attila.[61] Attila da babası da soylu doğmuştu ve bu, kalıtsal bir aristokrasiyi kanıtlar.[62] Attila, logades denen önde gelen adamlardan oluşan bir çevreyle yönetti. 447’den sonra ona koşulsuz itaat edildi.[63] Ne diadem ne taç taktı. Giysisi sadeydi ve ahşap bir kadehten içerdi.[64]

449’da Attila’nın sofrasında iki kez yemek yiyen Priscus, sarayın düzenini anlatır.[65] Attila köyüne atla girerken, uzun beyaz keten örtüler altında yürüyen kız sıraları İskit şarkıları söyledi. Onegesius’un karısı, yiyecek ve şarap taşıyan hizmetkârlarla karşıya çıktı. Bu, İskitler arasında en yüksek onurdur. Attila atından inmeden, kendisine uzatılan gümüş bir tepsiden yedi.[66] Ziyafette her konuğa eşikte bir kadeh verildi, oturmadan önce dua etmeleri için. Koltuklar duvar boyunca dizilmişti. Attila ortada bir sedirdeydi. Sağındaki yer onurda birinci, solundaki ikinciydi. Attila’nın kadeh sunucusu ona şarap getirdi ve Attila konuklarını rütbe sırasına göre tek tek selamladı. Her biri ayağa kalktı ve o içip kadehi geri verene kadar ayakta durdu.[67] Konuklar gümüş kaplardan yedi. Attila ise yalnızca et yedi, ahşap bir tabaktan. Meşaleler yakıldığında iki İskit, onun zaferleri ve savaştaki yiğitliği üzerine yazdıkları dizeleri okudu. Bazı konuklar savaşlarının anısıyla coştu, yaşlılar ağladı.[68] Attila’nın karısı Kreka’nın verdiği bir akşam yemeğinde, önde gelenlerin her biri kalkıp elçilere dolu bir kadeh uzattı, “İskit nezaketiyle”. Kadehi içeni kucaklayıp öptü ve kadehi geri aldı.[69]

Kadınlar toplum içinde görünürdü ve beklenmedik bir saygı görürdü. Bleda’nın bir dul karısı, Priscus’un geçtiği bir köyü yönetiyordu.[70][71] Hunlar çok kadınla evlenirdi. Attila, Priscus’un yolculuğu sırasında yeniden evlendi, “başka birçok karısı olmasına rağmen, çünkü İskitlerin yasaları buna izin verir”. Jordanes da onun Ildico ile “sayısız eşten sonra, halkının âdeti gibi” evlendiğini söyler.[72][73] Kölelik az gelişmişti. Köleler savaş esirleriydi ve doğuştan Hun bir köle bilinmez.[74] Esirlerin çoğu Romalı tüccarlara satıldı. Bir esir, Viminacium’lu bir Yunan tüccarın yaptığı gibi, efendisi için savaşarak özgürlüğünü kazanabilirdi.[75]

Hunlar fethettikleri halkları yok etmedi ve sürmedi. Haraç ve egemenliklerinin tanınmasını istediler. Tabiler kendi hükümdarlarını korudu, Hunların yanında savaştı ve ganimetten pay aldı.[28] Devletin yapısını Avrupa Hun İmparatorluğu maddesi anlatır.

Din

Ammianus, Hunların hiçbir dine ya da hurafeye saygıyla bağlı olmadığını ve altına dayanılmaz bir istekle yandığını söyler.[76] Bu yargı birinci elden bilgiye dayanmıyordu.[77] Bir halk olarak Hunlar, beşinci yüzyılın ortasında da Don’u geçtikleri zamanki kadar putperestti.[78] Tengriciliğin sinkretizminden etkilenen Hunlar, Romalılardan daha büyük bir dinsel hoşgörü gösterdi.[79] Attila hem Katolik hem Arius yanlısı tebaasına hoşgörüyle baktı.[80]

Katalaun Ovaları’ndaki savaştan önce, diye yazar Jordanes, Attila’nın falcıları sığırların bağırsaklarını ve kazınmış kemiklerdeki bazı çizgileri inceledi.[81] Kazınmış kürek kemiklerini okumak doğu kökenli bir uygulamaydı. Hunların şamanları olduğunu iki yüksek rütbeli adın, Atakam ve Eskam’ın, içindeki kam sözcüğü gösterir.[82] Attila’nın ziyafetinde bir konuk Priscus’a, kâhinlerin Attila hanedanının çöküşünü ve oğlu Ernak aracılığıyla yeniden dirilişini önceden bildirdiğini söyledi.[69] Attila bir kılıcı, İskit krallarına kutsal olan Mars’ın kılıcı sayardı. Moğolistan’dan Galya’ya birçok halk gibi Hunlar da savaş tanrısına kılıç biçiminde tapardı.[83][84] Büyük olasılıkla insan biçimli suretlere de tapıyorlardı.[85] Dönemin prens mezarları bir motif daha ekler. Bir buluntu dışında, silahlarında, koşum takımlarında, kemerlerinde, boyun halkalarında ve alın bantlarında görülen tek hayvan figürü yırtıcı kuştur, çoğunlukla yalnızca başı.[86] İstisna, Don üzerindeki Verchne-Jabločno’dan bir çift altın şakak süsüdür. Süslerde bir ağaç ve üzerinde bir kuş görülür. Yanlarında yukarıda dağ keçileri, aşağıda geyikler vardır.[87] Bu desen, bir dünya ağacının tepesine yerleştirilmiş kartal biçiminde bir yüce tanrıya inancın işareti sayılmıştır.[88] Dönemin hiçbir metni böyle bir inancı belirtmez. Bu inanç desenden çıkarılmıştır.[89]

Attila öldüğünde Hunlar saçlarını yoldu ve yüzlerini yardı, “o ünlü savaşçı kadınsı ağıtlarla ve gözyaşıyla değil, erkeklerin kanıyla yas tutulsun diye”. Cesedini ipek bir çadıra koydular. Çevresinde daireler çizerek atla dönüp bir ağıt söylediler. Mezarının üzerinde bir strava verdiler ve geceleyin gömdüler.[90] Cenaze töreni Attila’nın ölümü maddesinde anlatılır.

Dil

Hun dilinden bilinen yalnızca adlar, bir nehir adı ve birkaç sözcüktür. Kaynaklar bunların hiçbirinin anlamını vermez.[91] Priscus, Attila’nın sarayında Hunca ile Gotçayı ve Latinceyi ayırır.[92] Jordanes, Dinyeper’in Hunca adını, Var’ı verir. Bu, nehrin eski İranca adıydı.[93][94] Priscus içkiler için iki sözcük kaydeder: medos ve arpa içkisi kamos. Jordanes ise Attila’nın mezarı başındaki şölen olan strava’yı kaydeder. Bu sözcük Slav kökenli olabilir ve Jordanes ya da Priscus onu Hunca sanmış olabilir.[72][95][96] Hunların çekirdek boyu, Türk dillerinin dört büyük kolundan biri olan Oğurcanın erken bir biçimini konuşurdu.[97] Boy adlarına bakılırsa Hunların büyük bir bölümü bir Türk dili konuşuyordu. Kişi adları ise daha karışık bir tablo verir.[98] Başka araştırmacılar kanıtı dili sınıflandırmak için hiç yeterli bulmaz.[99]

Savaş

Ammianus, Hunların savaşa kama biçimli kitleler halinde ve yabanıl bir gürültüyle girdiğini anlatır. Hunlar bile bile birden dağılır ve büyük kıyım yapar. O kadar hızlıdırlar ki bir surun üzerine saldırdıkları hiç görülmez. Uzaktan sivriltilmiş kemikle uçlanmış fırlatma silahlarıyla dövüşürler. Yakından kılıçlarla dövüşürler ve düşman kılıç ağızlarına bakarken üzerine bükülmüş bezden ilmekler atarlar.[100] Jordanes’e göre Nedao’da Hunlar yaylarla savaştı.[101]

Yay Hunların silahıydı. Yay, yaklaşık 140 ile 160 santimetre uzunlukta, ahşap özlü, sırtında kiriş, karnında boynuz ve yedi kemik plakası olan, kolları eşit uzunlukta olmayan bükük bir bileşik yaydı. Cermen halkları onu hiçbir zaman benimsemedi.[102][103] Ok uçları çoğunlukla demirdendi. Ammianus’un kemik uçları bir istisnaydı.[104] Hunların çoğu hafif donanımlıydı. Buna karşılık birçok soylu ağır zırh giydi.[105] Veteriner yazar Vegetius’un sabır, dayanıklılık ve soğuğa direnç bakımından savaş cinsleri arasında başa koyduğu atları, büyük kancalı başlara ve dizlerin altına sarkan yelelere sahipti.[106] Seferde arabalarının ardında ordugâh kurdular. Attila de Katalaun Ovaları’ndaki savaştan sonra böyle bir ordugâha çekildi.[107] Şehirleri aldıkları kuşatma makinelerini Romalı esirler ya da firariler yaptı.[108]

Hun orduları kaynakların söylediğinden küçüktü. Dördüncü ve beşinci yüzyıllarda bir akıncı birliği nadiren 1.200 savaşçıyı aşardı.[109] Attila’nın Galya’daki ordusunun 500.000 adamı, en çok bu sayının beşte biri kadardı ve büyük olasılıkla daha azdı.[110] Hun kralları orduyu çoğu eski boy reisi olan komutanlarına bıraktı. Uyguladıkları disiplin Hunların başarısında belirleyiciydi.[111]

Arkeoloji

Macaristan’dan hiçbir kafatası kuşkusuz Hun sayılamaz. Ancak Hunların gelişiyle birlikte orada Moğoloid ve karışık tipte kafataslarına rastlanır. Hunlar ırken karışıktı.[112] Dönemin deforme kafataslı üç erkek mezarı, Szekszárd, Gyöngyösapáti ve Szirmabesenyő’dekiler, 1950’lerin antropolojik tanısıyla bir zamanlar Hun sayıldı.[113] Sonraki bir ölçüm, bunlardaki kafataslarının hiçbirinde Moğoloid karışım bulmadı.[114]

Bebeğin başını bantlarla bağlamak, kule biçimli kafatasını doğurur. Bu yalnızca Hunlara özgü bir âdet değildi. Aşağı Volga’nın Sarmatları ve Alanları bunu MS 200 dolaylarında benimsedi. Hunlar gelmeden önceki üçüncü ve dördüncü yüzyıl tipik mezarlarında kafataslarının onda yedisi ya da sekizi deforme edilmiştir.[115] Âdet bu kadar yaygınken rütbeyi göstermiş olamaz.[116] Âdetin en eski mezarları Tanrı Dağları’nda, Kenkol mezarlığında ve grubunun ötekilerinde yer alır. Tarihleri belirsizdir.[117][118] Talas’tan Petropavlovsk yakınındaki Borovoye Gölü, Volga ve Ural üzerinden Don’a, Dinyeper’e ve Macaristan’a uzanan buluntular Hunların ilerleme hattı sayılmıştır. Bu hat yaylara, üç kenarlı ok uçlarına, pala ve altın plakalara dayanır.[119] Bu doğruysa Carnuntum, Mainz ve Simmering yayları ile Nijni Baskunçak ve Malıy Karaman buluntuları İskitlerin ve Alanların yayları değildi.[120] Hun ilerleyişinden sonra âdet Kırım şehirlerine ve orta Tuna ovasına yayıldı. Bozkırdan sürülen Alanlarla birlikte kuzey Kafkasya vadilerine ulaştı ve orada büyük olasılıkla yedinci yüzyıla kadar sürdü.[121] Hun egemenliği altındaki Cermen halklardan Gepidler ve Kırım Gotları bunu altıncı yüzyıla kadar sürdürdü, kadın erkek ayırmadan. Langobardlar, Türingenliler ve Burgundlar bunu daha az, yalnızca kadınlarda uyguladı ve devletin çöküşünden kısa süre sonra bıraktı.[122] Ovaya sonradan gelen Avarlar bunu uygulamadı.[123]

Önde gelen Hunlardan bazıları ölülerini yaktı.[124] Başka araştırmacılar buna kuşku duyar. Dönemin ateş izi gösteren mezarlarından yalnızca birinde, Eifel’deki Münstermaifeld’de yanmış kemik bulunmuştur ve bir başka tarama bu mezarı Hun saymaz. Başka yerlerde ateş mezar eşyasına değmiştir. Ceset ayrı gömülmüş, eşyası ise bir odun yığınında yakılmış olabilir.[125][126]

En kesin Hun nesneleri, koni biçimli bir ayak üzerinde silindirik ya da çan biçimli, dikdörtgen kulplu, teknik bakımdan kaba tunç kazanlardır. Macaristan’dan Perm bölgesine, Altay’a ve Harezm’e kadar bulunmuşlardır. Çoğu suyun içine ya da yakınına konmuştu. Bu, törenlerde kullanıldıklarına işaret eder.[127] Her kazan bir adak değildi. Aynı zamanda yemek pişirme kaplarıydı ve kırık parçaları terk edilmiş Roma kalelerinde, Sucidava’da ve Intercisa’da yatar.[128][129] Kazanlar İskit ve Sarmat kazanlarından türetilemez. Kazanlar Hunları Çin’in kuzey sınırındaki Asya Hunları konfederasyonunun bölgesine bağlar.[130] Başkaları kulplardaki mantar biçimli topuzları geç Sarmat kazanlarının kulp topuzlarından türetir. Yüksek silindirik gövdeyi de Ordos’un daha küçük kazanlarından türetir. Ordos tipi bir kulp, Noin Ula’da yaklaşık milât çağına tarihlenen bir prens mezarında bulunmuştu.[131] Yüksek tipte on yedi kazan bilinir, Altay’daki Biysk’ten ve Perm’den, buluntu yeri kuşkulu Chalon-sur-Saône’a kadar. Bunlar beşinci yüzyılın önde gelen biçimi sayılır. Devletin çöküşünden sonraki döneme ait böyle bir dökme kazan bilinmez.[132]

Hun dönemi mezarlarından, kakma taşlarla süslü, bronz üzerine altın levhadan diademler çıkar.[133] İçeriği bilinen dört mezarda, Sipovo, Berjozovka, Verchne-Jabločno ve Kara-Agač’ta, bu diademler kadınlarla birlikte yatıyordu. Mezarlar silahsızdı ve kehribar boncuk, ayna ya da iğ ağırlığı içeriyordu.[134] Diadem bir kalpağın ya da bir örtünün üstüne konurdu. Bazıları şakaklarda altın sarkıtlarla takılırdı. Diadem, yüksek mevkili kadınların bayram giysisine aitti ve bir egemenlik işareti değildi.[135]

Dönemin en zengin tekil mezarları Kazakistan bozkırlarından Macar ovasına, Silezya’ya ve orta Ren’e uzanan bir kuşakta yer alır.[136] Hiçbiri 400 dolaylarından önceye ya da beşinci yüzyılın ortasından sonraya tarihlenmez. Bu, hepsini Hun erişiminin en geniş olduğu yıllara yerleştirir. Mezarların bilinen öncülleri de devamları da yoktur.[137] Tek bir halka atanamazlar. İçlerindeki erkekler ve kadınlar, Hunların, Alanların ve Cermen soylularının yan yana durduğu devletin yönetici sınıfına aitti.[138] Erkekler uzun kılıcın yanında, atlı dövüş için ince, tek ağızlı bir bıçak taşırdı. Franklar bu silahı sonradan sax olarak benimsedi.[139] Yayları kemik plakalı bükük yaydı. Okları, bozkırda yaklaşık milât çağından beri kemiğin ve bronzun yerini almış, üç kenarlı demir uçlara sahipti.[140] Ammianus’un anlattığı kement yerde iz bırakmaz.[141] Koruyucu donanım neredeyse yoktur. Mezarlarda kalkan tokmağı ve metal bantlı miğfer bulunmaz. Zırh gömleği yalnızca iki doğu mezarında vardır ve büyük olasılıkla Pers ya da Kerç yapımıdır. Concești’deki Roma subayı miğferi ise büyük olasılıkla ganimetti.[141]

Eyer ahşap tahtalardan yapılmıştı. Kazakistan’daki Borovoje’den Strazburg yakınındaki Mundolsheim’a kadar bulunan buluntularda eyerin ön kaşında, çoğunlukla pul desenli damgalanmış üçgen altın levhalar vardı. Bu levhalar yalnızca erkek mezarlarında bulunur.[142] Mezarlarda üzengi yoktur. Atlılar atlarını mahmuzla değil kırbaçla sürdü.[143] Erkekler çift halinde bulunan küpeler ve altınla süslü, bazen üç ya da daha çok kayışın sarktığı deri bir kemer taktı.[144] Kraków yakınındaki Jakuszowice’de, Pécs-Üszög’de, Novogrigorjevka’da ve Borovoje’de dört mezarda, bir milimetreyi geçmeyen bir çekirdek etrafına ince altın levhadan kesilmiş bir yay bulundu. Bu yay gömü için yapılmıştı ve bir nişan değildir.[145] Koşum takımındaki, kemerlerdeki ve ayakkabı takımındaki öteki altının büyük bölümü kâğıt inceliğinde levhadır. Az perçinle tutturulmuştur ve günlük kullanıma elverişsizdir. Bu altın da gömü için yapılmış görünür.[146]

Devletin kadınları, aralarında Cermen kadınlar da, ortasında bir halka olan, kalay bakımından zengin beyaz bronzdan dökülmüş doğu tipi aynalarla gömüldü. Tuna topraklarında aynalar gömüden önce bilerek kırılırdı. Beşinci ve altıncı yüzyıllardan bu türden toplam 23 mezar bilinir ve 22’si Cermendir. Âdet doğuda bilinmez.[147] Daireyi dörde ya da sekize bölen bir işaret, Sarmat dönemi aynalarında, ayrıca Hun ve geç Hun döneminin (480 ile 550) aynalarında ve kılıç askısı boncuklarında görülür.[148] Bu işaret, dört bölgesiyle dünyanın bir resmi olabilir.[149]

Avrupa kayıtlarındaki asıl Hun öğelerinin, Asya Hunlarının egemen olduğu bölgelerde pek az benzeri vardır.[150] Bunun kökenleri için ne anlama geldiğini Hunlar ve Asya Hunları tartışması ele alır.

Attila’dan sonra Hunlar

Nedao yenilgisinden sonra Hunlar dağıldı. Attila’nın küçük oğlu Ernak halkıyla Küçük İskitya’nın uzak kıyısına, Dobruca’ya yerleşti. Akrabaları Tuna üzerindeki kaleleri aldı. Birçok Hun Roma topraklarına geçti. Jordanes’in zamanındaki Sacromontisi ve Fossatisii’nin onlardan geldiği söylenirdi.[151] Dengizik, 469’da düşene kadar Ultzinzurlar, Angisciriler, Bittugurlar ve Bardorlarla savaşmayı sürdürdü.[152] Hunlar Roma ordularında asker olarak hizmet etti. Bunlardan biri, Aspar’ın emrindeki subay Chelchal, 467’de Gotları Hun silah arkadaşlarına karşı kışkırttı.[153][154] Altıncı yüzyılda Tuna’da bir haydut çetesinin kralı olan Gepid Mundo, “soyunu eski Attilanilere dayandırdı”.[155] Ad halkı aşıp yaşadı. Bir incelemede bir düzine kadar halk, kendi adının yanında bu adı da taşır. Akatzirler Akatzir Hunları diye anılır. Priscus bu adı Tokharistan ve Gandhara’nın Kidaritlerine, Procopius Eftalitlere verir. 461 ile 465 arasında kuzey Kafkasya’ya ulaşan, büyük olasılıkla Türk dilli bir halk olan Sabirler ise Hun Sabirleri ya da Sabir Hunları olarak görünür.[156] Aynı anlatım, Kafkas Albanyalı piskopos Israel’in 682’de ziyaret ettiği, Hazarlara tabi, Derbent’in kuzeyindeki “Hunlar krallığı”nı son tanınabilir Hun topluluğu sayar. Bu halk, bazı adlara bakılırsa Türk dili konuşuyordu.[157]

Göçebe Hun boylarının büyük bölümü bozkıra geri aktı ve yeni boy gruplaşmalarında eridi.[158] İmparatorluk çöktüğünde birkaç boy bağımsızlaştı ve Doğu Avrupa’da kaldı. Bunlar arasında Bulgarlar, Utigurlar ve Türk dilli Onogurlar federasyonunun parçası olan Kutrigurlar vardı. Bazı Hunlar Macaristan’da kaldı, bazıları bugünkü Ukrayna topraklarında dolaştı. Kimi kimliğini korudu, kimi komşularında eridi.[97] Bulgar prensler listesi, Bulgarların hükümdar hanedanı için bir Attila soyu iddia ediyor görünür.[159] Aralarında Bulgar hanları ve Macar Árpád hanedanının da bulunduğu birkaç hükümdar hanedanı soyunu Attila’ya dayandırdı. Doğrulanabilir bir soy çizgisi kurmak zordur.[2]

Değerlendirme

Hunlar Avrupa tarihinde yüz yıldan kısa bir süre önemli bir rol oynadı.[160] Saldırıları Cermen halklarını imparatorluğun daha da içine sürdü. Bu, İspanya’da ve Galya’da Vizigot egemenliğine, Vandalların Kuzey Afrika’yı fethine ve sonunda Roma’nın çöküşüne yol açtı. Bozkır halklarının tarihi için daha önemlisi, Hunlar Avrasya’nın batı sınırları boyunca daha güçlü bir varlığın temelini attı.[161] Hunların, Attila’nın akınlarında doruğa çıkan kısa bir güç döneminden sonra çöktüğü ileri sürülmüştür. Onlara göre yine de batı Avrasya’ya bir devlet yapısının öğelerini getirdiler.[162] Başkaları Attila’nın tarih yaptığından kuşku duyar. Bu görüşe göre Hunlar Avarlar gibi yok oldu.[163]

Notlar

  1. ^ Thompson 1948, p. 177
  2. ^ a b Yavuz 2025, p. 104
  3. ^ Thompson 1948, p. 1
  4. ^ Yavuz 2025, p. 90, 105
  5. ^ a b Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.1, p. 381
  6. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 121, p. 85
  7. ^ Thompson 1948, p. 10–11
  8. ^ Golden 1992, p. 58
  9. ^ Golden 1992, p. 106–107
  10. ^ a b Yavuz 2025, p. 89
  11. ^ Yavuz 2025, p. 90
  12. ^ Golden 1992, p. 86–87
  13. ^ Thompson 1948, p. 2, 21
  14. ^ Thompson 1948, p. 6
  15. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 121–125, p. 85–86
  16. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 444
  17. ^ Roux 1994, p. 173
  18. ^ Rásonyi 1993, p. 44
  19. ^ Thompson 1948, p. 19–20
  20. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.3.1–8, p. 395–401
  21. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 26, 444
  22. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.8.4, p. 437
  23. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 29–30
  24. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 43, 46
  25. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 48–51
  26. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 52
  27. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 52, 55
  28. ^ a b Yavuz 2025, p. 91
  29. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 90
  30. ^ Thompson 1948, p. 30–31
  31. ^ Yavuz 2025, p. 92
  32. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 59–66
  33. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 255
  34. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 166, p. 97
  35. ^ Thompson 1948, p. 33, 209
  36. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 177, p. 100–101
  37. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 1, p. 72
  38. ^ Thompson 1948, p. 84
  39. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 119–120
  40. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 180–181, p. 101–102
  41. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 104–105
  42. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 141
  43. ^ Golden 1992, p. 91
  44. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 143–144
  45. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 145–147
  46. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 260–262, p. 125–126
  47. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.2–3, p. 381–383
  48. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.4–6, p. 383
  49. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.10, p. 385–387
  50. ^ Thompson 1948, p. 6–8
  51. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 361
  52. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 127–128, p. 86–87
  53. ^ Mierow 1915, p. 163
  54. ^ Thompson 1948, p. 41–42
  55. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 169, 171
  56. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 83, 85
  57. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 179–180
  58. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 363–364
  59. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.7, p. 383–385
  60. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 51
  61. ^ Thompson 1948, p. 162
  62. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 198
  63. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 125, 192
  64. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 271
  65. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 105
  66. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 85
  67. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 91–92
  68. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 92
  69. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 93
  70. ^ Thompson 1948, p. 167–168
  71. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 84
  72. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 83
  73. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 254, p. 123
  74. ^ Thompson 1948, p. 45–46
  75. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 199–200
  76. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.11, p. 387
  77. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 259
  78. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 262
  79. ^ Yavuz 2025, p. 101
  80. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 260–261
  81. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 196, p. 106
  82. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 269–270
  83. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 183, p. 102–103
  84. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 279–280
  85. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 296
  86. ^ Werner 1956, p. 72–73
  87. ^ Werner 1956, p. 63–64, 69
  88. ^ Werner 1956, p. 73, 81
  89. ^ Werner 1956, p. 69, 81
  90. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 255–258, p. 123–125
  91. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 376
  92. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 86
  93. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 269, p. 128
  94. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 424
  95. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 258, p. 124
  96. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 425–426
  97. ^ a b Yavuz 2025, p. 105
  98. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 441
  99. ^ Thompson 1948, p. 151, 222–223
  100. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.8–9, p. 385
  101. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 261, p. 126
  102. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 221–227
  103. ^ Werner 1956, p. 47–48
  104. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 13
  105. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 251
  106. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 204–205
  107. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 210, p. 109
  108. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 201
  109. ^ Thompson 1948, p. 48
  110. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 213
  111. ^ Yavuz 2025, p. 94
  112. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 364–366
  113. ^ Werner 1956, p. 14
  114. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 366
  115. ^ Werner 1956, p. 7, 16
  116. ^ Werner 1956, p. 7
  117. ^ Werner 1956, p. 8, 11
  118. ^ Ögel 1984, p. 93–94
  119. ^ Ögel 1984, p. 91–111
  120. ^ Ögel 1984, p. 103–105
  121. ^ Werner 1956, p. 13, 16
  122. ^ Werner 1956, p. 13, 17, 93
  123. ^ Werner 1956, p. 6, 15
  124. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 367
  125. ^ Werner 1956, p. 79
  126. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 325
  127. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 306, 318, 326–330
  128. ^ Werner 1956, p. 60
  129. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 326
  130. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 332, 337
  131. ^ Werner 1956, p. 59
  132. ^ Werner 1956, p. 58–60
  133. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 297–306
  134. ^ Werner 1956, p. 63, 66
  135. ^ Werner 1956, p. 62–64, 66
  136. ^ Werner 1956, p. 86–88
  137. ^ Werner 1956, p. 87, 91
  138. ^ Werner 1956, p. 2, 84–85
  139. ^ Werner 1956, p. 46, 95
  140. ^ Werner 1956, p. 47, 49
  141. ^ a b Werner 1956, p. 56
  142. ^ Werner 1956, p. 50–53
  143. ^ Werner 1956, p. 53–54
  144. ^ Werner 1956, p. 25, 83–84
  145. ^ Werner 1956, p. 49–50
  146. ^ Werner 1956, p. 55, 78
  147. ^ Werner 1956, p. 20–24
  148. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 70
  149. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 70–71
  150. ^ Savelyev 2020
  151. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 265–266, p. 127
  152. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 272, p. 129–130
  153. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 39, p. 108–109
  154. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 167–168
  155. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 301, p. 138
  156. ^ Sinor 1990, p. 199–200
  157. ^ Sinor 1990, p. 201
  158. ^ Golden 1992, p. 92
  159. ^ Golden 1992, p. 103
  160. ^ Thompson 1948, p. 214
  161. ^ Yavuz 2025, p. 104–105
  162. ^ Golden 1992, p. 112
  163. ^ Maenchen-Helfen 1973, xxiv

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
  • John C. Rolfe, Ammianus Marcellinus, with an English Translation, vol. III: Books XXVII–XXXI (1939)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • J. B. Bury, History of the Later Roman Empire from the Death of Theodosius I to the Death of Justinian, vol. I (1923)
  • Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Friedrich Hirth, Ueber Wolga-Hunnen und Hiung-nu (1899 (printed 1900))
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 匈奴西移年表：附・フンネン＝匈奴に關する再考察 (1936)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 月氏のバクトリア遷移に關する地理的年代的考證（下） (1938)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
  • János Harmatta (Turkish translation: Hicran Akın), Doğu Avrupa’da Türk Oyma Yazılı Kitabeler (1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983))

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler72

Kişiler
Aetius · Anagastes · Attila · Balamber · Basich · Bleda · Charaton · Chelchal · Dengizich · Gaiseric · Galla Placidia · Hermanaric · Kursich · Octar · Rua · Theodoric I · Theodosius II · Thorismund · Uldin · Valamir · Valentinian III · Zercon
Devletler
Byzantium · Hunnic Empire · Western Roman Empire · Xiongnu
Savaşlar
Han campaigns against the Northern Xiongnu · Hunnic conquest of the Goths · Hunnic invasion of 395
Muharebeler ve olaylar
Siege of Naissus · Treaty of Margus
Yerler
Aquileia · Balanjar · Cherson · Derbent · Margus · Naissus · Samandar · Viminacium · Volga
Halklar
Alans · Eurasian Nomads · Goths · History of the Turkic peoples · Hun (Tiele tribe) · Kutrigurs · Sabirs · The Great Empires of the Steppe · Turkic Tribes in Europe · Vandals
Kurumlar ve Unvanlar
Bone and Horn Working · Hunnic Cauldrons · Wagons of the Steppe Peoples
Dinler
Göktürk Face-Cutting · Riding Round the Dead · Shamanism · Strava · Tengri · Turkic Mythology
Diller
The Turkic languages
Yeme içme
Kamos · Kumys · Millet · Steppe Diet
Gelenekler ve eğlenceler
Funeral Games of the Caucasian Huns · Wrestling
Kaynaklar
Ammianus Marcellinus · Issyk inscription · Jordanes · Sogdian Ancient Letters
Tartışmalar
The Huns and the Xiongnu · The Turkic ethnogenesis debate

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Huns.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/huns/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026