Terken yüksek rütbeli bir unvandır. Üç Yenisey mezar taşında geçer, E 10, E 48 ve E 52.[1] E 10 ve E 52’de Bögü Terken adının bir parçasıdır. İki taştan ilkinde ad, önünde alp bitişik yazımıyla durur.[2] Mezar taşlarının tarihi yoktur, topluluğa ayrılan madde onları anlatır.

Anlamı

Sözcüğün üzerinde uzlaşılmış tek bir anlamı yoktur. Bir inceleme çizgisi onu hanımlara ait bir unvan sayar. Eski Uygur metinlerinde unvanın önce erkeklere ait olduğunu, sonra her iki cinse, daha sonra kadınlara hizmet ettiğini not eder.[1] İkinci bir çizgi onu kağanın altındaki hükümdarların unvanı sayar, her zaman kadınlarda olması gerekmez, “kraliçe” ile karşılaştırılabilir.[1] Kaşgarlı’nın sözlüğünün onu hükümdar ya da bey diye, kağanların bir vilayet valisine seslenirken kullandığı sözcük olarak, “kendisine itaat edilen” diye açıkladığı bildirilir. Kağanlık tahtında oturmayan bir erkek için söylenmez.[3][1] Kutadgu Bilig’in onu kadınlara ait bir unvan diye açıkladığı bildirilir.[4][1]

Eski Uygur metinlerinde sözcük kunçuy’dan önce gelir, terken kunçuylar gibi, bir çeviri bunu “asil prensesler” diye verir. Orada kadınların yüksek bir unvanı diye açıklanır.[5] Türk Atlası bu sözcüğü Kunçuy maddesinde ele alır. Bazı araştırmacılar sonraki kullanımda terken’i bir hükümdarın baş eşinin unvanı, kunçuy’u da öbür eşlerinin unvanı sayar.[5] Müslüman Türk devletleri unvanı kadınlar için kullandı.[1]

Kökeni

Sözcüğün kökeni kesinleşmemiştir. Bir türetme -han ekini ve ter- gövdesini alır, sözcüğün büyük olasılıkla Rouran kökenli olduğunu düşünür.[1] İkincisi terken’i teŋriken’in aşınmış biçimi sayar.[1] Unvanı inceleyen bir çalışma bunu reddeder, çünkü iki biçim de aynı döneme ait metinlerde durur ve değişme Türk ses ve sözcük yapımı kurallarına uymaz. Bu görüşe göre iki sözcük yalnızca bir eki paylaşır.[1]

Runik metinlerde görülmesi

Sonraki bir hanedanın unvanını inceleyen bir çalışma, unvanın ilk olarak Uygurlar döneminde kullanıma girdiğini söyler. Yenisey unvanlarını inceleyen bir çalışma buna itiraz eder. Uygur Kağanlığı yazıtlarında sözcük yoktur, üç Yenisey taşında vardır.[1] Kadın adlarını inceleyen bir çalışma sözcüğü runik metinlerde yok sayar, oysa Yenisey taşları orada gösterir.[5]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j Erhan 2011, p. 20
  2. ^ Sertkaya 1993, p. 74
  3. ^ Dīvān Lughāt al-Turk
  4. ^ Kutadgu Bilig
  5. ^ a b c Tokyürek 2013, p. 124

Kaynaklar

Literatür

  • Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)
  • Osman Fikri Sertkaya, Yenisey Yazıtlarının Yayınlarındaki Bazı Okuma ve Anlamlandırmaların Düzeltilmesi, Yeni Okuma ve Anlamlandırma Teklifleri (1993)
  • Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Kurumlar ve Unvanlar
Katun · Kunçuy

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Terken.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/terken/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026