Uygurlar

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Uygurlar, dokuz Türk halkından oluşan bir konfederasyonun, yazıtlardaki Dokuz Oğuz’un önde gelen boyuydu. Doksan altı yıl boyunca her iki Göktürk kağanlığının merkezi olan Orhun ülkesini ellerinde tuttular.

İmparatorluktan önce

Yaklaşık 400’den itibaren bir buçuk yüzyıl boyunca Kuzey Kore’den Karaşar’a kadar bütün bölgede Rouranlar egemendi. Uygurların ataları olan Gaoche onların altında tebaa olarak yaşıyordu. Göktürkler altıncı yüzyılın ortasında Rouranları yıkınca, kuzey ülkesini yönetmek için bu kez onlar Tiele boylarını kullandı.

582’deki bölünmeden sonra batı Göktürkler Tieleleri kendi altlarında tutmaya çalıştı. Yedinci yüzyılın başında Tieleler kurtuldu. Sonraki yüz yıl boyunca Çinlilere, aralarında doğu ve batı Göktürklerin de bulunduğu uzun bir halklar listesine karşı seferlerde yardım ettiler. 647’de Tiele boyları Çin himayesine alındı.

Bu, sonraki dönem için önemlidir. Uygurların bir imparatorlukları olmadan önce de Çin ile ittifak geleneği vardı. Bu ittifakın olağan hedefi, sonunda yerlerini alacakları Göktürklerdi.

İkinci Kağanlığın altında

Yedinci yüzyılın sonuna doğru Uygurlar yeniden Göktürk egemenliği altına girdi. Kapgan’ın saltanatının sonuna kadar orada kaldılar. Sonra efendilerine karşı döndüler ve kağanın ölümünde ve devletinin zayıflamasında rol oynadılar. Eski Tang Tarihi’ne göre o andan itibaren bağımsızdılar ve giderek güçlendiler.^[1]

İmparatorluk

744’te Kutlug Bilge Kül, Basmılların ve Karlukların yardımıyla İkinci Göktürk Kağanlığı’nı devirdi. Sonra ikisini de kendine bağladı.^[1] Ardından gelen kağanlık, Kırgızlar 840’ta başkenti alana kadar sürdü.

Kağanlığın çekirdeği, Dokuz Oğuz ya da Dokuz Soyad denen dokuz Türk boyunun birliğiydi. Egemen boy olan Uygurların kendileri On Uygur denen on sülaleye bölünmüştü ve bunların önde geleni Yaglakar’dı. İki liste de sabit değildi. 808’den sonra yazılan Karabalgasun steli’nin Çince metni kağanı hâlâ Dokuz Soyad kağanı diye anar. O tarihe gelindiğinde bölünme etnik değil, siyasi olmuştu.^[2]

Yerleşiklik ve geçim

Uygurları kendilerinden önceki bozkır halklarından ayıran, imparatorluk değil, onunla ne yaptıklarıdır. 744’ten önce sabit konutları yoktu. Su ve otlak arayışıyla göç eder, mükemmel binici ve okçu olarak bilinirlerdi. Çinlilerin sınırlarındaki her göçebe halk için kullandığı kalıp buydu.^[3] Orhun’u almalarından bir kuşak geçmeden inşaata başladılar.

Bayanchur, Orhun üzerinde Ordu-Balık’ta bir başkent, Selenga üzerinde de ikinci bir şehir kurdu.^[3] İkinci şehrin inşaatı 757’de başladı.^[4] Arap elçi Tamīm ibn Baḥr ilkine ulaştı. Kraliyet kalesini ve devasa on iki demir kapıyı, kalabalık ve sıkışık bir kasabayı, pazarlarıyla ve esnafıyla birlikte anlatır. Çevresinde birbirine yakın köyler ve işlenmiş topraklar vardı.^[3] Orada o zamandan beri yapılan kazılar onun gördükleriyle uyuşur: metal işçileri, çömlekçiler, oymacılar, demirciler, heykeltıraşlar, taş ustaları, dokumacılar ve kuyumcular, demir, bakır, altın ve gümüş madenleri, sulama kanalları ve değirmen taşları.^[3]

Bunların hiçbiri onları yerleşik bir halk yapmadı. Onları şehirleri olan bir halk yaptı, bu da başka ve bozkırda daha ender görülen bir şeydir. Sürüler ve at sırtındaki yaşam sürdü, şehirler bunların ortasında pazarlar, atölyeler ve bir merkez olarak durdu. Göktürkler Ötüken’i elinde tutmuş ve orada hiçbir şey inşa etmemişti.

Din ve yazı

İkinci fark ilkinden doğar. 763’te kağan Maniheizm’i benimsedi. Uygur Kağanlığı böylece bu yüzyılların, dışarıdan yazılı bir din benimseyen tek bozkır imparatorluğu oldu. Din, Uygur sarayında zaten bulunan Soğdlularla geldi. Onlarla birlikte yazıları ve yazıya dayalı bir yönetimin alışkanlıkları da geldi. Uygurların sonradan yazıda ve resimde yarattıkları, bu benimsemeye dayanır.^[3]

840’taki dağılma

Son çabuk geldi ve Eski Tang Tarihi onu süssüz anlatır. Sarayla arası bozulan bir general kaçtı. 100.000 Kırgız atlısının başında geri döndü ve Uygur kalelerine saldırdı. Kağanı öldürdü, düşmanının başını kesti ve sarayı yerle bir edecek kadar yaktı. Uygurlar dağıldı ve barbar ülkesinin her yanına kaçtı.^[5]

Ortadan kaybolmadılar. Güneye ve batıya, öğrenmiş oldukları şehirlerin zaten durduğu ülkeye gittiler.

Sonraki Uygur devletleri

Kaçıştan iki merkez çıktı. İkisi de onları doğuran kağanlıktan uzun yaşadı.

Tarım’da Uygurlar Qočo’yu ve Turfan vahalarını aldı. Hükümdarları Basmıllara ait olmuş bir unvan benimsedi: iduq qut, yani kutsal baht, gökten gelen Kut.^[6] Orada, aralarına yerleştikleri Tohar ve doğu İran kökenli kentlileri içlerine kattılar. Tarım’ın Türkleşmesi bu yerleşmeye dayanır.^[6]

İkinci merkez Gansu koridorundaki Ganzhou’daydı ve 902’ye gelindiğinde Yaglakarların yönetimindeydi. Etsin-gol’de ve Dunhuang’da daha küçük devletler vardı.^[6] Ganzhou Uygurları, babalarının yaptığı gibi Çin siyasetine uzanamıyordu. Onun yerine batıya giden kervan yollarını ellerine aldılar.^[6] Kıtan Liao’sı ile ve 960’tan sonra Song ile ilişki kurdular. İpek karşılığında at, deve, yeşim, kehribar, yünlü mallar ve nadir eşyalar verdiler.^[7]

Şu haberleşme neyin değiştiğini söyler. Kıtan imparatorluğunun kurucusu Moğolistan’ı aldığında Uygurlara haber gönderip eski ülkelerine dönmelerini önerdi. Reddettiler.^[7] Uygurların Kıtanlar arasında da bir yeri vardı: Kıtan imparatorlarının imparatoriçelerini aldığı Xiao sülalesi Uygur kökenliydi.^[8]

Soğdlular onlarla birlikte gitti. 840’tan sonra Soğd ticaret ağı, Çin’den doğu Tanrı Dağları’na uzanan, Soğd temelleri üzerine kurulu bölgesel bir Uygur ağına yerini bıraktı. Dunhuang’dan gelen ender Uygur tüccar mektuplarından biri, büyük olasılıkla onuncu yüzyıla ait, bir Soğd akrabadan ticari talimat ister.^[9] 907 ile 960 arasında Çin’e gelen, adları bilinen 53 Uygur elçisinden 14’ünün Soğd, 16’sının Türk ve 19’unun Çin soyadı vardır.^[10] Soğdluların Türkleşmiş torunları, Soğd kültürünün kendisi ortadan kalktıktan çok sonra bile Gansu diplomasisindeki yerlerini korudu.^[10] Hudûd el-Âlem, Qočo’ya Soğdca adı Chinanchkath’ı, yani Çinlilerin kasabasını verir. Beşbalık’a da Soğdca karşılığı Panjikath’ı, yani beş kasabayı verir. Ayrıca Uygur ülkesinde Hıristiyanların, Zerdüştlerin ve putperestlerin arasında bulunduğu beş Soğd köyü kaydeder.^[11]

Beyaz gömlekli ve işlemeli takkeli müzisyenlerin uzun saplı sazlar, kemanlar, bir santur, çerçeve davullar ve flütler çaldığı, aralarında şarkıcıların da bulunduğu kalabalık bir sahne — *Muqam*, Uygur ressam Ghazi Ehmet'in 1984 tarihli bir resmi: uzun saplı sazlarla, kemanlarla, bir santurla, çerçeve davullarla ve flütlerle Uygur *muqam*ının şarkıcıları ve müzisyenleri. 840'taki dağılmadan on bir yüzyıl sonraki yirminci yüzyıl Uygurlarını gösterir. Resim: Ghazi Ehmet, 1984.

Vahanın boyalı bağışçıları

Bezeklik ve Qocho’nun Budist tapınaklarında, her biri Eski Uygurca bir ad levhasının yanında olmak üzere, kadın ve erkek Uygur bağışçıların portreleri bulunur.^[12] 1. tapınaktaki grubun erkekleri, sol yakası daima sağın üstüne kapanan uzun kaftanlar giyer.^[13] 9. tapınağın tapınma odasının kapısındakiler yeşil astarlı uzun kırmızı bir kaftan ve yüksek koyu çizmeler giyer. Belden hançerler, bezler ve bir bileme taşı sarkar, çenenin altına kırmızı bantlarla bağlanmış altın bir tiara takılıdır.^[14] Kadınlar, sarmaşık desenli geniş yakalı, altın renkli uzun bir cüppe ve başlıktan düşen kırmızı bir bez giyer. Saçlarında bulut ve uçan kuş süsleri vardır.^[14] 12. tapınaktaki bir Buda heykelinin kaidesinde bir bağışçı kadın, altın bir anka kuşlu büyük bir taç takar.^[13] 9. tapınaktaki adanma sahnelerinde diz çökmüş küçük bağışçılar yöre kıyafetiyle görünür. Biri yeşil bir kalpak ve yeşil bir kaftanla bir erkektir, karısı kırmızı bir elbiseyle yanındadır. Diğerleri yeşil Türk kaftanı çapan giymiş yaşlı bir adam ve bir gençtir.^[15] Resimlerin tarihi belirsizdir. Türk Atlası levhalardaki unvanları Qocho krallığı başlığı altında okur.

Notlar

^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
^ Sinor 1990, p. 320
^ a b c d e Mackerras 1972, p. 14
^ Sinor 1990, p. 337
^ Mackerras 1972, p. 124
^ a b c d Golden 1992, p. 165
^ a b Golden 1992, p. 166
^ Sinor 1990, p. 404
^ de la Vaissière 2005a, p. 325
^ a b de la Vaissière 2005a, p. 326
^ Ḥudūd al-ʿĀlam; de la Vaissière 2005a, p. 318
^ von Le Coq 1913, pl. 12, pl. 30, pl. 38
^ a b von Le Coq 1913, pl. 38
^ a b von Le Coq 1913, pl. 30
^ von Le Coq 1913, pl. 25, pl. 26

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)
Ḥudūd al-ʿĀlam

Literatür

Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
Albert Grünwedel, Alt-Kutscha. Archäologische und religionsgeschichtliche Forschungen an Tempera-Gemälden aus buddhistischen Höhlen der ersten acht Jahrhunderte nach Christi Geburt (1920)