Kül Tegin yazıtında idi, “efendisiz” anlamındaki idisiz bileşiğinde geçer.[1] Yazıt, ataların elinde tuttuğu toprak ve suyun idisiz bırakılmaması gerektiğini söyler. Bu yüzden Göktürkler Az halkını düzene soktu. Aynısını Kögmen için de söyler, Göktürkler Az halkını ve Kırgızları düzene soktu.[1] Bu sözcük, Göktürklerin toprak ve su üzerindeki seferlerini haklı çıkardığı kalıbın anahtarıdır. K. H. Menges, Eski Türkçe idi’nin “efendi, hükümdar, tanrı” anlamına geldiğini kabul eder. Menges ve E. V. Sevortyan, aco, ace ve ecü’yü onunla aynı sözcüğün biçimleri olarak okur.[2]

On üçüncü yüzyılda Rashid ad-Din, idi’yi Kırgızların ünlü ve saygın soylularının unvanı olarak anar. Kırgız prenslerine ise inal der.[3] Mokeev, bunu Çinlilerin 阿熱 diye yazdığı sözcüğün son biçimi sayar. Sözcük o sıralarda hükümdar rütbesinden soyluluk rütbesine düşmüştü. Aco’nun karşıt okumaları bunu kabul etmez.[3] Menges’in okumasına göre aco “efendi, hükümdar” anlamını taşır, idi’nin taşıdığı “tanrı” anlamını taşımaz.[4] İki sözcük bu yüzden anlamca yalnızca az farklıdır.[4]

Sözcük Kazakçada iye olarak yaşar, “sahip, efendi” demektir ve “Tanrı” da olabilir. İdisiz bileşiği iyesiz olarak yaşar, “sahipsiz” demektir.[5]

Uygur metinleri ve yazıtlar iki şey daha gösterir. Geç metinlerde efendi anlamındaki ad igä ya da ünlüler arasında boşluk bırakılan i-ä diye yazılır. Bu yazım, ünlüler arasındaki d’nin akıcı bir ünsüz gibi söylendiğini gösterir. On dördüncü yüzyıldan bir yazıt, idi ile igä’yı çift olarak birleştirir.[6] Aynı biçimli bir edat olan idi, Orhun yazıtlarında olumsuz bir sözcüğün önünde durur ve onu pekiştirir, “hiçbir surette” ya da “asla” anlamına gelir. Ad ile karıştırılmamalıdır. Yazıtlardaki yazımı, ön d işaretini taşır. Bu, onu “göndermek” anlamındaki ıd- fiilinin bir biçimi saymaya karşı çıkar.[7][8]

Notlar

  1. ^ a b Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 334
  2. ^ Mokeev 2019, p. 32–33
  3. ^ a b Mokeev 2019, p. 33
  4. ^ a b Mokeev 2019, p. 32
  5. ^ Elmira 2013, p. 230
  6. ^ Erdal 2004, p. 18,122
  7. ^ Erdal 2004, p. 345–346
  8. ^ Tekin 1968, p. 334

Kaynaklar

Literatür

  • Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Kaljanova, Elmira, Eski Türk Yazıtları ve Kazakçadaki Ortak Kelimeler (2013)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Kişiler
Are Khan
Soylar
Are
Kurumlar ve Unvanlar
Aco · Inal

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Idi.” Turkic Atlas, revised 4 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/idi/

Son güncelleme: 4 Kasım 2026