Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Dokuz Oğuz, yani Toquz Oghuz, Orhun ülkesinin kuzeyinde ve kuzeydoğusunda yaşayan Tiele halklarının bir konfederasyonuydu. İkinci Göktürk Kağanlığı’nın en büyük tebaa kitlesiydi ve tutması en zor olanıydı. Sonunda kağanlığın yerini alan güç de onlar oldu.

Toquz oghuz Türkçede “dokuz boy” demektir. Çin bölümleri aynı bütünü Dokuz Soyad, jiuxing, diye karşılar.

Aynı iki Çince karakter ilgisiz iki halkı adlandırır. Jiuxing hu, “dokuz soyadın barbarları”, Soğdlular için standart Tang terimidir. Dokuz Oğuz’la hiçbir ilgisi yoktur. Tang tarihlerinin bir çevirmeni tam bu yüzden onu baştan sona “Soğdlular” diye çevirir.[1] Çince bir kaynakta “Dokuz Soyad”a rastlayan okur, önce ikisinden hangisinin kastedildiğini sormalıdır.

Arap yazarlar da adı Tughuzghuz ya da Toghuz-Oghuz olarak kullanır ve aynı uyarı geçerlidir. Taberî, 821’de Semerkant’a birkaç günlük uzaklıktaki Ustrushana’da bir Toghuz-Oghuz ordusu anar.[2] Bazı araştırmacılar onları Aral Denizi Oğuzları sayar. Başkaları onların, o sırada hızla genişleyen Uygurlar olduğunu savunur.[2] İbn en-Nedim, Semerkant Maniheistlerini koruyan hükümdara Çin kralı der. Bu kralın Tughuzghuz’un efendisi olduğunu sanır.[3]

Dokuz

Hangi dokuzun sayıldığı sorunun kendisidir. Literatür buna Toquzoghuz sorunu der. Bir kaynak dokuzunu da sayar. Tang Huiyao, Uygurlara ayırdığı bölümde onları sırayla adlandırır: Uygurlar, Pugu, Hun, Bayegu, Tongluo, Sijie, Qibi, Abusi ve Gulun Wugu.[4] İlk yedisinin hanedanın başından beri tarihlerde yer aldığını ekler. Son ikisi ancak Tianbao döneminden, yani 742–756’dan sonra onlarla aynı sırada sayıldı.[4] Aynı bölüm Uygur devletinin on bir genel valisi olduğunu söyler: dokuz boyun her biri için bir, boyun eğdirilen Basmıl ve Karluklar için de birer vali. Savaşta, diye ekler, iki konuk boy önde giderdi.[4]

Liste bu yüzden konfederasyonun bütün tarihinin değil, bir anın listesidir. Öbür kaynaklar üyeleri tek tek anar, hep aynı üyeleri de anmaz. Uygurlar dokuzun başlıca boyuydu.[5] Bugu, Hun ve Sijie, Tang kayıtlarında her biri konfederasyonun dokuz Tiele boyundan biri olarak tanımlanır.[6][7][8] Bayırku ve Tongra, Göktürk yazıtlarında ve Tang bölümlerinde onun halkları olarak anılır.[9] Ediz Tang Huiyao’nun listesinde yoktur. Konfederasyona en geç 788’de, boyun bir genel valisi elçi olarak Çin’e geldiğinde dahildi.[10]

İkinci bir yaklaşım soruyu başka türlü keser. Bu yaklaşıma göre Uygurların dokuza bölünmesi etnik olmaktan çok siyasî olmuştu. Bu, halkların listesi değil, konfederasyonun tepesindeki koltukların sayımıydı. Bu da hiçbir iki listenin neden birbirini tutmadığını ve üyeliğin neden tartışılabildiğini açıklardı.[10]

Dokuzun bir iç yapısı vardı. Başlıca boy olan Uygurlar kendi içlerinde on alt boya bölünmüştü. Bunların ilki Yaglakar’dı. 795’e kadar kağanlar bu alt boydan, 795’ten sonra Edizlerden geldi.[5][10] Konfederasyon devletin bütünü de değildi. Basmıl ve Karluk, dokuzdan olmadan Uygur egemenliği altında durdu.[5]

Yazıtlarda

Kül Tegin yazıtı onları, yeniden kurulan kağanlığı çevreleyen düşmanlar arasında sayar: önde Çinliler, arkada Tibetliler, kuzeyde Baz Kağan ve Dokuz Oğuz.[9] baz sözcüğünün özel ad olmadığı, “tebaa, vasal” anlamında ortak bir sözcük olduğu da ileri sürülmüştür.[11]

Yazıt sonra başka hiçbir düşman için söylemediği bir şeyi söyler: Dokuz Oğuz benim öz halkımdı. Gök ve yer bozulduğu için düşmanımız oldular.[9] Yazıt, kendi soyundan tebaanın isyanını siyasî terimlerle açıklamaz. Onu dünyadaki bir düzensizlik olarak açıklar.[9]

Tek bir yılda beş savaş gelir ve yazıt onları sayar: Togu kasabasında, Edizlere karşı Košulgak’ta, Bo[lču]‘da, Čuš’un başında ve Ezginti Kadız’da.[9] Dördüncü savaşta saf neredeyse çözülüyordu. Metin türk bodun adak kamşatdı der, “Türk halkı ayaklarını sendeletti”. Anıtın kendi ordusunun dağılmaya yaklaştığını itiraf ettiği tek yer budur.[9] Tongra boyunun on yiğidi, Toŋa Tegin’in yas ziyafetinde kuşatılıp öldürüldü.[9]

Sonra Dokuz Oğuz gitti. Topraklarını ve sularını bırakıp Çin’e gittiler. Kağan “bu halkı besleyeyim” diyerek peşlerinden kuzeye sefer yaptı. Geri döndüler ve yeniden boyun eğdiler.[9] Aynı hareket, yani Çin’e gidip bozkıra dönmek, yazıtın açılış satırlarından beri karşı çıktığı örüntüdür. Burada onu izleyen tebaadır.[9]

Bilge Kağan vasiyetini açarken onlara adlarıyla seslenir. Kendi soyundan sonra Šadapıt beyleri, tarkanlar ve buyruk beyleri gelir: Otuz Tatar ve Dokuz Oğuz’un beyleri ve halkı.[9] Onlar devletin içindedir. Hitap onlara, ikna edilmesi gereken bir topluluk olarak yapılır.[9]

Tang bölümlerinde

Çin anlatımı aynı savaşları dışarıdan görür. Kapgan Kağan, Dokuz Soyad’la ve onların reisi Abusi’yle çölün kuzeyinde savaştı. Dokuz Soyad bozguna uğradı. İnsan ve sığır çok sayıda öldü. Abusi ve adamları Tang’a geçti.[12] Dört yıl sonra Kapgan yeniden kuzeye yürüdü, Dokuz Soyad’ın Bayırkularına karşı, ve onları Dule nehrinde yendi.[12] Zaferinden habersiz ve muhafızsız dönerken bir ormanda yoldan sapmış bir Bayırku askerine rastladı. Adam onu öldürdü.[12]

Böylece kağanlığın en ürkütücü kağanı, yeni yendiği halkın dağılmış bir ferdinin elinde öldü.[12]

Kurum olarak dokuz

744’ten sonra sayı bir tanım olmaktan çıktı. Devletin bir biçimi oldu. Tang kayıtlarında kağanın unvanı Uygurların Dokuz Soyad Kağanı’dır. Sayı bu yüzden unvanın içinde yer alır.[13]

Sayı törende de icra edilirdi. Bir Çin prensesi hatun olarak karşılanırken, dokuz boyun her birinden bir vezir onun tahtırevanını taşırdı. Onu sarayın çevresinde güneşi izleyerek dokuz kez dolaştırırlardı.[14] Hiçbir kaynak konfederasyonu sayıp dökemez. Yine de bir tahtırevanın altına tam dokuz adam koyabilir ve açık havada dokuz kez dönebilirdi.

Kağanlığa geçiş

Uygurlar bu halklardan biriydi. 744’te önderleri, Basmıl ve Karlukla birlikte son Göktürk kağanını devirdi ve Orhun’u aldı. İki yıl içinde koalisyon yalnızca Uygurlara indirgendi. Uygur Kağanlığı bundan sonra doğu bozkırını doksan altı yıl yönetti.

Göktürk anıtları bu tebaayı ne elde tutabildi ne de onsuz yapabildi. Onlar, Göktürklerin yerini alan devlet oldu.

Notlar

  1. ^ Mackerras 1972, p. 151
  2. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 311
  3. ^ de la Vaissière 2005a, p. 314
  4. ^ a b c Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 98
  5. ^ a b c Mackerras 1972, p. 1
  6. ^ Mackerras 1972, p. 129
  7. ^ Mackerras 1972, p. 142
  8. ^ Mackerras 1972, p. 175
  9. ^ a b c d e f g h i j k Kül Tegin inscription
  10. ^ a b c Mackerras 1972, p. 158
  11. ^ Tekin 1968, p. 310
  12. ^ a b c d Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  13. ^ Mackerras 1972, p. 68
  14. ^ Mackerras 1972, p. 120

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler23

Kişiler
Yukuk Shad
Devletler
Xueyantuo Khaganate (Syr Tardush)
Muharebeler ve olaylar
Revolt of the Tiele (627)
Yerler
Amga Korgan · Samarkand · Togu Balık
Halklar
Abusi · Bugu · Ediz · Gulun Wugu · Hun (Tiele tribe) · Oghuz · Qibi · Sijie · Tongra
Soylar
Yaglakar
Kurumlar ve Unvanlar
Buyruk · Irkin
Dinler
Manichaeism
Kaynaklar
Bilge Khan inscription · Küli Čor inscription · Ongi inscription · Tang Huiyao (Institutional History of the Tang)

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Toquz Oghuz.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/toquz-oghuz/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026