Katun, kağanın eşidir. Kül Tegin yazıtında hükümdarlık kalıbında onun yanında yer alır: Gök babam İlteriş Kağan’ı ve annem İlbilge Katun’u tepelerinden tutup yükseltti.[1][2] Bir kağanı yapan cümle, aynı nefeste bir katunu da yapar.[3]

Rütbe ve konum

Yazıtlar makamı tanımlamaz, onu iş başında gösterir. Kağanın annesi ayaklanma anlatısında anılır. Katun, seslenilenlerin listelerinde anılır. Bir kağanın katununu gömmek için eve dönmesi, bir ordunun sahada durması için yeterli bir nedendir.[4]

Çin anlatıları dışarıdan bakışı ekler. Katun elçileri kabul eder ve kendi adıyla muhatap alınır. Chang’an onu yazı yazmaya değer bir taraf sayar.[5]

Dışarıdan gelen katunlar

Unvan, komşu imparatorlukların evlilik siyasetini de taşıdı. Çin hanedanları katun olmaları için kuzeye prensesler gönderdi. Her biri bir kağanı, onu gönderen saraya bağlayacaktı. Sui için Yicheng, Batı Wei için Changle gönderildi.[6]

Bu düzen iki yönlü işledi. Hanedanından sağ kalan bir katun, konumu onu yaratan imparatorluğa karşı çevirebilirdi. Yicheng bunu yaptı.

Konumun sınırları

En açık örnek sonuncusudur. Pofu Katun, Tonyukuk’un kızı ve Bilge Kağan’ın dul eşiydi. Genç oğlu adına devleti yönetti. Tang tarihi sonucu beş sözcükle kaydeder: halk ona boyun eğmedi.[5] Ordular ölen kağanın iki amcaoğlunun yanındaydı. Pofu Katun ile oğlu bunlardan birine karşı harekete geçince öbürü ikisini de öldürdü.[5]

Katun sarayı, hanedanın evini ve kağan soyunun itibarını elinde tutardı. Orduları elinde tutmazdı, bozkırda ise kararı ordular verirdi.

Katun ve kadınlar için başka sözcükler

Yazıtlarda kadınlar için birkaç sözcük vardır. Uygur Kağanlığı’nın Tariat yazıtı kağanla İlbilge Katun’u hâlâ tek satırda, ikisini de unvanıyla anar.[2]

Kunçuy sözcüğü kraliyet hanedanından bir kadını anlatır. Bilge Kağan yazıtında kağanın kız kardeşini anlatır: “kız kardeşimi, kunçuy’u verdik”.[7] Yenisey mezar taşlarında bir erkeğin eşi için “ordugâhtaki kunçuy’um” kalıbı geçer.[7] İki kullanımı yan yana koyan çalışma, kalıbın bir erkeğin karısına “prensesim” diye seslenmesi de olabileceğini kabul eder.[7] Eski Uygur metinlerinde kunçuy, terken unvanından sonra gelir, terken kunçuylar, “asil prensesler” gibi.[8]

Aynı çalışma sözcükleri sıralar. Katun kağanın baş eşidir, kunçuy ise sarayda sonraki rütbe, küçük yerlerde birinci rütbedir.[9] Yazıtların kendisi kadınların sıralı bir listesini vermez. Çalışma, yutuz ve evçi gibi öbür kadın sözcüklerinin bir rütbeyi anlatıp anlatmadığını açık bırakır.[9]

Kırgızistan’daki Talas yazıtlarında katun sıradan bir eş sözcüğü olmuş görünür. Oradaki bir metin “katunu kederle dul kaldı” der.[7]

Sonraki tarih

Modern Kazakçada kağanın eşi için kullanılan eski sözcük, “kadın” için kaba bir sözcük olmuştur. “Efendi” anlamındaki eski beg sözcüğü orada yalnızca erkek adlarında kalmıştır.[10]

Notlar

  1. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 335, 342
  2. ^ a b Tokyürek 2013, p. 121
  3. ^ Kül Tegin inscription
  4. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 287, 342
  5. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  6. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  7. ^ a b c d Tokyürek 2013, p. 123
  8. ^ Tokyürek 2013, p. 124
  9. ^ a b Tokyürek 2013, p. 127
  10. ^ Elmira 2013, p. 238–240

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)
  • Kaljanova, Elmira, Eski Türk Yazıtları ve Kazakçadaki Ortak Kelimeler (2013)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler15

Kişiler
Are Khan · Kayen · Natra · Princess Qianjin · Princess Taihe
Savaşlar
Uyghur–Kirghiz War
Muharebeler ve olaylar
Murder of Bahram Chobin · Proclamation of Bumin Khan (552)
Kurumlar ve Unvanlar
Illig · Kunçuy · Women among the Turkic Peoples
Diller
Chinese transcriptions of Turkic
Gelenekler ve eğlenceler
Er At
Kaynaklar
Nalaikh Inscription · Tonyukuk inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Katun.” Turkic Atlas, revised 7 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/katun/

Son güncelleme: 7 Kasım 2026