Darı, bozkırın tahılıdır. Süpürge darısı, diğer tüm tahıl otlarından daha hızlı büyür. Bu özelliği onu hayvancılara uygun kılar.[1] Bozkır halklarını et ve süt yiyenler olarak anlatan Çinli ve Romalı yazarlar, darıyı bu halklar arasında tekrar tekrar kaydeder. Darı, Çin’den gelen bir armağan olarak, halkların kendi ekini olarak ve bir içki olarak geçer. Kaşgarlı Mahmud’un 1070’lerdeki sözlüğü, darı için birkaç Türkçe sözcük verir ve ondan yapılan yemekleri anlatır.[2]

Asya Hunları

Shiji, Asya Hunlarının surlu kentlerinin, sabit konutlarının ve tarla sürme işinin olmadığını söyler.[3] Aynı bölüm, kuzeye giden tahılı da gösterir.[3] İlk Han imparatoru, Mete Han ile ona bir prenses göndererek barış yaptı. Han bu barışla, her yıl belirli miktarlarda ipek pamuğu, ipek, şarap, tahıl ve yiyecek göndermeyi üstlendi.[3] MÖ 162’de İmparator Wen şanyu’ya yazdı: Asya Hunları soğuk kuzeyde yaşıyordu ve öldürücü don orada erken bastırıyordu. Bu yüzden memurları her yıl şanyu’ya altın ve ipekle birlikte yapışkan darı ve malt (秫糱) gönderiyordu.[3]

Han Shu hikâyeyi daha ileri götürür.[4] Han generali Li Guangli şanyu Hulugu’ya teslim olduktan sonraki yıl, Hulugu Han yönetimine yazdı ve barış şartlarını bildirdi.[4] Bir Han gelini istedi. Ayrıca her yıl on bin shi malt içkisi, beş bin hu darı (稷米) ve on bin top ipek istedi.[4] Li Guangli sonradan kurban olarak öldürüldü.[4] Ardından aylarca kar ve yağmur yağdı. Sürüler öldü, halk hastalandı ve tahıl ekinleri olgunlaşmadı.[4] Bu nedenle Asya Hunlarının kendi tarlaları vardı.

MÖ 85’te Huyandi tahta çıktı. Bu şanyunun döneminde danışmanı Wei Lü kuyu kazmayı, sur örmeyi ve tahıl saklamak için kuleler dikmeyi önerdi. Bunları Qin adamlarıyla tutmayı da önerdi.[4] Qin adamları Çinlilerdi. Birkaç yüz kuyu kazıldı ve birkaç bin kütük kesildi.[4] Sonra itiraz edildi: Asya Hunları surları tutamazdı ve tahıllarını yalnızca Han’a bırakmış olurdu. Wei Lü planından vazgeçti.[4] Huhanye Şanyu MÖ 51’de Han katına geldikten sonra Han, halkına sınırdan tahıl ve kuru azık gönderdi. Toplam otuz dört bin hu gönderildi.[4] Huhanye sonradan halkının sıkıntıda olduğunu bildirdi. İmparator Yuan, Yunzhong ve Wuyuan idari bölgelerinden (komutanlıklarından) ona yirmi bin hu tahıl taşıttı.[4]

Kazılar, Asya Hun yerleşimlerinde tahıl bulunduğunu gösterir. Buryatya’daki surlu Ivolga yerleşiminde bulunanlar arasında darı, arpa ve buğday vardı.[5] Bazı araştırmacılar Asya Hunları ve Göktürkler üzerine Çin kayıtlarını bir arada ele alır. Buğday ve darıyı her ikisinde de erken çağlardan beri, yalnızca yerleşik komşuların armağanı olarak değil, yerli bir uygulama olarak bulur.[6] Aynı araştırmacılar Asya Hunlarını tahıl yetiştirmesi eski ve yerli olan Türk halkları arasında sayar ve aynı uygulamayı Mançurya’daki ve kuzey Moğolistan’daki Shiweilere ve Sushenlere taşır.[6]

Wuhuanlar ve Siyenpiler

Pei Songzhi, Sanguozhi şerhinde erken bir Wei tarihini aktarır. Bu tarih, doğu bozkırının Wuhuanlarının nasıl ekin ektiğini anlatır.[7] Wuhuanlar mevsimleri kuşların ve hayvanların üremesinden tanırdı. Sürme ve ekme için guguk kuşunun ötüşünü işaret alırdı.[7] Topraklarına darı (青穄) ile dongqiang denen bir bitki uygundu. Dongqiang pire otuna benzer, tohumları ebegümeci tohumuna benzer ve onuncu ayda olgunlaşırdı.[7] Tahıl için hep Çin’e bakarlardı.[7] Hou Han Shu da darıyı ve dongqiang’ı anar. Dongqiang tohumlarını darıya benzetir.[8] Tanshihuai döneminde Siyenpiler o kadar çoğaldı ki çiftçilik, hayvancılık ve avcılık artık onları doyurmaya yetmedi.[9]

Hunlar

Romalı yazarlar Hunlara her türlü tarımı inkâr eder.[10] Ammianus Marcellinus, Hunlar arasında hiç kimsenin bir tarla sürmediğini ve saban sapına dokunmadığını söyler.[11] Priscus, 449’da Roma elçiliğiyle birlikte Attila’nın ülkesinden geçerken köyler elçilere buğday yerine darı sağladı.[12] Hizmetkârlar da darı aldı. Ayrıca arpadan yapılmış bir içki olan kamos aldı.[12]

Hunların Karadeniz’in kuzeyinde fethettiği Sarmatlar darı yetiştirirdi.[13] Çömleklerinde bulunan yumuşak yiyecek kalıntıları kural olarak darı lapasıydı.[1] Plinius ve Aelianus darıyı Sarmatların yiyeceği olarak anar.[1] Hunların savaşta ve göç sırasında sürülerinden geçindiği söylenir. Bir köylü halka egemen olduktan sonra ise tebaalarından geçindiler. Yalnızca en yoksulları kendi tahıllarını yetiştirmiş olabilir.[14]

Gaocheler ve Rouranlar

Wei Shu, sonraki tarihlerin Tiele dediği Gaocheler için tahılları olmadığını söyler.[15] 429 seferinden sonra Wei, doğudaki Gaocheleri çölün güneyine yerleştirdi.[15] Orada birkaç yıl kaldıktan sonra yavaş yavaş tahıl yemeye başladılar.[15]

Anagui bozkıra döndüğünde Rouranlar Wei’den bol miktarda tahıl aldı.[15] 521’in ilk ayında imparator ona silahlar, ipekler, çadırlar ve sürülerin yanında yüz shi yeni kurutulmuş tahıl, kavrulmuş buğday unu ve iki yüz bin shi darı (粟) verdi. Bunlar garnizonda teslim edilecekti.[15] Aynı yılın onuncu ayında bakanlar, Anagui’nin daha yeni başladığını ve hiç ambarı olmadığını yazdı. Ona Shuozhou’dan iki bin hu kenevir tohumu ve kurutulmuş tahıl verilmesini önerdiler. Bunlar devletin develeriyle taşınacaktı.[15] 522’nin on ikinci ayında Anagui ekmek için darı istedi. Bir ferman ona on bin shi verdi.[15] 523’te halkı büyük bir kıtlık çekti. Anagui sınırın ötesine akın etti.[15] Bu istek, Anagui’nin halkının darı ekmesini amaçladığını gösterir.

Göktürkler

698’de yeniden kurulan kağanlığın hükümdarı Kapgan Kağan, Tang yönetiminden altı vilayetin teslim olmuş hanelerini, Şanyu Koruyuculuğu’nun topraklarını, ayrıca tarım aletleri ve tohum istedi.[16] İmparatoriçe önce reddetti.[16] Kapgan onun elçisini alıkoydu. İmparatoriçenin yönetimi, Kapgan’ın ordusundan korkarak ona teslim olmuş hanelerden birkaç bin çadır verdi. Ayrıca kırk binden fazla shi tohum ve üç bin tarım aleti de verdi.[16] Jiu Tang Shu, Kapgan’ın bundan sonra giderek güçlendiğini ekler.[16] Metin, tohumun hangi tahıl olduğunu söylemez.[16] Xin Tang Shu bunu adlandırır. Onun anlatımında Kapgan yüz bin hu darı tohumu (粟), üç bin tarım aleti ve on binlerce jin demir istedi. Sonunda saray ona darı, aletler ve birkaç bin çadırlık haneler verdi.[17]

Kırgızlar

Yenisey Kırgızları tahılı kendileri yetiştirirdi.[18] Xin Tang Shu ekinlerini şöyle sıralar: tahıl (禾), darı (粟), buğday, arpa ve çıplak arpa (青稞). Kırgızlar bunları değirmenlerde un ve lapa için öğütürdü.[18] Darıyı (穄) üçüncü ayda eker, dokuzuncu ayda biçerdi. Darıyı yemek olarak pişirir, ondan içki demlerdi.[18] Meyve ve sebzeleri yoktu.[18] Boyları et ve mayalanmış kısrak sütüyle geçinirdi. Yalnızca hükümdarlarının sofrasına çörek konurdu.[18] 982 tarihli Fars coğrafya eseri Hudûd el-Âlem, Karluklardan bazılarının çiftçi olduğunu söyler. Eser, Karlukların Müslüman dünyasının sınırındaki küçük bir bölgesi olan Kulan’da da tarım yapıldığını ekler.[19]

Kaşgarlı’nın sözlüğünde darı

Kaşgarlı Mahmud’un Türk dilleri sözlüğü, Türkler arasında darı için ügür sözcüğünü verir. Oğuzların bu sözcüğü bilmediğini de ekler.[20] Qonaq kaba darıdır.[21] Onunla ilgili bir atasözü, darı başağının tanesi ne kadar azsa o kadar iyi olduğunu söyler. Çünkü az taneler sağlam ve iri, çok taneler ince ve küçüktür.[21] Atasözü, istediğine ve otoritesine ulaşmak için küçük bir topluluğu yeğleyen kişi için söylenir.[21] Tariγ, tahıl ekinleri için genel sözcüktür. Türklerin çoğu bu sözcüğü buğday için kullanır, Oğuzlar ise darı için kullanır. Kaşgarlı Oğuz kullanımına yanlış der.[22]

Kaşgarlı darıdan yapılan yemekleri de anlatır.[23] Qāγut için darı haşlanır, kurutulur ve öğütülür, sonra tereyağı ve şekerle karıştırılır. Bu yemek, doğumdan sonra kadınlara verilen yiyeceklerden biridir.[24] Küršäk için darı taneleri suda ya da sütte haşlanır ve tereyağıyla yenir.[25]

Han’ın Asya Hunlarına armağanlarından Kaşgarlı’nın yemeklerine kadar darı, kaydın her döneminde et ve sütün yanında durur. Bozkır halkları darıyı kendi tarlalarında yetiştirdi ve yerleşik komşularından aldı. Zor yıllarda da onu istedi.

Kutadgu Bilig, 1069–1070’te Karahanlı hükümdarının katında yazıldı. Kitapta darı, yoksulun ve münzevinin yiyeceğidir. Kitap, şeker ve tatlıları arpa ve darıyla, yani arpa üyürle karşı karşıya koyar. Münzevisi, darı kepeğinin, kavuk yürün, kendisine şekerden daha tatlı geldiğini söyler.[26]

Notlar

  1. ^ a b c Maenchen-Helfen 1973, p. 176
  2. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 100, 294, 309, 356
  3. ^ a b c d Shiji, juan 110
  4. ^ a b c d e f g h i j Han Shu, juan 94
  5. ^ Houle 2011, p. 138
  6. ^ a b Ögel 2000, p. 159
  7. ^ a b c d Sanguozhi, juan 30
  8. ^ Hou Han Shu, juan 90
  9. ^ Hou Han Shu, juan 90; Sanguozhi, juan 30
  10. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 174
  11. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.10, p. 385
  12. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 83
  13. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 174, 176
  14. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 177
  15. ^ a b c d e f g h Wei Shu, juan 103
  16. ^ a b c d e Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  17. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  18. ^ a b c d e Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  19. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 97
  20. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 100
  21. ^ a b c Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 294
  22. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 287
  23. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 309, 356
  24. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 309
  25. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 356
  26. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 3612–3614, 4768–4769

Kaynaklar

Literatür

  • Jean-Luc Houle; Lee G. Broderick, Settlement Patterns and Domestic Economy of the Xiongnu in Khanui Valley, Mongolia (2011)
  • John C. Rolfe, Ammianus Marcellinus, with an English Translation, vol. III: Books XXVII–XXXI (1939)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold (1937)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler9

Kişiler
Hulugu Chanyu
Muharebeler ve olaylar
Embassy of Maximinus to Attila · Rise of Anagui Khan
Halklar
History of the Turkic peoples
Kurumlar ve Unvanlar
The Economy of the Steppe Empires · Xiongnu Agriculture
Yeme içme
Kamos · Millet Beer · Steppe Diet

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Millet.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/foods/millet/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026