Suyab

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Suyab, Kırgız Alatau’nun kuzeyindeki dağ eteğinde, ırmakların dağlardan Balkaş Gölü’ne doğru indiği yerde, Çu ırmağı üzerinde duruyordu. Yer bugün Kırgızistan’da Tokmak yakınında Ak-Beşim diye bilinir. İki yüzyıl boyunca Suyab, Batı Göktürklerinin sabit noktasıydı. Tarduş’un Altay’ın yerine elinde tuttuğu merkezdi. Hacı Xuanzang’ın Tong Yabgu’yla buluştuğu kasabaydı. On Ok’u bölen çizgiydi ve son kağanın halkını yitirdiği ırmaktı. Türgişlerin başkentiydi, ta ki Karluklar 766’da onu alana kadar.^[1]

Bir Soğd kasabası

Suyab, bir Göktürk merkezi olmadan önce bir Soğd kuruluşuydu. Talas ovası ve Kırgız Alatau’nun kuzeyindeki bütün dağ eteği, Issık Göl’e kadar, ilk kasabalarını beşinci ve altıncı yüzyılların Soğd sömürgecilerine borçluydu. Ak-Beşim yerleşimindeki Suyab’da ve Krasnaya Rechka yerleşimindeki Navaket’te yapılan kazılar, Soğd modelinde yapılmış kalelerin çevresinde büyüyen kasabaları gösterir. Sömürgeleşme dağ eteğinde beş yüz ile bin metre arasında, doğu-batı doğrultusunda uzanıyordu. Buradaki topraklar gridir ve bol suyla buğday, bağ ve meyve bahçeleri taşıyordu.^[2] Bağ ve şarap Soğd kasabalarının gündelik malıydı. Sui Shu, Zerefşan vadisindeki Kang için, zengin ailelerin yıllarca dayanan bin shi üzüm şarabı biriktirdiğini söyler.^[3] Aynı çalışma sömürgeleri, bakir toprakta çiftlik kuran soyluların eseri olarak okur: önce çiftlikler, sonra ticaret noktaları. Bu örüntü için Nerşahi’nin geleneğine başvurur. Bu geleneğe göre Buhara bölgesinin toprak sahipleri ve zengin tüccarları zalim Abrui’den Türkistan’a ve Taraz’a kaçtı ve önderlerinin adını taşıyan bir şehir kurdu. Xuanzang 630 dolaylarında buradan geçti. Suye ırmağı üzerindeki kasabadan Keş’e kadar toprağın Suli, halkın da aynı adla anıldığını yazdı. Onun gözünde Çaç ve Yedisu bu yüzden Soğdiyana’nın parçasıydı. Suyab ve Talas için, bütün ülkelerin batılı tüccarlarının orada bir arada yaşadığını yazdı. Suyab’dan başlayarak Soğdluların kurnaz ve açgözlü olduğunu yazdı. Ana baba ve çocuk servet edinmenin yollarını birlikte tasarlardı. Toprağı işleyenlerle kâr arayanlar yaklaşık yarı yarıya bölünmüştü. Batı bölgelerinin Tang tarifi Xuanzang’a dayanır ve aynı şeyi söyler. Ling Dağları’nın beş yüz li kuzeybatısında Suye ırmağı üzerindeki şehre ulaşılır, burada komşu devletlerin Hu tüccarları karışık yaşar. Suyab’ın batısında her biri bir şefle yönetilen ve hepsi Göktürklere bağlı birkaç düzine kasaba vardır. Suyab’dan Keş’e kadar halk yün kumaş giyer ve alınlarını ipekle bağlar.^[4]

Batı Göktürklerinin merkezi

Batı merkezi Tarduş’tan itibaren Suyab’daydı. Bu anlatıya göre o, batıyı artık babası gibi Altay’dan, doğu kağanlarının komşusu olarak değil, bugünkü Kırgızistan’daki Suyab’dan yönetir.^[1] Tong Yabgu hükmettiğinde yabguların ikametgâhı birkaç yıldır orada duruyordu. Doğunun kağanlarının hâlâ yaşadığı kutsal Ötüken ormanından uzaktaydı.^[1] Sabit merkez, Batı Göktürklerinin yerleşik hayata başlamasının bir işareti olabilir. Çin bölümleri daha az düzgündür. Şegui’nin merkezini Kuça’nın kuzeyindeki Sanmi Dağı’na koyarlar.^[5] Tong Yabgu’nun merkezini Çaç’ın kuzeyindeki, Suyab’ın dört yüz li batısındaki Bin Pınar’a taşıdığını söylerler. Tang tarifine göre kağan orada her yıl sıcaktan kaçmak için, çan ve halka takılı evcil geyiklerin arasına giderdi.^[5] Modern anlatımlar Bin Pınar’ı kağanın yazlık ikametgâhı olarak görür. Eski Wusun toprağı olan İli vadisini ise onun olağan gezi alanı sayar.^[4] İki anlatım, Suyab kasaba, Bin Pınar ise otlak sayılırsa çelişmez. Türk Atlası her hükümdarlığın merkezlerini Batı kağanlığı başlığı altında verir.

En eksiksiz resim Xuanzang’ındır. 629’da ya da 630’un başında hacı kağanla Suyab yakınında buluştu.^[6] Kasaba dört kilometre genişliğindeydi. Büyük değildi, ama ortalama göçebe yerleşimin yanında görkemliydi. Çevre halklardan çeşitli Çinli olmayan tüccarlar orada toplanıp yaşıyordu. Toprak kırmızı darıya ve üzüme elverişliydi. Ormanlar seyrekti, iklim rüzgârlı ve soğuktu, halk bükülmüş yün giyerdi.^[6] Tong Yabgu maddesi Xuanzang’ın sahnesini içerir: yeşil atlas giyen, saçı beline inen kağan, işlemeli cüppeli iki yüz bakan, altınla parlayan çadır ve mektupları okunan Çin’in ve Gaochang’ın elçileri. Madde ayrıca elçiler için şarabı ve müziği, hacı için üzüm şurubunu ve Göktürkler ateşi onurlandırdığı için ahşabın üzerine oturmayan hükümdarı da içerir. Gaochang kralı, kağanın müttefiki ve neredeyse vasalı, hacıya onun için mektuplar vermişti. Kağan hacıya, devletlerinin güney sınırı olan Kapisa’ya kadar rehber ve tercüman olarak genç bir adam verdi. Kağan, hacı geçtikten kısa süre sonra, 630’da öldü.^[4] Yenilgisinden sonra Göktürklere sığınan İranlı general Behram Çubin, Suyab’da saygın bir general oldu. II. Hüsrev onu sonra zehirletti. Behram maddesi hikâyeyi anlatır.^[1]

On Ok ve Tang

Batı, Tong Yabgu’dan sonra dağılınca Suyab haritadaki çizgi oldu. Xin Tang Shu, kağan Shaboluo Dielishi’nin devletini on parçaya böldüğünü söyler. Her parçanın başına bir adam konmuş ve her birine bir ok verilmişti.^[5] Beş Üç Tuğlu ve beş büyük chuo’su Suyab’ın doğusunda, beş Nushibi ve beş büyük sijin’i batısında yaşıyordu.^[5] Yirmi yıl sonra ırmak son kağanın sonunu gördü. Su Dingfang, Aşina Helu’yu Yedie ırmağında ve Jinya Dağı’nda yenmişti. Onu Suyab suyuna kadar izledi ve bütün halkını elinden aldı. Helu Çaç’a kaçtı ve orada yakalandı.^[5] Tang bunun ardından kasabaya garnizon yerleştirdi. Bölüm, 690’larda Nishu sijin’ini ve Türgişleri yenen bir Suyab garnizon komutanından söz eder.^[5] 700’lerde Suyab’ın batısındaki otuz bin çadırı itaat altına alan bir Aşina valisinin adını verir.^[5] En son, Tang’ın yaptığı On Ok kağanı Aşina Xin’in adını verir. Onu bir Türgiş tarkanı Suyab’ın batısındaki Julan şehrinde öldürdü, “ve Batı Göktürkleri böylece yok oldu”.^[5] Sekizinci yüzyılda Dunhuang’dan Suyab’a kadar bütün kasabalarda konuşlanan asker ve memurların maaşı olarak Tarım’a ve batıya çok miktarda Çin ipeği ulaştı. Şair Li Bo 701’de Suyab’da doğdu.^[2]

Türgişler ve Karluklar

690’dan itibaren Suyab, Türgişlerin merkeziydi. Kağanları Wuzhile, Saqal ve Sulu’nun 737’deki Arap zaferi onları kırana kadar batıyı yönettiği şehir merkeziydi.^[7] Altay’ın öbür yanından Kül Tegin yazıtı, 732’deki yas tutanlar arasında “oğlum Türgiş kağanı, On Ok’tan” adını verir. Bu kağan mühür bekçileri Makaraç ile Oğuz Bilge’yi gönderdi.^[7] Karluklar yaklaşık 745’te Uygurlar tarafından Moğolistan’dan çıkarılmıştı. 766’da Suyab’ı aldılar ve Batı Göktürk topraklarının tam sahibi oldular.^[8] On Ok maddesi bu devamı anlatır.

Değerlendirme

Suyab, Batı Göktürklerinin hareketsiz durarak görülebildiği tek yerdir. Bir Soğd çiftlik kasabası, devletleri İndus’a kadar uzanan bir kağanın merkezi oldu. Kasaba kağanlıktan uzun yaşadı. Tang orayı elinde tuttu, Türgişler oradan yönetti, Karluklar orayı aldı. Bütün ülkelerin tüccarları orada birlikte yaşamayı sürdürdü. Xuanzang’ın 630’da Çu ırmağında gördüğü, ipek giyen iki yüz bakanın divanıydı ve yanında üzüm yetiştiricilerinin ve tüccarların kasabası vardı. Kaynakların batıdaki bir Göktürk başkentine dair verdiği en açık resim budur. Burası Göktürklerin şehri değil, onların egemenliği altındaki bir şehirdi.