982 tarihli bir Fars coğrafyası olan Hudûd el-Âlem, Türk ülkelerini tek tek dolaşır.[1] Çoğu için kentleri ve köyleri adlandırır ve halkın neyle geçindiğini söyler.[1] Türk halkları çadırlarda ve keçe kulübelerde yaşayan hayvancılar olarak görünür. Liste onların yanına tarlalı köyleri, birkaç kenti ve oralara gelen tüccarları koyar.

Toghuzghuzlar

Coğrafyacı, Toghuzghuz ülkesini Türk ülkelerinin en büyüğü diye anar. Halkı yazın da kışın da bir otlaktan ötekine göçerdi.[2] Başkent, Çin sınırının yanında orta büyüklükte bir kentti. Yazı çok sıcak, kışı hoştu.[2] Tafqan Dağı’nın ardında beş köy vardı ve bunlardan birinde, Panjikath’ta, Toghuzghuz kralı yazın otururdu.[2] Khuland Nehri üzerindeki küçük bir kentte üzüm dışında çok meyve ve yedi köy vardı. Coğrafyacı, onun ve bölgelerinin 20.000 adam çıkardığının söylendiğini yazar.[2]

Soğdlulara ait beş köy, dağlar arasında soğuk bir bölgede dururdu. Onlarda Hıristiyanlar ve Zerdüştler, görünüşe göre putperestler de yaşıyordu.[3] Başının adı yabghu olan büyük bir köyü Kimekler, Karluklar ve Yaghmalar defalarca yağmalamıştı.[3] Liste ayrıca halkı avcı olan bir köyü ve yol üzerinde ot ve pınarı olan, karlı ya da kimsenin kalmadığı konak yerlerini sayar.[3]

Yaghmalar

Yaghma ülkesinde ziraat pek azdı. Kürk ve av boldu.[3] Toghuzghuzlarla karışık yaşayan Balaq boyunun birkaç köyü vardı.[4] Kashghar Yaghma, Tibet, Kırgız ve Çin arasındaki sınırda dururdu. Eski zamanlarda beyleri Karluk ya da Yaghma’ydı.[4] Artuj bir zamanlar kalabalık bir Yaghma köyüydü, ama yılanlar çoğaldı ve halk oradan ayrıldı.[4] Halkı Artujlu olan büyük bir köyde, Khirmaki’de, üç tür Türk bulunuyordu: Yaghma, Karluk ve Toghuzghuz.[4]

Kırgızlar

Kırgızlar koyun, sığır ve at besler, nehirler ve otlar boyunca göçerdi. Çadırlarda ve keçe kulübelerde yaşar, avlanırdı.[4] Furi’nin bu yanında bir kent vardı. Furi, öteki Kırgızların doğusunda yaşayan bir boydu. Kırgız kağanı o kentte otururdu. Coğrafyacı, kağanın oturduğu yer dışında Kırgızların hiçbir sınıfının köyü ya da kenti olmadığını söyler.[5]

Karluklar

Coğrafyacı Karluk ülkesini zengin ve Türk ülkelerinin en hoşu diye anar. Akarsuyu ve ılıman bir iklimi vardı.[5] Orada kentler ve köyler bulunurdu. Karlukların bir kısmı avcı, bir kısmı çiftçi, bir kısmı çobandı ve servetleri koyunda, atta ve kürkteydi.[5]

Yerlerin adlarını verir. Kulan, İslam dünyasının sınırında, ziraatın yapıldığı küçük bir bölgeydi.[5] Mirki, tüccarların uğradığı bir Karluk köyüydü.[5] Bir dağın yanındaki bir kent bir zamanlar yol üzerinde durmuştu. Artık ıssızdı ve hırsızların barınağıydı, yanında Karlukların birkaç keçe kulübesi vardı.[5] Ülkedeki büyük bir köy zengindi ve birçok Karluk boyunu barındırırdı.[5] Karluk ile Yaghma arasındaki sınırda duran Tüzün-Bulagh, tarlaları, akarsuyu ve konforu olan bir köydü.[6]

Bir dağın yamacında üç zengin ve hoş köy vardı ve beyleri yabghu’nun kardeşleriydi. Bir dağ yamacındaki iki köy daha yabghu’nun egemenliğine aitti.[6] Kirminkath, her yerden tüccarların oturduğu büyük bir köydü. Barskhan, bir gölün kıyısında zengin bir kentti. Beyi Karluk’tu ama halkı Toghuzghuzlara bağlıydı.[6] Karlukların elinde iki yer daha vardı. Biri bir dağ ile bir nehir arasında nüfusu kalabalık bir kent, öbürü bir dağ üzerinde iki yüz kadar adamlı bir yerdi.[6]

Chigiller ve Tukhslar

Chigiller çadırlara ve keçe kulübelere sahipti ve az sayıda hoş kentleri ve köyleri vardı. Servetleri sığırda, koyunda ve atta idi.[7] Chigil ile Karluk arasındaki sınırda büyük bir kent İslam dünyasına yakın dururdu. Zengindi ve tüccarlar orada otururdu.[7]

Tukhslar kışın ve yazın otlak ve çayırlar boyunca göçerdi. İki boyunun her biri küçük bir ülkeye sahipti ve iki köy boyların adını taşırdı.[7] Suyab, 20.000 adamın çıktığı büyük bir köydü. Soğdcada başka bir adla anılan, “Beg’in adamlarının yurdu” anlamına gelen Biglilig adlı bir başka büyük köy, beyiyle birlikte 3.000 adam sefere çıkarırdı.[7]

Kimekler, Ghuzlar ve Peçenekler

Kimek ülkesinde yalnızca bir kent vardı ama çok sayıda boy bulunurdu. Halk keçe kulübelerde yaşar, yazın da kışın da otlaklar, sular ve çayırlar boyunca göçerdi.[7] Yazın sütle, kışın saklanmış etle beslenirlerdi.[8] Kağanın yazlık oturduğu yer Namakiya adlı bir kentti ve bir nehir kıyısındaki bir köy yazın çok insan çekerdi.[9] Kimeklerin Atil ile Irtış arasındaki bir bölgesinde halk daha rahat ve düzen daha yerleşikti.[9]

Ghuzlar yazın ve kışın otlaklar ve yayla boyunca göçerdi. Servetleri atta, sığırda ve koyundaydı ve aralarında tüccarlar pek çoktu.[9] Coğrafyacı, Ghuzların kenti olmadığını ama keçe kulübe sahibi çok sayıda insan bulunduğunu söyler.[9] Peçenekler için de aynısını söyler: kentleri yoktu ve beyleri kendilerinden biriydi.[10]

Tüccarlar ve tarlalar

Tüccarlar Mirki’de, Kirminkath’ta, Chigillerin büyük kentinde ve Ghuzlar arasında anılır.[11] Türk bölümlerinde coğrafyacı ekili toprağı yalnızca Karluklar için, Kulan’da ve Tüzün-Bulagh’ta adlandırır ve Yaghmalara az ziraat atfeder. Toghuzghuz kenti Ark’ta çok meyve vardı.[12] Kırgızlar, Ghuzlar ve Peçenekler köyü ya da kenti olmayan halklar olarak anılır, Kırgız kağanının oturduğu yer tek istisnadır.[13]

Notlar

  1. ^ a b Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 94–101
  2. ^ a b c d Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 94
  3. ^ a b c d Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 95
  4. ^ a b c d e Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 96
  5. ^ a b c d e f g Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 97
  6. ^ a b c d Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 98
  7. ^ a b c d e Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 99
  8. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 99–100
  9. ^ a b c d Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 100
  10. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 101
  11. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 97–100
  12. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 94–98
  13. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 97–101

Kaynaklar

Literatür

  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold (1937)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Towns and Villages of the Turks in the Hudud al-ʿĀlam.” Turkic Atlas, revised 7 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/turkic-towns-in-the-hudud-al-alam/

Son güncelleme: 7 Kasım 2026