Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Kutadgu Bilig, hükümdarlara öğüt veren uzun bir şiirdir. Karahanlıların sarayında Türkçe yazıldı ve 1069 ya da 1070’te tamamlandı. İslami Türk edebiyatının en eski eseridir. Siyasetname geleneğine aittir ve bir çerçeve hikâyenin içinde diyaloglar olarak kurulmuştur.[1] Adı “Kut getiren bilgi” anlamına gelir. Bilig bilgidir, kut ise bir insanı hükümdarlığa uygun kılan talihtir.[1] Şair kitabı kendisi adlandırır: “Kitaba Kutadgu Bilig adını verdim.”[2]

Yazar

Şair kendi adını şiirde yalnızca bir kez, kendisine seslendiği bir dizede Yusuf diye verir.[3] Hayatına dair anlatılan geri kalan her şey, kitaba sonradan eklenen iki önsözden gelir. Önsözler onun Balasagun’dan, yani Kuz Ordu dedikleri kentten geldiğini söyler. Vatanını bırakıp kitabı Kaşgar’da bitirdiğini söylerler. Hükümdarın onu hacip unvanıyla ödüllendirdiğini de söylerler, bu unvandan ötürü Yusuf Has Hacib diye bilinir.[4] Şiirin kendisi ne Balasagun’u ne Kaşgar’ı anar.[5]

Bir beyitte şair, ellinci yılının ona elini koyduğunu ve kuzgun gibi kara başını kuğu gibi beyazlattığını söyler. Sonraki beyitte altmışıncı yıl şimdiden çağırmaktadır.[6] Bu dizeleri 1069’da yazdıysa, yaklaşık 1019’da doğmuştur.[7] Ölüm yılı bilinmiyor.

Tarih ve ithaf

Şiir kendini iki kez tarihler. Şair son sözde, kitabı yazmayı Hicret’in 462. yılında bitirdiğini söyler. Bu yıl 1069 Ekim’inden 1070 Ekim’ine uzanır.[8] Kapanış kasidesi aynı yılı verir ve çalışmanın on sekiz ay sürdüğünü ekler.[9]

Bahar kasidesi olan dördüncü bölüm hükümdarı över: “Güçlü Tabgaç Buğra Kağan dünyayı fethetti.”[10] Birkaç beyit sonra şair kitabı armağanı olarak sunar. Binlerce elin kağana değerli şeyler getirdiğini söyler. Bu armağan onun olsun, Kutadgu Bilig, çünkü başkalarının armağanları gelir ve gider, ama onunki sonsuza dek kalır.[11] Hükümdar, Kaşgar’ın hüküm süren prensiydi.[12] Bir hesap onu Süleyman Arslan Kağan’ın oğlu Hasan ile özdeşleştirir ve kitabın onun hükümdarlığının on dördüncü yılında bitirildiğini söyler. Bu hükümdarlığın uzunluğu yalnızca Yarkend’den bir saray belgesinden bilinir. Kitabın kendisi böyle bir ad vermez.[13]

Yapı ve dört kişi

Şiir standart sayımda 6.645 beyittir. İlk 6.520’si asıl eserdir, gerisi üç kasidedir.[14] Tanrı’nın, Peygamber’in ve ashabının övgüsüyle, bahar kasidesiyle, gezegenlere ve burçlara, bilgiye ve dile dair bölümlerle açılır.[15] Sonra çerçeve hikâye başlar.

Hikâyeyi dört kişi taşır ve şair her birinin neyi temsil ettiğini söyler.[16] “Doğan Güneş” anlamındaki Kün-Toğdı hükümdardır. Törüyü, yani hukuku ve adaleti temsil eder. “Dolunay” anlamındaki Ay-Toldı, vezir olarak onun hizmetine girer. Kut’u, yani talihi temsil eder. “Çok Övülmüş” anlamındaki Ögdülmiş, vezirin oğlu, ukuşu, yani aklı temsil eder. “Uyanık” anlamındaki Odgurmış, münzevi olarak yaşayan bir vezir akrabası, sonu, yani son şeyler üzerine düşünceyi temsil eder.[17] Adlar alegoriktir ve hiçbir tarihî kişiye işaret etmez.[18]

Dolunay hükümdara hizmet eder ve ölür. Oğluna vasiyeti bir bölümü doldurur.[19] Çok Övülmüş hükümdarın danışmanı olur. Kitabın ortası hükümdarın, vezirin, ordu komutanının, hacibin, kapıcının, elçinin, kâtibin, hazinedarın, aşçının ve saki’nin görevlerini sıralar.[20] Hükümdar sonra münzevi Uyanık’ı arar. Aralarında mektuplar gidip gelir ve tartışırlar. Kitap, münzevinin ölümüyle ve hükümdarın Çok Övülmüş’ü teselli etmesiyle kapanır.[21] Şair kitabı “din yolu ve dünya yolu” diye özetler.[22]

Şair kitap boyunca otoritelerin sözlerini aktarır: Türklerin kağanı, Ötüken beyi, Böke yabgusu, İli irkini, kahraman Tonga Alp Er.[23] Tonga Alp Er dışında kişi değil unvandırlar. Sözler ve dörtlükler şairin kendi yaratısıdır.[24]

Dil ve biçim

Dil Karahanlıcadır ve Orhun yazıtlarının, Uygur çeviri edebiyatının ve sonraki Çağataycanın diliyle esas olarak aynıdır.[1] Bazı araştırmacılar Karahanlıcayı Eski Türkçe sayar, bazıları Orta Türkçeye bağlar.[25] Şair dile türkçe der. Kapanış kasidesinde Türkçe sözü yaban geyiği gibi yakaladığını söyler.[26] Az Farsça alıntı sözcük içerir ama çok kalka içerir, yani Farsça anlamlar taşıyan Türkçe sözcükler.[27] Tanrı ilk dizede bayat, yani Rab’dir, kitabın başka yerlerinde ise Tengri’dir.[28]

Ölçü, Arap ve Fars şiirinin mutaqārib kalıbıdır. Şiir beyitler halinde uyaklanır ve aralarda dörtlükler yer alır. Kapanış kasideleri tek uyaklıdır.[29]

Sonraki önsözler

Yazmalarda şiirin önünde, biri manzum biri düzyazı iki önsöz bulunur. Bunlar sonradan yazılmıştır. Manzum önsöz kitaptan belki bir yüzyıl sonradır, düzyazı önsöz ise kitabı özetler.[30] Manzum önsöz, Doğu’nun krallarının ve Maçin’in prenslerinin kitabı alıp hazinelerinde sakladığını söyler. Türklerin ve Çinlilerin birlikte böyle bir kitabı olmadığını söyler.[31] Her ülkenin kitaba kendi adını verdiğini de söyler. Çin halkı ona “Kralların Adabı”, Maçin halkı “Ülkelerin Yoldaşı”, Doğu’nun soyluları “Beylerin Süsü”, İran halkı “Krallar Kitabı”, Turan halkı ise Kutadgu Bilig dedi.[32]

Yazmalar

Uygur yazısıyla iki sütun halinde bir yazma sayfası, üstte bir satır Arapça hat
Viyana yazmasından bir sayfa. 1439'da Herat'ta Uygur yazısıyla istinsah edilmiştir, başlığı Arap harfleriyledir. Viyana yazmasının tıpkıbasımı, St Petersburg 1890, kamu malı.

Üç yazma günümüze ulaşmıştır ve hiçbiri şairin hayatta olduğu döneme ait değildir. Uygur yazılı olan, Arap yazılı bir nüshadan 1439’da Herat’ta istinsah edildi ve bilinen ilk yazma oldu.[33] Viyana yazması olarak bilinir ve üçünün en geç tarihli olanıdır.[34] Arap yazılı bir yazma 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi’nde bulundu. İlk iki kasideyi yalnızca o korur ve on dördüncü yüzyılda bir Memlük emirine aitti.[35] Yine Arap yazılı olan ve üçünün en özenlisi olan üçüncüsü, 1913’te Fergana vadisindeki Namangan’da özel bir kütüphanede görüldü. Başı kayıptır ve 6232. beyitte kesilir.[36] Üçü de sonraki tek bir redaksiyona uzanır.[37] Kağana sunulan nüsha Uygur yazılı olabilir.[38] Viyana yazması Timur dönemine aittir ve metni ancak öteki ikisiyle birlikte okunduğunda kanıt sayılır. 1891 tarihli ilk yayım yalnızca ondan yapıldı. 1947 tarihli eleştirel yayım üçünü de kullanır.[39] Karşı görüş, Uygur yazılı yazmanın ikincil bir yazı aktarımı olduğudur.[40]

Güvenilirlik

Kutadgu Bilig hiçbir olayın, kendi gününden hiçbir yerin ve hamisi dışında hiçbir yaşayan kişinin adını vermez. Bir tarih değil, öğretici bir şiirdir.[41] Sunduğu şey, Göktürklerden dört yüzyıl sonra bir Türk sarayının söz varlığıdır. Kut, törü, el, beg, tamga, tuğ ve ordu orada kullanımdadır, ilig, han, yavğu, buyruk ve erkin unvanları da.[5] Kitap bu sözcüklerin 1069’da bir Müslüman sarayında nasıl kullanıldığını gösterir. Yazıtlardaki kağanlar için ne anlama geldiklerini gösteremez. On birinci yüzyıl için bir tanıktır. En yakın eşi, aynı on yılda aynı ülkede yazılan Kâşgarlı Mahmud’un sözlüğü, yani Dîvânü Lugâti’t-Türk’tür.[42]

Notlar

  1. ^ a b c Dankoff 1983, p. 1
  2. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 350
  3. ^ Kutadgu Bilig
  4. ^ Dankoff 1983, p. 258–261
  5. ^ a b Kutadgu Bilig
  6. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 365–366
  7. ^ Hacib 2006 (Birinci Basım Nisan 2006, İkinci Basım Eylül 2008), p. 27
  8. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 6495
  9. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 6623–6624
  10. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 88
  11. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 112–115
  12. ^ Dankoff 1983, p. 2–3
  13. ^ Hacib 2006 (Birinci Basım Nisan 2006, İkinci Basım Eylül 2008), p. 14–15, 22–23
  14. ^ Hacib 2006 (Birinci Basım Nisan 2006, İkinci Basım Eylül 2008), p. 66
  15. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 1–397
  16. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 353–358
  17. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 353–357
  18. ^ Dankoff 1983, p. 14–15
  19. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 1342–1547
  20. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 1921–2956
  21. ^ Dankoff 1983, p. 28–29
  22. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 6498
  23. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 277, 1962, 3817, 4752, 5523
  24. ^ Dankoff 1983, p. 8–11
  25. ^ Erdal 2004, p. 8,21
  26. ^ Kutadgu Bilig
  27. ^ Dankoff 1983, p. 10–11
  28. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 1, 1022, 1485
  29. ^ Dankoff 1983, p. 32–35
  30. ^ Dankoff 1983, p. 34
  31. ^ Dankoff 1983, p. 258
  32. ^ Dankoff 1983, p. 258–259
  33. ^ Hacib 2006 (Birinci Basım Nisan 2006, İkinci Basım Eylül 2008), p. 37–39
  34. ^ Dankoff 1983, p. 12–13
  35. ^ Hacib 2006 (Birinci Basım Nisan 2006, İkinci Basım Eylül 2008), p. 42–43
  36. ^ Hacib 2006 (Birinci Basım Nisan 2006, İkinci Basım Eylül 2008), p. 41
  37. ^ Hacib 2006 (Birinci Basım Nisan 2006, İkinci Basım Eylül 2008), p. 36
  38. ^ Hacib 2006 (Birinci Basım Nisan 2006, İkinci Basım Eylül 2008), p. 37
  39. ^ Erdal 2004, p. 9, 22
  40. ^ Erdal 2004, p. 37
  41. ^ Hacib 2006 (Birinci Basım Nisan 2006, İkinci Basım Eylül 2008), p. 31
  42. ^ Dīvān Lughāt al-Turk

Literatür

  • Yusuf Has Hacib; çeviren Reşid Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig (2006 (Birinci Basım Nisan 2006, İkinci Basım Eylül 2008))
  • Yusuf Has Hacib; Text after Reşid Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig Metni (Webseite „Kutadgu Bilig Dizini“, Ausdruck vom 2015-04-30) (2015-04-30 (Ausdruck))
  • Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)

Bu kaynağa dayanan maddeler 51

Afrasiab · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Ayran · Balasaghun · Beg · Bread · Buddhism among the Göktürks · Burial and the balbal · Buyruk · Captives and the Unfree · Composite bow · Drums and Banners for the Khans · Envoys and Embassies · Er At · Feasts in Kashgari's Dictionary · Felt · Göktürk Weapons · Göktürks · Honour of Death in Battle · Horse harness · Illig · Irkin · Islam · Kam (Turkic Shaman) · Kara-Khanid Khanate · Khan (Khagan) · Kumys · Kün Tengri · Kut · Millet · Ordu · Ötüken · Peri · Post and Communication · Qurut · Sacred Mountains · Salt among the Turkic Peoples · Seating at the Feast · Steppe Diet · Tamga · Tengri · Tengrism · Terken · The Turkic languages · The twelve-year animal cycle · Töre · Toy · Tuğ · Tuoba · Turkic Mythology · Yabgu

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler45

Kişiler
Afrasiab
Devletler
Kara-Khanid Khanate
Yerler
Balasaghun · Ötüken
Halklar
Göktürks · Tuoba
Kurumlar ve Unvanlar
Beg · Buyruk · Composite bow · Drums and Banners for the Khans · Felt · Göktürk Weapons · Honour of Death in Battle · Horse harness · Illig · Irkin · Khan (Khagan) · Kut · Ordu · Salt among the Turkic Peoples · Tamga · The twelve-year animal cycle · Töre · Toy · Tuğ · Yabgu
Dinler
Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Buddhism among the Göktürks · Burial and the balbal · Islam · Kam (Turkic Shaman) · Tengri · Tengrism · Turkic Mythology
Diller
Old Turkic · The Turkic languages
Yeme içme
Ayran · Bread · Kumys · Millet · Qurut · Steppe Diet
Gelenekler ve eğlenceler
Er At · Feasts in Kashgari's Dictionary · Seating at the Feast

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Kutadgu Bilig.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/kutadgu-bilig/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026