İnal

İnal, Rashid ad-Din’in Moğol fethinden önceki Güney Sibirya boylarını anlatırken Kırgızların beylerine verdiği unvandır. İdi’yi ise Kırgızların ünlü ve saygın soylularının unvanı olarak anar.^[1] Çağdaş bir çalışmaya göre Yenisey ve Altay’daki dağınık Kırgız beyleri, büyük devlet onuncu yüzyılın ilk çeyreğinde sona erdikten sonra inal unvanını taşıdı. Aynı çalışmaya göre eski Türk devletlerinde bu unvan kağanın ve tiginin altında dururdu.^[2] Çalışma rütbeyi erken Türk devletlerinin bir metninden değil, on yedinci yüzyıldan bir eserden, Ebülgazi’nin Türkmenler soykütüğünden alır.^[2] Kırgızların dışında sözcük, Gardizi’nin başkanına Yinal yabgu dediği Kimeklerde de kayıtlıdır. Yabgusunun bir yardımcısı olan ve İbn Fadlan’ın Küçük Yinal dediği Oğuzlarda da kayıtlıdır.^[3]

Turfan vahasındaki Bezeklik bağışçı resimlerinde bulunan ad levhaları unvanı Eski Uygurca verir. 1 numaralı tapınaktan uzun kaftanlı üç adamlık bir grupta üç levhadan ikisi inal sözcüğünü taşır, ortadaki kazınmıştır.^[4] En iyi korunmuş olanı särinč buga inal körki ol diye okunur, “bu inal Särinč Buga’nın suretidir”. Soldaki möngü k(?) inal ning körki bu ärür diye okunur ve möngü’den sonraki bir harf şüphelidir.^[4] Unvan böylece Kırgız, Kimek ve Oğuz anlatılarında olduğu gibi resmedilmiş bağışçıların levhalarında da durur. Resmin tarihi belirsizdir.^[4]

Üç bilim insanı, S. E. Yakhontov, G. P. Suprunenko ve R. Alimov, Çince 阿熱’i bu unvanın yazımı sayar. I. L. Kyzlasov ile Mokeev, aco ile inal’ın iki ayrı unvan olduğunu söyler, çünkü inal yalnız bir beyliğin başı için kullanılır.^[5] Mokeev, on üçüncü yüzyılda inal ile idi’nin yan yana kullanılmasını, ikisinin tek unvan olmadığının kanıtı sayar.^[6]

Notlar

^ Mokeev 2019, p. 33
^ a b Mokeev 2019, p. 30
^ Gardīzī ca. 1050, p. 203,209; Ibn Fadlan; Golden 1992, p. 203,209
^ a b c von Le Coq 1913, pl. 38
^ Mokeev 2019, p. 31–32,34
^ Mokeev 2019, p. 34

Kaynaklar

Ibn Fadlan

Literatür

Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Gardīzī, زين الأخبار Zayn al-Akhbār (ca. 1050)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)

Çözümlenmemiş kaynak kimlikleri: zayn-al-akhbar