İrkin, kağanlık içinde bir boy başının rütbesiydi. Jiu Tang Shu’nun büyük makamlar listesini kapatır: Külüg Çor, apa, ilteber, tudun, irkin. Hepsi kalıtsaldı ve hiçbirinin sahip sayısı belli bir sayıyla sınırlı değildi.[1] Xin Tang Shu onu yirmi sekiz derece arasında aynı yere koyar.[2]

Nuşibilerin beş irkini

Batı kağanlığında bu rütbe devletin yarısını örgütlüyordu. Beş Nuşibi bölümü, Suyab’ın batısında beş büyük irkinin başına verilmişti. Suyab’ın doğusundaki beş Duolu bölümü beş büyük çorun başına verilmişti. On kişinin her biri bir ok taşırdı ve birlikte On Soyadı oluştururlardı.[2] Xin Tang Shu beş irkini adlarıyla sayar: Axijie Que İrkin, Geshu Que İrkin, Basaigan Tunshabo İrkin, Axijie Nishu İrkin ve Geshu Chuban İrkin.[2] Bunlardan Axijie Que İrkin en güçlüsüydü, bölüm ordusunu birkaç yüz bin diye gösterir.[2]

İrkinler süs değildi. On Ok, Dielishi Kağan zamanında birbirinden ayrıldı. O zaman bir irkin, Tong Tudun ile birlikte halkı topladı ve karşı bir büyük kağan çıkardı. Çıkardıkları hasım da sonunda yenildi ve onu yenen kendi irkini oldu.[2]

Tang seferlerinde rütbe

Tang sarayının kağanlığı dağıttığı on yıllarda satın aldığı adamlar bu unvanı başka hiçbir unvandan daha sık taşır. 649’da Gao Kan, Chebi Kağan’a karşı gönderildi. Emri, dağlara bir Çin ordusu yürütmek yerine Uygurları ve Pugu’yu ayaklandırmaktı. Karluk başı Nishu Que İlteber ile Chumukun başı Moheduo İrkin boylarını çevirdi ve birbiri ardına karşı tarafa geçti.[1] 657 seferinde irkin Nendulu, savaş başlamadan on binden fazla çadırla teslim olmaya geldi.[2]

Kalıtsal rütbesi ve kendi tabileri olan beylerin devleti, bey bey parçalanabilir. Unvanın Çin tarafında kaydettiği budur.

Ulug İrkin

Kül Tegin yazıtı sözcüğü bir adın parçası olarak bilir. Ulug İrkin, Bayırkuların başıdır. Bayırkular Dokuz Oğuz halklarından biridir. Kül Tegin onu Türgi Yargun Gölü’nde yener.[3] Aynı rütbe bozkırın içinden de dışından da görünür. İki yerde de kendi halkına önderlik eden, tek bir birim olarak savaşılabilen ya da satın alınabilen bir adama aittir.

Kaya üstündeki kısa metinlerde sözcük

Kaya üzerindeki kısa runik metinler de sözcüğü taşır. Dund Govi ilindeki Del Uul kayalarındaki dört runik metinden biri (Moğolistan’daki runik buluntular, 1990’dan 1999’a) dört satırdır. “Bilge ağabeyimiz ve biz irkin unvanını almadık” diye okunmuştur.[4] Bulucusu onun Tang egemenliği yıllarında, yaklaşık 630 ile 680 arasında kazınmış olabileceğini düşünür.[4] Hoyto Tamir’deki Tayhar kayasında boyalı metinler Tagay İrkin ve Yegen İrkin adlarıyla okunmuştur.[5] Sükhbaatar ilindeki Tavan Tolgoi’da iki satırlık bir kaya metni, ilk yayımcısı tarafından Yegän İrkin adlı bir adamın sözleri olarak okunmuştur. Adam dördüncü ayda “tahtta” oturduğunu söyler. Etrafında hepsi bir yılan işaretinden türeyen yirmi kadar tamga durur.[6] Bu metinlerde irkin’in bir unvan mı yoksa adın parçası mı olduğu belli değildir.[7]

Türk Atlası rütbeleri Han unvanı maddesinde birlikte ele alır.

Unvan Karahanlı sarayında erkin olarak yaşadı. 1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig, kül erkin’i sarayın fahrî rütbeleri arasında sayar. Ayrıca İli vadisinden bir erkin’den, bir beye hizmet konusunda otorite olarak söz eder.[8]

Notlar

  1. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  2. ^ a b c d e f Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  3. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 310, 352
  4. ^ a b Battulga 2000, p. 48
  5. ^ Sertkaya 2000, p. 324, 328
  6. ^ Badam 2024, p. 32–33
  7. ^ Badam 2024, p. 33
  8. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 4068, 4752

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Tsendiyn Battulga, Moğolistan’da Yeni Bulunan Göktürk Yazıtları (2000)
  • Osman Fikri Sertkaya; Sartkocaulı Harcavbay, Hoyto Tamir (Moğolistan)’dan yeni yazıtlar (ön neşir) (2000)
  • Azzaya Badam, Moğolistan’da 2018–2021 Yılları Arasında Bulunan Runik Yazıtlar (2024)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler22

Kişiler
Ashide Wumo Chur · Awusili Irkin · Sijie Irkin · Yushe Shad · Zhenzhu Tong Irkin
Devletler
The Göktürk interregnum, 630–682 · Yenisei Kirghiz Khaganate
Muharebeler ve olaylar
Battle of Jingyang (626) · Tiele Revolt (605) · Yang Su's Northern Campaign (601–602)
Yerler
Jingyang · Kujie Valley
Halklar
Nushibi
Kurumlar ve Unvanlar
Chur · Külüg Chur · The Twenty-Eight Ranks · Tudun · Yanhongda
Diller
Chinese transcriptions of Turkic
Kaynaklar
Hoyto Tamir inscriptions · Rock inscriptions found in Mongolia, 2018 to 2021 · Runiform finds in Mongolia, 1990 to 1999

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Irkin.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/irkin/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026