Kunçuy

Kunçuy, mevki sahibi bir kadını adlandırır. Orhun yazıtları bu sözcüğü kağanın kız kardeşi için kullanır, Kül Tegin anıtının kuzey yüzündeki ağıtta da hanedanın kadınları arasında geçer. Yenisey mezar taşları onu ölen erkeğin eşi için kullanır.^[1] Türk Atlası bu sözcüğü kadınlar için kullanılan öbür sözcüklerin yanına Katun başlığı altında koyar.

Orhun yazıtlarında

Kül Tegin yazıtı, Göktürklerin Bars Beg’e kağan unvanını ve bir eşi nasıl verdiklerini anlatır. Kağan şöyle der: kagan at bunta biz birtimiz. siŋilim kunçuyug birtimiz, “burada ona kağan unvanını verdik, kız kardeşimi, prensesi de ona verdik.”^[2] Aynı satır Bilge Kağan yazıtından da alıntılanır.^[1] Türk Atlası evliliği Bars Beg başlığı altında anlatır.

Sözcük, kuzey yüzdeki Kül Tegin ağıtında yeniden geçer. Kağan, ordugâh düşseydi köle edilecek olan hanedan kadınlarını sayar: ögüm katun, ulayu öglerim, ekelerim, keliŋünüm, kunçuylarım, “annem katun, ondan sonra analarım, ablalarım, gelinlerim, prenseslerim.”^[3] Bir inceleme bu satırdan, bir katunun bile esir alınıp köle edilebileceği sonucunu çıkarır.^[4]

Yenisey mezar taşlarında

Yenisey mezar taşlarında bir veda kalıbı vardır: kuyda kunçuyum özde oglum, “kuy’da kunçuy’um, öz’de oğlum”. Kalıp Uyuk-Turan mezar taşında, onarılmış biçimiyle Elegest IV’te geçer, bir biçimi de Barık III’te durur.^[5] Burada sözcük “eş” olarak anlaşılır.^[1]

İki kullanımı karşılaştıran inceleme, anlamın genişlemiş ya da değişmiş olabileceğini söyler. Kalıbın, bir erkeğin eşine “prensesim” diye seslenişi olabileceğini de kabul eder.^[1] Mezar taşları tarihsizdir.

Sözcük ve rütbesi

Eski Uygur metinlerinin kunçuy ile eşleştirdiği Çince sözcük 公主, gongzhu, “prenses”tir. Aynı metinler onu başka yerlerde 女人, nǚrén, “kadın” ile eşleştirir.^[6] Eski Uygurcada sözcük terken unvanından sonra da gelir, terken kunçuylar, “asil prensesler” gibi.^[7]

Kaşgarlı’nın sözlüğünde sözcüğün, katunun bir derece altında bulunan saraylı kadın olarak tanımlandığı bildirilir.^[8]^[1] Bazı araştırmacılar katunu kağanın baş eşi sayar, kunçuy’u da sarayda bir sonraki rütbe ve küçük yerlerde ilk rütbe olarak görür.^[9] Sözcüğün kağanın sonraki eşlerine ve kız kardeşlerine de verildiği söylenir.^[10]

Notlar

^ a b c d e Tokyürek 2013, p. 123
^ Kül Tegin inscription
^ Kül Tegin inscription
^ Tokyürek 2013, p. 122–123
^ Sertkaya 1993, p. 71–73
^ Tokyürek 2013, p. 123–124
^ Tokyürek 2013, p. 124
^ Dīvān Lughāt al-Turk
^ Tokyürek 2013, p. 127
^ Tokyürek 2013, p. 120

Kaynaklar

Literatür

Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)
Osman Fikri Sertkaya, Yenisey Yazıtlarının Yayınlarındaki Bazı Okuma ve Anlamlandırmaların Düzeltilmesi, Yeni Okuma ve Anlamlandırma Teklifleri (1993)