Tarhan

Tarhan, sürekli bir ayrıcalığı olan bir komutandır. Sıradan bir tebaanın ödemekle yükümlü olduğu vergilerden muaftır. Rütbe, hanedan prenslerinin altında, boy reislerinin üstündedir.

Roma anlatısında

Maniah’ın ölümünden sonra Göktürklerin bir elçiliği yeniden batıya geldi. Elçiliğin başında Tagma adlı bir adam vardı ve unvanı Tarhan’dı. Yanında Maniah’ın oğlu da gidiyordu. Bu genç adam babasının unvanını almıştı ve tarhandan hemen sonra gelirdi.^[1]

Bu cümle iki şeyi gösterir, bu kadar erken başka hiçbir kaynak da bunları göstermez. Rütbe, bir oğlun babasının yerini miras alabileceği kadar kalıtsaldı. Ayrıca bir Romalı sekreterin kimin kimden üstün olduğunu kaydedebileceği kadar da kesindi.^[1]

Unvanın biçimi

Yazıtlar sözcüğü tarkan diye, r’den sonra k ile yazar, irkin’i de öyle yazar. Çoğul olarak tarkat verirler. Bu çoğul, yazıtlarda unvanların çoğulunu belirleyen ekle kurulur, tegin için tegit nasıl kurulursa öyle.^[2]^[3] Bu ek, kullanıldığı unvanlarla birlikte dile girmiş olabilir, belki bir Moğol dilinden.^[4]

Apa Tarkan

İkinci Kağanlık’ta unvan bir bileşik içinde görünür. Tonyukuk’un tahta çıkmasına yardım ettiği kağan onu Apa Tarkan yaptı ve askerî işlerin tek sorumluluğunu ona verdi.^[5] Bu, Aşina dışından bir adamın devlette tuttuğu en yüksek komutadır.

Unvanın sonraki tarihi

Tarhan, kağanlıklardan bin yıl uzun yaşadı. Hazar, Bulgar, Moğol ve Moğol sonrası dünyalara geçti ve on dokuzuncu yüzyılda hâlâ Orta Asya’da veriliyordu. Çekirdeği hep aynıydı: bir adam ve hanesi, hizmet karşılığında vergiden muaf tutulurdu.

Unvan iki yerde daha görünür. Koço’daki Maniheist K harabesinin kütüphane odasından bir duvar resminde, yürüyen savaşçılardan oluşan bir sıra görülür. Savaşçılar Eski Uygurca yazılı isim levhaları taşır ve ilk levha inancu orongu targan diye okunur.^[6] Toharistan’ın fethini anlatan Arapça anlatılarda Badgis efendisi sekizinci yüzyılın başında Arap ordularına direndi. Ona Nezak Tarhan denir.^[7]^[8]

Unvanın bu kadar kalıcı olması kurumla ilgili bir şey söyler. Rütbe taşınabilirdi, çünkü ayrıcalık basitti. Vergisinden vazgeçebilecek her hükümdar bu kadar basit bir ayrıcalığı verebilir.

Notlar

^ a b Menander Protector
^ Erdal 2004, p. 79,128,158
^ Tekin 1968, p. 311
^ Erdal 2004, p. 128,158
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ von Le Coq 1913, pl. 2c
^ Tabari
^ Markwart 1938, p. 40–43

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)