Soğdlular

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Soğdlular, Amu Derya ile Syr Darya arasındaki vadilerin, en çok da Zerefşan vadisinin halkıydı. Çinliler Zerefşan’a zamanla kervancıların nehri demeye başladı. Soğdlular İran dillerinden birini konuşuyordu. Semerkant’ı ve Buhara’yı kurdular. Eftalitlerin çöküşü ile İslam’ın gelişi arasındaki dört yüzyıl boyunca Orta Asya’nın tüccarlarıydılar. Göktürkler için önemleri daha dar bir nedene dayanır. Göktürklerden söz eden tarihteki ilk metin aynı zamanda bir Soğdludan ve ipek ticaretinden söz eder. Göktürkler Soğd yazısıyla yazdı ve ilk yazıtları Soğd dilindedir. Göktürkleri Konstantinopolis’e götüren elçi bir Soğdluydu. Doğu kağanlığı 630’da çöktüğünde Çinliler suçu hu’ya, yani İlig’in her şeyi emanet ettiği Soğdlulara yükledi. Soğdluların bozkırdaki varlığı bazen Göktürklerden daha eski sayılır. Bu anlatı onları Soğdiyana’dan değil Gansu’dan getirir. Göktürkleri, başından beri ticari olan bir Soğdlu-göçebe ilişkisinin mirasçıları sayar.^[1] Gansu kökeni tartışmalıdır. Soğdlular Gansu’daydı, ama yalnızca tek tek. Önemli olan karşılaşma Soğdiyana’da gerçekleşti, dışında değil. Bu karşılaşma Göktürklere yazılarını, kançılaryalarını ve tüccarlarını verdi.

Kimlik ve tanıklık

Soğdlular on beş yüzyıldan uzun bir süre tanıklıdır. Kayıt, MÖ altıncı yüzyılda Ahameniş krallarının yazıtlarından MS onuncu yüzyılın Arap coğrafyacılarına uzanır. Bu coğrafyacılar, Soğd dilinin ve kimliğinin dönüşü olmayan gerilemesini kaydeder. Soğdlular sonradan İslamlaşmış İran dilli kitlenin içinde eridi. Semerkant’ı ve Buhara’yı kurmuş bir halkın bu kadar az tanınmasının nedeni budur. Hint-İran sınır bölgesinin keşişleriyle birlikte Soğdlular, ikinci ve üçüncü yüzyıllarda Çin’de Budizm’in başlıca yayıcılarıydı. Dört yüzyıl sonra batının yeni dinlerini, Maniheizm’i ve Nasturi Hristiyanlığı’nı Çin’e ve Göktürklere taşıdılar. Türk halklarının İslam’a ilk geçişleri onların Syr Darya’nın kuzeyindeki ticaret alanında gerçekleşti. Hacı Xuanzang 630 dolaylarında bütün bölgeyi geçti. Halkın sınırını Zerefşan’dan daha geniş çizdi. Suyab nehri üzerindeki kentten Keş ülkesine kadar toprağa Suli denir, diye yazdı, halkın, yazının ve konuşmanın adı da aynıdır. Ona göre Çaç ve Yedisu, Soğdiyana’nın parçasıydı. Her ülkeden batılı tüccarları Suyab’da ve Talas’ta bir arada yaşarken buldu. Soğdluları kurnaz, açgözlü ve giyimde cimri buldu. Ana baba ve çocuk aynı biçimde servet edinmenin yollarını tasarlardı. Toprağı işleyenlerle kâr peşinde koşanlar hemen hemen yarı yarıyaydı.

Kaynaklar tek türdendir. Hemen hepsi dışarıdan bakar. Bir Budist keşişin biyografisi ya da bir Arapça sözlük, falan yerde tüccarların bulunduğunu ve bunların Soğdlu olduğunu not eder.^[1] Kendileri ticari nitelikte olan Soğd belgeleri bir elin parmaklarıyla sayılabilir. Hesap defteri, yasa ve prosopografi yoktur. Bu yüzden yazılabilecek şey, Soğd varlığının ve onun nasıl hareket ettiğinin bir haritasıdır.^[1]

Ağın başlangıcı

Ahameniş döneminde ya da İskender zamanında Soğdluların doğuyla ticaret yaptığını gösteren hiçbir şey yoktur. Soğdcada Çinlilere verilen ad cyn, Çin’e verilen ad ise Qin ülkesi anlamında cynstn, Soğdiyana’ya bozkır ve Tarım havzası halkları aracılığıyla ulaştı. Bu, MÖ üçüncü yüzyılın sonunda ya da ikinci yüzyılın başında oldu.^[2] Ticaret, Han’ın batıya gönderdiği elçiliklerle başladı. Shiji, elçilerin yoksul ailelerin oğulları olduğundan yakınır. Hükümetin mallarını kendi malları gibi kullanıp yurtdışında ucuza alır, yurtta kârla satarlardı.^[3] Batı halkları da kendi paylarına Han elçilerine yiyecek ve binek için ödeme yaptırırdı.^[3] Resmî tarih bunu hırsızlık ve saygısızlık olarak adlandırır. Aslında bu, diplomasinin kıyısında bir ticaret biçimiydi. Soğdiyana, bu ticaretin yürüdüğü Dayuan’dan Part’a giden yolun üzerindeydi.^[4]

Çin’deki ilk Soğdlu tüccarlar diplomatik örtü altında geldi. MÖ 11’de o sırada Soğdiyana’ya sahip olan Kangju, Han sarayına bir oğul gönderdi. Genel Vali, Kangju’nun ticaret yapmak istediğini ve sözlerinin bir bahane olduğunu yazdı.^[5] Kangju o sırada Soğdiyana’ya hükmediyorsa, bu elçilikleri büyük olasılıkla Soğdlu tüccarlar yürütüyordu. Uzun mesafeli Soğd ticareti bu yüzden milattan birkaç on yıl önce başladı.^[6] Üçüncü yüzyılın başında bu ticaret çok büyümüştü. 227’de Gansu’nun ortasındaki Liangzhou’da Yuezhi’nin ve Kangju’nun hu beyleri, Wei ordusunu karşılamak için birbirleriyle yarıştı. Soğdlu tüccarlar o sırada yurtlarından üç bin kilometreden fazla uzakta siyasi bir güçtü.^[7]

313 dolaylarında yazılmış ve Dunhuang’ın batısında bir gözetleme kulesinde bulunmuş Eski Mektuplar, ağın kendisini gösterir.^[8] Mektuplar, yoldan geçen kervanları değil, birçok kentte kadınları, çocukları ve kendi yapıları olan yerleşik toplulukları gösterir.^[9] Nanai-vandak, Semerkant’taki bir müvekkil adına Gansu’daki işi yürütüyordu. Jiuquan’da, Guzang’da ve içerideki kentlerde acenteleri vardı.^[10] Soğdlular güneye de gitti. Gilgit’in altında İndus’un yukarı kesiminde, üçüncü ile beşinci yüzyıl arasında Hindistan yolunun üzerinde 650’den fazla kazıma yazı bıraktılar.^[11] Üçüncü yüzyılın Soğdlu keşişi Kang Senghui’nin ailesi nesillerdir Hindistan’da yaşıyordu. Babası ticaret için Tonkin’e gitti.^[12]

Göktürklerden önce Soğdiyana

Göktürklerin 560’ta aldığı ülke, önceki yüzyıl içinde yeniden biçimlenmişti.^[1] Dördüncü yüzyılın Hun istilaları Soğdiyana için felaket olmadı. İstilaların kendisinden sonra Hun dönemi, nüfus eklenmesi ve üç kuşaklık siyasi istikrar sayesinde hızlı bir gelişme zamanı oldu.^[1] Wei Shu, Asya Hunlarının Sute kralını öldürüp ülkeyi aldığını kaydeder. Ayrıca 457’de Huni adlı, soyunun üçüncüsü olan bir Asya Hun kralının Semerkant tahtında oturduğunu kaydeder.^[1] Bu Asya Hunları Kidaritlerle özdeşleştirilmiştir. Soğd elçilikleri 441’de kesilip 457’de yeniden başladığına göre, onların Soğdiyana’ya gelişini 440’tan sonraya tarihler.^[1] Farklı bir özdeşleştirme Sute’yi Karadeniz’in kuzeyindeki Alanların ülkesiyle özdeşleştirir. Bu Asya Hunlarını da Hunlarla özdeşleştirir.^[13] Kidaritler döneminde, 440 ile 470 yılları arasında, Semerkant kalesi tahkim edilmiş toprak bir platform üzerinde yükseltildi. Surlar örüldü ve Pencikent, Paykent ve Buhara gibi küçük planlı kentler kuruldu. Soğdiyana, Baktriya’yı kasıp kavuran savaşlardan korundu. Sonunda güneydeki rakibine karşı üstünlüğü ele geçirdi. Kidaritler ayrıca Çin’de hapsedilmiş Soğdlu tüccarları kurtarmak için elçilikler gönderdi.

509’da Eftalitler ülkeyi aldı.^[1] Hiçbir yazılı kaynak fethi kaydetmez.^[1] Fetih iki şeyden çıkarsanır. O yıl Çin saraylarında Soğd elçiliklerinin yerini birden Eftalit elçilikleri aldı. Pencikent’te surlar ve bir tapınak kısmen yıkıldı ve hemen onarıldı, dış surun yanına da sürekli bir garnizon için üç katlı bir kışla eklendi.^[1] Eftalitler akıl almaz ölçüde zengindi. 484’te Pers kralı Peroz’u öldürmüşlerdi. Onun halefi Kavad’ı tahta oturtmuş ve yeniden tahta çıkarmışlardı. Sasaniler onlara on yıllarca, en azından I. Hüsrev’in saltanatının başına kadar, ağır bir haraç ödedi. Peroz bir keresinde otuz katırın taşıyabileceği kadar gümüş sikke göndermişti. O sikkeler bugün hâlâ Afganistan pazarlarında binlercesi bulunuyor. Soğdlular Eftalit gücünün kalbinde yerleşikti ve yalnızca efendi değiştirmişti. O gümüşü, en geniş döneminde, 520’de, adı üzerinde Merv’den Turfan’a ve Gandhara’ya uzanan bir imparatorluğa yaydılar. Sasani gümüşü, iki yüzyıla yakın bir süre boyunca bütün Orta Asya’nın, Gansu dahil, para birimi oldu. Soğdlu tüccarlar işlerini büyütmelerini sağlayan sermayeyi onda buldu. Buna göre elli yıl sonraki Göktürk fethi hızlı oldu ve neredeyse hiç zarar vermemiş görünür.^[1]

Eftalit egemenliği yüzyılı, Soğdlu önderlerin kendilerini nasıl resmettirdiğinde de görülür. Altıncı yüzyılın son üçte birinde Çin’e gömülen Soğdlular, boyalı kabartmalı taş sedirlerin ve lahitlerin altında yatar. Bunlar Xi’an ve Taiyuan’da 571’de Kang Ye, 579’da An Jia, 580’de Shi Jun ve 592’de Yu Hong’dur.^[14] Shi Jun’un lahdinde bir yurtta oturan bir kral kanatlı bir taç takar. Bu kral Eftalit hükümdarı olarak okunmuştur. Soğdlu önderlerin kendileri de kanatlı taç takar. Yu Hong lahdinin panolarında bir tane takar. Şölen ve av sahnelerindeki, Shi Jun olarak okunan bir figür bir tane takar. Guyuan yakınlarındaki Jiulongshan’a gömülmüş bir ölü de bu biçimde altın yaprak bir başlık taşır.^[15] Eftalit krallarının ikinci tacı olan üç hilalli taç, Jingbian’daki Di Caoming’in mezar kapılarında iki bekçi tarafından takılır. Di Caoming 579’da gömülmüştür. Xia Tianzhu unvanı bir Zerdüşt rahibinin unvanı olarak anlaşılır, bu yüzden mezar Soğdlu bir mezar sayılır.^[16] Bu buluntuları birleştirenlere göre Çin’deki Soğdlu önderler, Orta Asya’nın fatihlerinin tacını seçti. Taçlar, Budist sanatın dışında, Eftalit etkisi altında kalmış Soğdlu göçmenlerle Çin’e geldi.^[17] Yu Hong’un soyu, ikinci adı Mupan’dan savunulur. Bu ad, ay tanrısı Mākh’ın ihtişamı anlamındaki Soğdca Māxfarn’ı yazıya geçirir. Onun Soğdlu olduğundan kuşku duyanlar bu savı sorgular.^[18]

Çaç’a ve Yedisu’ya yayılma

Beşinci yüzyılın refahı Soğd alanını kuzeye itti. Altıncı ve yedinci yüzyıllarda orta Syr Darya’nın sağ kıyısındaki Taşkent vahası olan Çaç vahası Soğd etki alanına girdi. Çaç sikkeleri Pencikent’te, Soğd sikkeleri Çaç’ta bulunur. Vahanın küçük beyleri, yazıtları tamamen Soğdca olan ve Soğdca xwb, bey, unvanını taşıyan sikkeler bastı. Nadir bir tipte Göktürk tudun unvanı bulunur. Soylu konutlar Soğd örneklerine göre yapıldı ve süslendi. Yedinci yüzyılın Çinlileri Çaç tüccarlarını herhangi bir Soğdlu gibi saydı. Aşağı kesimdeki Otrar’da altıncı yüzyılda yeni sulama yöntemleri ortaya çıktı. Bunlar Soğdiyana’dan ya da Harezm’den geldi ve Göktürk imparatorluğuyla birlikte anılır.^[1] Bu imparatorluk bu toprakları birleştirdi ve Otrar’a Çaç’ın başındaki tudun’u yerleştirdi. İhtiyaçları, daha büyük kanallar, daha çok insan ve daha çok kentten oluşan bir döngüyü başlattı.^[1]

Soğd izi, kuzeydoğudaki yedi nehrin ülkesi Yedisu’da daha da derindi. Talas ovası ve Kırgız Alatau’nun kuzeyindeki bütün dağ eteği, Issık Göl’e kadar, ilk kentleşmesini beşinci ve altıncı yüzyıllarda Soğdlulara borçludur. Burada, Çaç’tan farklı olarak, gerçek bir koloni kuruculuğu, yerleşik ve kentli yaşamın kuzeye uzanmasıydı. Nişaburi’den alınmış Buhara Tarihi’nin bir bölümü, böyle bir kuruluşun siyasi nedenini verir. Narşahi bu bölümü kendi metnine almamıştı. Abrūī’nin zulmü dayanılmaz olunca Buhara bölgesinin toprak sahipleri ve zengin tüccarları Türkistan’a ve Taraz’a kaçtı. Önderlik eden büyük toprak sahibi Hamuk’un adına izafeten Hamukat dedikleri bir şehir kurdular.^[19] Suyab’daki ve Navaket’teki kazılar, Soğd örneğine göre yapılmış kaleler çevresinde büyüyen kentleri gösterir. Kentler, gri toprakların ve bol suyun buğday, bağ ve meyve bahçelerine izin verdiği beş yüz ile bin metre arasındaki dağ eteği boyunca dizilidir. Bu koloniler bir İpek Yolu üzerindeki ticaret noktaları değildi. Büyük yerleşimler birbirinden on iki kilometreden daha az uzaklıktadır ve çağın hiçbir ticaret tekniği bunu gerektirmezdi.^[1] Yer seçimi, bakir topraklarda malikâne kuran soyluların kurduğu tarım yerleşimlerini gösterir. Narşahi’nin metninin başından beri tanıkladığı tüccarlar, bu yerleşimlerin kurucusu değil, yararlananıydı.^[1] Koloniler Soğd ticaret alanını ikiye katladı. Ayrıca zevkleri bakımından İranlı ve Hintli, ince bir kentli kültürü bozkırla doğrudan temas içine soktu ve bu kültür onunla kaynaşacaktı.

Göktürklerden önce bozkırdaki Soğdlular

Bariz varsayım, Soğdluların bozkıra Soğdiyana’dan girdiğidir ve bu hâlâ daha güçlü olandır. Buna karşı, Soğdlularla Türkçe konuşanlar arasındaki ilk temasın çok daha doğuda gerçekleştiği savı durur.^[1] Bu savda Soğdlular göçebeler arasında tutunma yerini Gansu’daki ticaret üslerinden edindi. Muhtemelen 313’te yazılmış Eski Mektuplar, onları orada çoktan yerleşik gösterir.^[1] Gansu için kanıt iyidir ve aşağıda ortaya konur. Bu kanıtın gösterdiği, bir yol boyunca dağılmış Soğdlulardır, iki halkın karşılaşması değil. Ölçek itirazdır. Hohhot’taki bir seyyar satıcı ve Beşbalık’taki bir tüccar elçi tek tek kişilerdir. Soğdiyana ise Göktürklerin fethedip sonra kendi adamlarıyla yönettiği kentler ülkesiydi. Bu sav beşinci yüzyıldan bir örnek gösterir. 490’da Gaoju kağanı, Beşbalık’taki oturduğu yerden, Yuezhe adında bir hu tüccarı Rouran’a karşı bir anlaşma aramak üzere Wei sarayına gönderdi.^[20] Yuezhe bir Soğd adıdır: Wātč, küçük rüzgâr, ya da belki Warč, mucize. İç Moğolistan’da Hohhot yakınında bir tüccarın cesedi, Bizans ve Sasani gümüş kadehlerinden oluşan mallarını hâlâ taşırken bulundu. I. Leo’nun bir altın sikkesi yolculuğunu beşinci yüzyılın ikinci yarısına tarihler.^[1] Onun Soğdlu olduğunu hiçbir şey kanıtlamaz, ama malları ve Gansu üzerinden yolu bunu güçle düşündürür.^[1] Bozkırdaki Soğdlu seyyar satıcının nasıl biri olacağını gösterir. Değerli mallar taşıyan küçük bir tüccardı, yalnız öldü ve soyulmadı.^[1] Bölgede bulunan Kavad ve I. Hüsrev’in Sasani sikkeleri aynı biçimde yorumlanır. Pekin’in güneybatısındaki Dingxian’da 481 tarihli bir stupa definesindeki kırk bir Sasani sikkesi de öyledir. Aynı araştırmacılar, Göktürklerin Soğdlulardan, pek çok sözcük arasında borç ve sikke sözcüklerini almasının bir rastlantı olup olmadığını sorar.

Göktürkler için iki sonuç çıkar. Soğdlu tüccarların bozkırdaki varlığı, Göktürklerin gelişinden önce, en az beşinci yüzyılda başladı. Göktürkler, başından beri ticari olan, Soğdlularla göçebeler arasındaki eski bir ilişkinin mirasçılarıydı. Bu iki nokta da büyük karşılaşmaya ulaşmaz. En iyi açıklamaya göre o karşılaşma, Göktürklerin ülkeyi ve kentlerini birlikte aldığı 560’tan sonra Soğdiyana’da gerçekleşti. Göktürk hanedanı da, buna göre, aynı sınır dünyasından çıkmıştır. Sui Shu, Göktürklerin atalarına Gansu ile Chang’an arasındaki Pingliang’ın karışık hu’su der.^[21] Bu ifade Aşina hanedanını, yerlilerin, Asya Hunlarının, İranlıların, Hintlilerin ve Çinlilerin yüzyıllardır birbirine karıştığı kuzeybatı sınırının karışık ortamına yerleştirir. En eski Göktürk kağanlarının hepsinin adları Türkçe değildir.^[1] Göktürk kökenleri tartışması bu soruyu ele alır.

Kuzey Çin’de Soğd toplulukları

Kuzey Çin’deki Soğd toplulukları beşinci ve altıncı yüzyıllarda Kuzey Wei döneminde büyüdü.^[22] 439’da Kuzey Liang yenildikten sonra Wei, Soğdlu tüccarları ve zanaatkârları başkent Guzang’dan kendi başkentleri Pingcheng’e taşıdı.^[22] Wei döneminde, ardından gelen devletlerde olduğu gibi, Çinli olmayan halkların üyeleri, aralarında Soğdlular da, ilk kez kayda değer ölçüde yükselebildi.^[22] Sabao, bu yükselişi işaretler. Bu makam bir Soğd ya da başka bir Orta Asya topluluğunun başıdır ve unvanı Çince kılığa girmiş Soğdca s’rtp’w’dur.^[22] Makam önce sınırda vardı. Kuzey Qi, Kuzey Zhou ve Sui döneminde başkentler Ye ve Chang’an’da da kuruldu. Sui’den önce çoğunlukla Soğdlular tarafından tutulurdu.^[23] Bilinen, Soğdlu olmayan tek sahipler, Türk Töleslerin ya da Gaoche’nin Çinlileştirilmiş adı olan Di ailesine aitti.^[24] Altıncı yüzyılın ikinci yarısında Soğdlular Kuzey Qi ve Kuzey Zhou saraylarında askerî görevler de üstlendi. Dil ve müzakere yetenekleri onları diplomat yaptı.^[24]

1999’dan beri bulunan dört mezar bu dünyaya aittir. Bunlar Yu Hong, An Jia, Shi Jun ve Kang Ye mezarlarıdır.^[25] Dört adamdan üçü, mezar taşı yazıtlarına göre sabao’ydu. Olmayan Kang Ye’nin sedirinde Zerdüşt sahneler yoktur.^[26] Yu Hong, Orta Asya’da yeri bilinmeyen Yu adlı bir devletten geldi. Üzerindeki güçlü Soğd kültürü damgası kuşku götürmez.^[24] Soğdiyana’da ölüler açıkta bırakılır ve kemikleri sekizinci yüzyıla kadar kemik kutularına konurdu.^[27] Çin’de Soğdlular bedeni gömdü, ev biçimli lahitlerde ya da taş sedirlerde. Çinlilerin ve Siyenpilerin vazgeçemediği ahşap tabutu kullanmadılar.^[28] Bazı araştırmacılar bu lahitleri ve sedirleri Çin gömü geleneğinden değil, ilk göründükleri başkentlerin sahibi Kuzey Wei’den türetir.^[29] Okuma, Soğdluları kendi inançlarına uyan biçimleri kullanan kişiler sayar. Kuzey mezarlarında bir canavar maskesi ya da Budist bir dilek mücevheri bulunan yerde onlarda bir ateş sunağı vardı.^[30] Onlara göre Soğdlular, Han Çinlilerinin değil, kuzeyi yöneten Siyenpi konfederasyonunun gömü âdetlerini izledi.^[31] Mezar taşı yazıtları, altıncı yüzyılın sonundan önce Soğdlularla Çinliler arasında az evlilik gösterir. Siyenpi hanedanıyla hiç evlilik göstermez. Çocuklar çoğunlukla Soğd adlarını korudu. Shi Jun’un hiç Çince kişi adı yoktu.^[32]

Göktürk devletinde

Çin tarihinde ilk Göktürkler sınıra ipek için ticaret yapmaya gelir. Zhou Shu, Bumin’in halkının sınıra ilk kez ipek ve ipek tiftiği ticareti yapmak için geldiğini ve Çin’le ilişki kurmak istediğini söyler.^[33] 545’te Yuwen Tai, Jiuquan’lı bir hu olan An Nuopantuo’yu Göktürklere gönderdi. Göktürkler büyük bir devletin elçisinin geldiğini birbirlerine kutlayarak sevindi.^[33] 546’da Bumin, ülkesinin ürünleriyle bir elçi gönderdi.^[33] An Nuopantuo adı, o zamanın Çincesinde Nakbanda diye telaffuz edilir, Soğdca Anāhitā-banda, yani Anāhitā’nın kulu demektir. Gansu’daki Jiuquan, Eski Mektupların bir Soğdlunun orada yaşadığını zaten gösterdiği bir yerdir. Göktürklerden söz eden ilk metin bir Soğdludan ve ipek ticaretinden söz eder.

560’ta Soğdiyana’nın fethiyle gerçek bir kaynaşma başladı.^[1] Bunu birkaç şey gösterir. Yedinci yüzyılın sonunda Pencikent’in kralı bir Göktürktü. Onun halefi Dēwāštīč, adıyla İranlıydı, ama Nişabur Tarihi’ndeki soyağacına göre Göktürk soyundandı.^[1] Korunmuş tek Soğd evlilik sözleşmesi bir Göktürk ile soylu bir Soğdlu kadını birleştirir.^[1] Yedisu’daki Krasnaya Rechka mezarları, Göktürk usulüne göre birlikte gömülmüş çiftleri ve atları barındırır. Kuyruk-tobe’nin ahşap frizinde Göktürk giysisi ve başlığı taşıyan figürler vardır.^[1] Semerkant’taki büyük Afrasiab resminde Göktürk savaşçıları bir kralın ayağı dibinde halka olmuş otururken Çinli elçiler ve Soğdlu soylular geçit yaparak yaklaşır.^[1] Kentler ve kırsal İran dilli kaldı. Ancak Çaç dağlarında, Toharistan’da ve Yedisu’da Göktürk unsuru, kültürel olarak Soğd egemenliği altında kalmaya devam ederken etnik bakımdan önemli oldu. Altıncı ve yedinci yüzyıllar, en azından yönetici katmanlarda, karma bir uygarlık yarattı.

Soğdluların Göktürklere başlıca armağanı yazıydı. Yazıyı taşıyan dilin kendi maddesi vardır. Türkçe seslere adım adım uyarlanan Soğd alfabesi, Göktürklerin ve ardından Uygur imparatorluklarının bütün tarihi boyunca Türkçe yazmak için kullanıldı.^[1] İstisna, sekizinci yüzyılın başında seçkinler arasında ulusal ve yabancı düşmanı bir tepkinin yaşandığı oldukça kısa bir dönemdi. O dönemde run alfabesi kullanıldı.^[1] Moğol ve Mançu yazıları bugün Soğd alfabesinden türer.^[1] Göktürk imparatorluğunun en eski metinleri Soğd dilindedir. Altıncı yüzyılın son çeyreğinde, bilinen en eski metin olan Bugut yazıtı ile başlarlar. Zhou Shu, Göktürklerin devletlerinin hemen başında yazılarının hu’nunkine benzediğini söyler.^[33] 568 Göktürk elçiliği Konstantinopolis’e ulaştığında mektubu İskit harfleriyle yazılmıştı ve bir Soğdlu tarafından getirilmişti. Aynı araştırmacılar bunun Soğd alfabesi anlamına geldiğini düşünür.^[1] Yazıyla birlikte Budizm geldi. Göktürk Budizmi en eski katmanında Soğd ve Çin etkisi altındaydı. Bugut yazıtı dinin ilk kağanlar döneminde var olduğunu gösterir, Maniah da Budist bir ad taşıyordu.

Maniah’ın ailesi, Soğdluların Göktürk hiyerarşisinde ne kadar derinlere oturduğunu gösterir. Oğlu, hâlâ bir çocukken, Romalılara giden bir sonraki Göktürk elçiliğinde babasının unvanını ve ikinci rütbeyi aldı. Menandros’a göre nedeni, babanın yabgu’ya en değerli ve en sadık kişi olmasıydı.^[34] Oğul İstemi’nin sarayında büyütüldü. Bu Soğdlu aile, imparatorluk yeni kurulmuşken Göktürk düzeninde rütbeye ve kalıtsal unvana sahipti.^[1] Yazıtlardaki Soğdca sayılan yabancı sözcükler çoğunlukla unvanlardır. Bunların arasında hatun, kraliçe, čabıš, bir askerî rütbe ve čor, bir unvan vardır. Bu sözcükler, Soğdluların devletin içinde çalıştığını ve yönetimindeki görevlerin başında bulunduğunu gösterir.^[35] İran’a ve Bizans’a giden Göktürk elçiliklerini de Soğdlular yürüttü.^[35] Bu egemenlik batıyla sınırlı değildi. Yedinci yüzyılın başında Sui bakanı Pei Ju imparatoruna, Göktürklerin doğuştan dürüst ve sade olduğunu ve birbirlerine karşı kışkırtılabileceğini söyledi. Aralarında birçok hu yaşıyordu, dedi. Hepsi son derece zalim ve kurnazdı ve Göktürklere öğretip yol gösteriyordu. Jiu Tangshu, doğu kağanlığının 630’daki çöküşünü aynı insanlara bağlar. İlig her şeyi çeşitli hu’ya emanet etti ve kendi halkını uzakta tuttu.^[36] Hu açgözlü ve küstahtır, yaradılışça güvenilmez ve değişkendir. Bu yüzden yasalar çoğaltıldı ve ordu yıllarca harekete geçirildi. Halk buna kızdı, boylar terk etti.^[36] Altıncı yüzyılın sonunda bir kağanın Çinli karısının sevgilisi olan An Suijia, metinlerde bir hu adamı diye anılır. Xin Tangshu’da bir hu boyu, imparatorluğun diğer boylarıyla aynı düzeyde sayılır. Yedinci yüzyılın ilk yarısında Gaochang’daki Göktürklerin, ticareti denetleyen ve vergilendiren görevlileri vardı. Kül Tegin yazıtı, 732’deki yas tutanlar arasında Buharalı şehirlileri sayar.^[37] Bilge Kağan halkına, Ötüken ormanında kalıp kervanlar ve konvoylar gönderirlerse başlarına bir talihsizlik gelmeyeceğini söyledi.

İpek ticareti

Soğdluları ayakta tutan ticaret, seyyar satıcının ticareti değildi. Menandros Protektor’un anlatısı Çin savaşlarının bağlamına oturur. Mukan döneminde ve ondan sonraki on beş yıl boyunca Göktürkler Zhou ile Qi arasındaki savaşa katıldı, iki tarafa da hizmet etti.^[1] Her taraf onlara tarafsızlıkları ya da hizmetleri için yılda yüz bin top ipek ödedi. Bu, iki hanedan hazinelerini boşaltana kadar sürdü.^[1] Menandros, Göktürklerin gücü büyüdükçe, eskiden Eftalitlerin ve artık Göktürklerin tebaası olan Soğdluların kralından Persler’e bir elçilik göndermesini istediğini söyler. Oraya gidip Medlere ham ipek satmak istiyorlardı.^[34] Sizabul, yani İstemi, kabul etti ve Maniah’ın başkanlığında Soğdlu elçiler gönderdi.^[34] Maniah ipeği Pers’te, bu olmayınca Bizans’ta satmayı önerdi. Bu ipek, Çinlilerin tam o sırada ödemekte olduğu ipekti. İmparatorluğun Soğdluları, Göktürk beylerine, kullanılmayan fazlayı satarak Çin fidyesinin kârını ikiye katlamayı önerdi. Soğd ağının bütün batıya doğru gelişmesi, bu Göktürk ipeğinin ele geçirilmesinden çıktı. İpek, kuzey Orta Asya’ya kadar bedava teslim ediliyordu. Ödemeler yaklaşık otuz yıl sürdü, ta ki Sui onları sona erdirene kadar. Göktürkler için 588’de açılan sınır pazarları değişimi işaretler.

Pers sarayında Soğdlular engelsiz satış izni istedi. Hüsrev bu adamlara Pers’e serbest erişim vermek istemiyordu. Onları günbegün oyaladı ve danıştı.^[34] Eftalit Katulf’un öğüdü üzerine ipeği adil bir fiyata satın aldı ve elçilerin gözü önünde yaktı. Böylece haksızlık etmiş sayılmayacaktı ve Göktürklerin ham ipeğini kullanmak istemediği anlaşılacaktı.^[34] Bu, bir abluka değil, sınır siyaseti ve yüksek siyasetti. Sasaniler ticareti sınır kentlerinde izinlerle denetliyordu ve korumaları gereken kendi tüccar sınıfları vardı. Soğdlular büyük olasılıkla Merv’e ya da Holwan’a giden eski kral yoluna kapatılmıştı.^[1] İpek reddedildi, çünkü Eftalitlere karşı kazanılan ortak zaferden sonra yeni düşman Göktürklere ödenen Çin haracının ürünü ve simgesiydi.^[1] Maniah bunun üzerine İstemi’ye, ipeği herkesten çok kullanan Romalıların dostluğunu aramasını önerdi. Kendisi Kafkasya üzerinden Konstantinopolis’e gitti ve Zemarkhos ile birlikte döndü.^[34] Tours’lu Gregorius, 571’de bir Ermeni elçiliğinin Konstantinopolis’e büyük miktarda ipek iplik getirdiğini kaydeder. Bu ipek, Kafkasya üzerinden yapılan alışverişin ürünüydü. 575 ya da 576’daki Valentinos elçiliği, yüz altı Göktürk’ü kendisiyle birlikte eve götürdü. Bunlar on yıl içinde Konstantinopolis’te toplanmış elçiliklerden kalan Göktürklerdi. O sırada ilişkiler bozulmuştu ve Göktürkler Kırım’ı tehdit ediyordu.^[34] Proje alışılmadık bir hassasiyetle planlanmıştı. Maniah, birkaç bin kilometre uzaktan, Yunan imparatorluğunu başlıca batı tüketicisi, ipeği de taşımaya değer birkaç maldan biri olarak belirledi.^[1] Çin ödemeleri yalnızca birkaç yıllıkken fazlayı kıtanın öbür ucuna göndermeyi önerdi.^[1] Buhara yakınındaki bir köyün adından Zandanījī denen türdeki ipekler Kafkasya’nın batı geçitlerinde, Moshchevaya Balka’da bulunmuştur. Yanlarında kâğıda yazılı bir Çince fatura ve bir sutra parçası vardı. Zandanījī ipeklerinin Soğdiyana’da mı dokunduğu, yoksa İran desenlerinin Çin taklidi mi olduğu tartışmalıdır. Yol bakımından fark etmez, çünkü ipekler Orta Asya’dan geçmiştir.

Ordos’ta at ticareti

Göktürklerin öbür büyük ticareti attı. At ticareti askerî hizmetten ve kürkten sonra gelirdi. 642’de batı Göktürklerinin önderlerinden biri Tang sarayına otuz sekiz bin samur postu gönderdi. 553’te Batı Wei’ye elli bin at gitti. 643’te Xueyantuo, Tang’a başka hayvanlarla birlikte elli bin at gönderdi. Çin ordusu, altıncı yüzyıldan sekizinci yüzyıla kadar bineklerini Göktürklerden sağladı. Tang, Sui’nin sahip olamadığı büyük süvari gücünü kurdu. 618’deki tahta çıkışta beş bin olan at sayısı yüzyılın ortasında yedi yüz binin üzerine çıktı. Bu ticaretle geçinen bölge, Büyük Set’in güneyindeki tek otlu bozkır olan Ordos’tu. Gansu’dan başkente giden yol üzerindeki Guyuan’da, Keş’ten gelen Shi adlı iki Soğdlu ailenin mezarları 1982 ile 1987 arasında kazıldı. Bunlar, Çin’de bilimsel olarak kazılmış tek Orta Asya aile mezarı grubudur. Soy, kendi ülkelerinde sabao, yani kervan başı olmuş bir büyükbabanın babasından ve büyükbabadan, Sui’ye hizmet edip 610’da ölen Shi Shewu’ya uzanır. Soy, Tang sarayında bilinen ilk resmî tercüman olan, 669’da seksen altı yaşında ölen oğlu Shi Hedan ile sürer. Bir yeğen ve bir akraba imparatorluk at çiftliklerini yönetti ve 666 ile 678’de öldü. Ölülerin ağızlarında Sasani gümüşü ve taklit Bizans altın sikkeleri ile bir Pehlevi mührü vardı. Çin’de beş kuşak geçtikten sonra aile hâlâ Soğd çevresi içinde evleniyordu. Aile, Çin hizmetinde, Göktürk imparatorluğundaki Soğd boylarının karşılığıdır.^[1] Türkleşmiş ve Çinlileşmiş Soğdlular arasında kesin bir karşıtlık ayakta kalmaz. Durum akışkandı ve hepsi Göktürklerle Çinlilerin kesiştiği tek bir çevreye aitti.^[1]

Guyuan’ın kuzeyinde, Sarı Nehir’in dirseğinde, yedinci ve sekizinci yüzyılların Çinlileri bir hu bahçesinden söz ederdi. 679’da Soğd-Göktürk yerleşimlerini altı hu ilçesi olarak örgütlediler. Bunların kökeni, 630’dan sonra Göktürk devletindeki yüksek rütbeli Soğdluların teslim olmasındadır. Kang Sumi, Göktürklere sığınmış son Sui prenslerini getirerek teslim oldu ve Ordos’ta vali yapıldı. An Tuhan, beş bin adamıyla teslim oldu ve bir ilçenin valisi yapıldı. Altı ilçe 721’de ayaklandığında önderlerinin hepsi Soğd adı taşıyordu. Çin ordusundaki başka Soğdlular ayaklanmayı bastırdı. Göktürk yazıtları aynı bölgeye altı bölgenin Soğdluları, altï čub sogdak der. İlçeler Tang ordusu için at yetiştirerek geçiniyordu. 714’te saray orada büyük bir satın alma düzenlemeye çalıştı. 727’de Ordos’ta bütün bir at pazarı sistemi kuruldu. Yıllık panayırlar birkaç yüz bin top ipek devretti. Tang’ın kuruluş savaşlarındaki rolleri için heykele dökülen ve övgüyle anılan Taizong’un altı atı, dört ayaklılar anlamında Soğdca Cherpādh adını taşıyordu.

An Lushan ve Soğdlulara tepki

An Lushan’ın ayaklanması, kuzeydeki Türk-Soğd çevresinin neye dönüştüğünü gösterir. An Lushan, 703’te Göktürk ordularında görevli bir Soğdlu subayın ve Ashide Göktürk boyundan bir annenin oğlu olarak doğdu. Adı, ışıklı anlamındaki Soğdca Rōxšan’dır. Aile büyük olasılıkla 716’dan sonra Çin’e sığındı. Kuzeydoğunun askerî kentlerinin pazarlarında çalıştı ve ticari tercüman olduğu söylenir. Kitan savaşları sayesinde yükselerek Çin’in kuzeydoğusundaki bütün orduları komuta etti. Aralık 755’te ayaklandı, Temmuz 756’da başkenti aldı ve Ocak 757’de oğlu tarafından öldürüldü. Tang, Uygur yardımıyla Chang’an’ı ve Luoyang’ı geri aldı. Ayaklanma ancak Ocak 763’te bastırıldı. Ayaklanma hanedanı mahvetmişti ve hanedan bir daha merkezî bir devlet kuramadı. Hanedana Tarım’ı ve Türkistan’ı da kaybettirdi, bunlar Tibetlilere ve Uygurlara gitti. Ayaklanmanın kesin bir kültürel kimliği vardı. Subayları karışık İranlı ve Göktürk soyundan hu’ydu, An Lushan ve halefi Shi Siming de bunların arasındaydı.^[1] Sekiz dokuz yıl boyunca kuzeyin Soğdlu tüccar ağlarından yararlandı. An Lushan Tarihi, bu ağların ona yılda bir milyon değerinde yabancı mal getirdiğini ve savaş fonunu oluşturmak için bölgelerde ipek ve yaldızlı kese sattığını anlatır.^[1] Süvarisi Soğdca čākar unvanını taşıyordu. Shi Siming mezarında kendisine hem Çin imparatoru hem Soğd prensi, mücevher anlamında İmparator Jamūk dedi.^[1] 753’te An Lushan, babası Göktürk ve annesi hu olan vali Geshu Han’a, ailelerinin aynı olduğunu söyledi ve neden dost olmamaları gerektiğini sordu.

Çin’in tepkisi acımasızdı. İmparatorluk birlikleri kentleri geri aldıkça hu’nun katliamını emretti. Pekin’de Jie hu yok edildi, küçük çocuklar havaya atılıp mızraklara kondu ve büyük burunlu birçok kişi yanlışlıkla öldürüldü. Tang şiiri öncesinde yabancı dostuydu. Şimdi yabancı düşmanına döndü. Soğdlu aileler adlarını değiştirdi. Baoyu ailesi, An Lushan ile soyadı paylaşmanın utancı yüzünden 756’da An’dan Li’ye geçti. Bazıları uzak güneydeki Guiji’den geldiklerini ileri sürdü. Guiji, Dunhuang yakınında bir bölgenin unutulmuş eski adıydı. Bir kuşak içinde Soğdlular kaynaklardan kaybolur.

Uygurlar döneminde

Çin’deki Soğdluları kurtaran şey Uygur kağanıydı. Karabalgasun’daki üç dilli yazıt, onun 762 ve 763’te Luoyang’da Maniheizm’e geçişini kaydeder.^[1] Bu, köşeye sıkışmış toplulukların son çabasıydı. Maniheist Soğdlular, dindaşları ve yurttaşları için kuzey Çin’in başlıca askerî gücünün korumasını sağladı ve Çinliler yabancı düşmanı siyasete hemen son verdi.^[1] O andan itibaren Uygurlar Çin’deki hu’yu korudu. Güçleri 840’ta sönünce zulümler yeniden başladı.^[1] 744’ten beri bozkırın yeni efendisi olan Uygurlar, iktidarlarını örgütlemek için Çin’inkinden başka bir modele ihtiyaç duydu. Soğd modelini aldılar: yalnızca dini değil, yazıyı, sözvarlığının büyük bir bölümünü ve kentli düzeni de.^[38] Soğdluların Uygurlar üzerindeki etkisi Göktürkler üzerindekinden bile büyüktü. Shine-usu yazıtı, Bayan Çor’un Soğdlulara ve Çinlilere Selenge üzerinde Bay Balık’ı inşa etmeleri için emir verdiğini anlatır. Tariat yazıtı’nın kuzey yüzünde 6. satır, Çinlilerin ve Soğdluların işleri üzerine bir adamı görevlendirir.^[39] Kaynaşmanın gerilemeleri de oldu. 779 ile 789 arasında yabancı ithalata karşı bir grup Dun Mohe’nin önderliğinde iktidarı aldı. Jiu Tangshu’ya göre Dun Mohe, kağan Mouyu’yu, onu Çin’i işgale teşvik eden Soğdlularla birlikte öldürdü, toplam iki bin kişi.^[40] Soğdlular ve Maniheizm toparlandı. Kırgızlar 840’ta kağanlığı yıkana kadar Uygur ve Çin imparatorlukları arasındaki büyük at-ipek ticaretinin parçası oldular. Uygurlar bozkırı bırakıp Gansu’ya ve Turfan vahasına yerleşip Koço krallığını kurduğunda, Soğdlular onun kültürel gelişiminde rol oynamayı sürdürdü.^[35]

Halifelik döneminde

Araplar Soğdluları önce alacaklı olarak tanıdı. Bir Arap ordusu 699’da Merv’den Buhara’ya karşı yola çıktığında komutanı Soğdlulara ve tüccarlarına borçlandı. Evde kalan bir yardımcısı alacaklıları tarafından hapse atıldı.^[41] 705 ile 715 arasında Kuteybe b. Müslim, Soğdiyana’yı, Harezm’i, Çaç’ı ve Fergana’yı fethetti. 712’de Semerkant’ı bir hileyle aldı.^[42] Otuz yıl boyunca Soğdlu soylular, Türgişlerle ittifak kurarak direndi. Araplar bütün ülkeden sürdüler ve savaşı Ceyhun’un ötesine taşıdılar. Son Emevi valisi Nasr bin Seyyar sonunda Semerkant ile Ustrushana arasındaki cepheyi sabitledi.^[42] Direnen son Soğdiyana kralı Dēwāštīč’ti. Pencikent’in kralıydı ve 722’de öldü.^[43]

Soğdlu soylular askerî zirvesine halifeler Me’mun ve Mutasım döneminde ulaştı. Soğdlu askerî seçkinler Bağdat’taki ordunun önemli bir bölümünü oluşturdu. Bu ordu, hükümdarın koruma birliği olan chakar örneğinde, Soğd modeline göre örgütlenmişti.^[44] 835–837’deki Babek seferinde halifenin ordularının komutanı, Ustrushana tahtının varisi Afşin’di. Bukhar Khuda onun altında Maveraünnehir birliklerine önderlik etti.^[44] Sonraki yüzyılın coğrafyacılarına göre Samarra’da askerler çoğunlukla Türktü ama subaylar Soğdluydu.^[44] Zirve uzun sürmedi. Mutasım, Maveraünnehir’den satın alınan Türk kölelere öncelik verdi ve Afşin’i idam ettirdi. Dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında toprak soyluluğu olan dihkanlar geriledi.^[44] Eski ailelerden yalnızca Samaniler yükseldi, hem de İranlı soylular olarak değil, halifeliğin Maveraünnehir’deki temsilcileri olarak.^[44]

Ağın sonu

Onuncu yüzyılda Soğd ağı iki uçtan dağıldı. Orta Asya’dan İdil’e giden yolda adı geçen tek tüccarlar Harezmlilerdir. Onlar Soğdluların yerini, dokuzuncu yüzyılın ilk üçte biri ile sonu arasında aldı.^[45] Batıdaki Soğdlulara kalan, Türk köle ticaretiydi. Gazneli hanedanının kurucusu Sebüktegin, çocukken Tukhsiler tarafından kaçırıldı ve Çaç’ın bir köle tüccarına satıldı. Abbasilerin, Samanilerin ve Gaznelilerin birçok Türk askeri aynı kaderi paylaşmış olmalı.^[46] Köle ticareti büyük olasılıkla Soğdluların son faaliyetlerinden biriydi.^[47]

Doğuda Soğdlular Uygurlaştı. 840’tan sonra Soğd ağının yerini alan Uygur ağı Soğd temelleri üzerine kuruldu. 907 ile 960 arasında Çin’e giden 53 Uygur elçisinden 14’ü Soğd aile adı taşıyordu.^[48] Türkleşme evlilik yoluyla yürüdü. İki dilli yazıcılar, giderek daha çok Türkçe düşünürken Soğdca Nasturi metinler yazdı. Bir grup ticari mektup iki dili öyle yakından karıştırır ki yayımcıları ona Türk-Soğd demiştir.^[48] Turfan vahasında Soğd yazısı hâlâ yazılıyordu. Bu yazıyla yazılmış elyazmaları içerik bakımından Budist ve Maniheisttir, Türkçe parçalar içerir ve yer yer Çinceyi Soğd harfleriyle yazıya geçirir.^[49]

Soğdlular en uzun Yedisu’da dayandı. Talas’ın güneyindeki geçitlerde bulunan kazıma yazılar Soğd dilinde ve geç bir Soğd yazısındadır, ama Türk adları taşır. Sonuncusu Şubat ya da Mart 1026 tarihlidir.^[50] 1070’lerde yazan Mahmud Kaşgarlı, Balasagun, Taraz ve Isfijab halkının hem Soğdca hem Türkçe konuştuğunu söyler. Balasagun’a yerleşmiş Soghdaq’ı, giyimi ve görgüsü Türklerinki gibi olan Sogd’dan gelmiş insanlar diye anlatır.^[51] Soğdca büyük olasılıkla Argu’da on ikinci yüzyıla kadar konuşuldu. Soğdiyana’nın kendisinde son kentli konuşucular belki onuncu yüzyılın ilk üçte birinde doğdu.^[52]

Şarap ve haraç malları

Çinlilerin Kang dediği Semerkant, Tang sarayında şarabıyla ve nadir mallarıyla tanınıyordu. Tang huiyao, halkı arasında üzüm şarabının yaygın olduğunu söyler. Xin Tang Shu, onların şarabı, şarkıyı ve yollarda dansı sevdiğini söyler.^[53]^[54] Kang saraya altın ve gümüş şeftaliler gönderdi, imparator bunların saray bahçelerine dikilmesini emretti. Tang huiyao armağanı 635’in on birinci ayına, Cefu yuangui ise 637’ye koyar.^[55] Kaiyuan döneminin ilk yıllarında, 713’ten sonra, Kang zırhlar, dağ billuru kadehler, akik şişeler, deve kuşu yumurtaları, cüceler ve Harezm’in dansçı kadınlarını gönderdi. Ayrıca metnin yuenuo dediği bir mal da gönderdi.^[56]^[57] Zhenguan döneminde (627 ile 649), Kang halkının bir önderi olan Kang Yandian, diğer hu ile birlikte Lop Nor’un güneyindeki eski Shanshan ülkesine yerleşti. Kurduğu kentlerden biri Üzüm Kenti diye anıldı, çünkü surlarının içine asma dikmişti.^[58]^[59]

Ticaretin örgütlenmesi

Soğd ticareti deve, at, eşek ve katır ticaretiydi. Tang heykelcikleri, Soğdlu tüccarları kendilerine özgü giysileriyle yüklü develer üzerinde gösterir. Figürlerin birçoğu Çin’e at ve deve getiren seyislerdir. Kuzey Soğdiyana deve yetiştiriyordu ve Çinliler 751’deki Çaç baskınında çok sayıda deve aldı. Soğdlu kervansaraylar yoktu. Soğdiyana’da bu plana sahip hiçbir yapı İslam’dan önceye tarihlenemez ve Soğdcada han sözcüğü Çinceden ödünçtür.^[1] Soğdlular kendi topraklarında yolcuları soyluların kalelerinin büyük avlularında ağırladı. Bu, konukseverliğe dair soylu bir görevden geliyordu. İbn Havkal bunu onuncu yüzyılda hâlâ Maveraünnehir’de buldu ve Müslüman kervansarayı ona sonradan mimari bir biçim verdi.^[1] Bozkırda kervanlar çadır kullanıyordu. Tamim bin Bahr’ın 821’de Uygurlara giden elçiliğinin anlatısı, Yedisu ile Moğolistan arasındaki posta yolu boyunca kurulmuş, kurye ve yolcuları ağırlamak için kullanılan çadırlardan söz eder, kalıcı hiçbir yapıdan söz etmez. Soğdlular yollarını pek iyileştirmedi. Semerkant’ın kuzeyindeki Aç Bozkır’ın geçişini kısaltan sarnıçlar ve Merv yolundaki yapılar dokuzuncu yüzyıldandır.^[1] Soğd ticaretinin 550 ile 750 arasındaki altın çağının, ticariden çok siyasi olan bir talihe, yani Çin ipeğinin batıya devasa aktarımına dayanıp dayanmadığı bir sorudur.^[1]

Önemi

Soğdlular, Göktürk devletinin onlar aracılığıyla konuştuğu ve yazdığı, ticaret yaptığı ve müzakere ettiği halktır. Soğdluların ağları devleti Pers’e, Bizans’a ve Çin başkentlerine ulaştırdı.^[1] Türk-Soğd çevreleri Çin ile göçebe komşuları arasındaki bütün ticarette, siyasi hayatta da kilit rol oynadı. Zirveleri An Lushan ayaklanmasıydı. Bu zirveden düşüşleri ancak Uygur kağanının din değiştirmesiyle gecikti.^[1] İki sınır gözetilir. Çince hu sözcüğü Soğdlulardan fazlasını kapsar ve bir metin hu dediğinde sözcük çevrilmeden bırakılır. Aynı araştırmacılar, kançılarya dilinden ve ödünç sözcüklerden hareketle bu hu’nun çoğunun Soğdlu olduğunu savunur. Bu bir savdır, bir bulgu değil. Menandros’un, Pei Ju’nun, Jiu Tangshu’nun ve Xuanzang’ın anlatıları burada literatürün aktardığı biçimde durur.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay de la Vaissière 2005a
^ de la Vaissière 2005a, p. 24
^ a b Shiji, juan 123
^ de la Vaissière 2005a, p. 32
^ Han Shu, juan 96
^ de la Vaissière 2005a, p. 38
^ de la Vaissière 2005a, p. 61
^ de la Vaissière 2005a, p. 45–46
^ de la Vaissière 2005a, p. 60
^ de la Vaissière 2005a, p. 48
^ de la Vaissière 2005a, p. 79
^ de la Vaissière 2005a, p. 72
^ 内田吟風 1971, p. 254-255
^ Kageyama 2007, p. 11
^ Kageyama 2007, p. 12-13
^ Kageyama 2007, p. 13
^ Kageyama 2007, p. 13-14
^ Kageyama 2007, p. 15
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 6-7
^ Wei Shu, juan 103
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b c d Müller 2008, p. 122
^ Müller 2008, p. 122–123
^ a b c Müller 2008, p. 123
^ Müller 2008, p. 117
^ Müller 2008, p. 123, 134
^ Müller 2008, p. 128
^ Müller 2008, p. 128, 129
^ Müller 2008, p. 134–139
^ Müller 2008, p. 130–131
^ Müller 2008, p. 140
^ Müller 2008, p. 126
^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c d e f g Menander Protector
^ a b c Özertural 2013, p. 93
^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ Kül Tegin inscription
^ Özertural 2013, p. 94
^ Aydın 2013, p. 18
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
^ Tabari; de la Vaissière 2005a, p. 274
^ a b de la Vaissière 2005a, p. 266
^ de la Vaissière 2005a, p. 272
^ a b c d e de la Vaissière 2005a, p. 285
^ de la Vaissière 2005a, p. 294
^ de la Vaissière 2005a, p. 304
^ de la Vaissière 2005a, p. 305
^ a b de la Vaissière 2005a, p. 326
^ von Le Coq 1913, p. 4
^ de la Vaissière 2005a, p. 329
^ Dīvān Lughāt al-Turk; de la Vaissière 2005a, p. 328
^ de la Vaissière 2005a, p. 330
^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
^ Laufer 1919, p. 221
^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99; Cefu yuangui, juan 970
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
^ Laufer 1919, p. 494
^ de la Vaissière 2005a, p. 123
^ Laufer 1919, p. 222

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Menander Protector
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194, 195
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215, 221 (after Jiu Tangshu)
Wei Shu, juan 103
Bugut inscription
Kül Tegin inscription
Shiji, juan 123
Han Shu, juan 96 (after Shiji)
Sogdian Ancient Letters
Sogdian inscriptions of the upper Indus
Tabari
Dīvān Lughāt al-Turk
Narshakhī, History of Bukhara
Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99
Cefu yuangui, juan 970 (after Tongdian and Jiu Tangshu)

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Uchida Ginpū 内田吟風, 魏書西域傳原文考釋（中） (1971)
Etsuko Kageyama, The Winged Crown and the Triple-crescent Crown in the Sogdian Funerary Monuments from China: Their Relation to the Hephthalite Occupation of Central Asia (2007)
Richard N. Frye (trans.), The History of Bukhara. Translated from a Persian Abridgment of the Arabic Original by Narshakhi (1954)
Shing Müller, Sogdier in China um 600 n. Chr. Archäologische Zeugnisse eines Lebens zwischen Assimilation und Identitätsbewahrung (2008)
Zekine Özertural, Mitteliranische Einflüsse auf die manichäisch-türkische Wortbildung (2013)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
Erhan Aydın, Tariat Yazıtı’nın kuzey yüzünün 5. satırı üzerine yeni okuma ve anlamlandırma önerileri (2013)