Aco

Xin Tang Shu, Kırgızların efendilerine 阿熱, yani Are dediğini ve hüküm süren boyun adını bu sözcükten aldığını söyler.^[1] Türk ve Rus araştırması onu aco unvanıyla özdeşleştirir. Anvarbek Mokeev onu Kırgızların, kağan unvanı kullanıma girmeden önceki en yüksek rütbesi sayar.^[2] Uygurlar zayıfladıktan sonra Çince metin hükümdara kendisine kağan dedirtir. Yine de ona Are demeyi sürdürür.^[1] Bir anlatıma göre Kırgız hükümdarı 758’de kağan unvanını yitirdi. Bu anlatıda yalnızca aco taşır, bu da başka Türk halklarında bilinmeyen bir unvandır.^[3]

Sözcük için dört açıklama öne sürülmüştür. Kimi onda inal unvanının Çince yazımını görür. Kimi onu Samoyed asse sözcüğü, “baba” sayar. Kimi Az boyunun adı sayar. Kimi Türkçe idi, “efendi” ile özdeşleştirir.^[4] Beşinci bir görüş ona karşılık gelen hiçbir Eski Türkçe sözcük ve onun için başka hiçbir kanıt bulmaz. Sözcüğün hükümdarın adından başka bir şey olmayabileceğini kabul eder.^[5] Çinliler onu hükümdarın unvanı ve boy adı olarak verir. Karabalgasun steli’nde ise aynı çağın Kırgız hükümdarına kağan derler. Anlatımların bu çelişkisi, onu özel ad saymak için bir neden daha oluşturur.^[6] Aynı iki karakter, 931 tarihli bir Çin raporunda bir Türk’ün adı olarak geçer. Adın doğru biçimi A-shu gibi görünür.^[7]

Kazak araştırmacı A. Margulan “baba” anlamını benimsedi. Ona göre aco önce büyük bir ataerkil ailenin başını adlandırdı. Devlet ortaya çıkınca bir hükümdarın unvanı oldu.^[8] E. V. Sevortyan, Orhun ve Yenisey metinlerinde ace ile ece’nin iki paralel anlamını bulur: “zengin adam” ya da “efendi” ve “kadın”. İlkinin daha yaygın olduğunu savunur.^[9] Mokeev sözcüğü Kül Tegin yazıtında da bulur, eçüm apam, “atalarım” ifadesinde. Orada “baba” anlamına gelirdi.^[9]

Mokeev boy adından türetmeyi reddeder. Xin Tang Shu, Kırgız efendisinin aco diye anıldığını söyler. Boy önderlerinin ise boylarının adıyla adlandırıldığını söyler. Efendinin unvanı bu yüzden bir boy adından gelemez.^[10] I. L. Kızlasov’un iki itirazını da aktarır. inal ve Az türetmeleri, hiçbir sesi paylaşmayan iki sözcük verir.^[10] Ayrıca inal, Türk devletlerinde bir devletin değil, bir beyliğin başını adlandırırdı.^[10]

Notlar

^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ Mokeev 2019, p. 28–29
^ Khudyakov 2021, p. 115
^ Mokeev 2019, p. 31–33
^ Drompp 2005, p. 37,177; Golden 1992, p. 37,177
^ Drompp 2002, p. 482
^ Drompp 2005, p. 37
^ Mokeev 2019, p. 31
^ a b Mokeev 2019, p. 33
^ a b c Mokeev 2019, p. 32

Kaynaklar

Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)
Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
Michael R. Drompp, The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest (2002)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Yu. S. Khudyakov; A. Yu. Borisenko, Localization of the Kyrgyz Residence Areas in Southern Siberia and Central Asia within the Periods of late Antiquity, Early and High Middle Ages (2021)