Kaşgarlı Mahmud, Türk Lehçeleri Divanı’nı 1073 ile 1077 arasında yazdı.[1] Kitap on birinci yüzyıla aittir ve kağanlıklardan çok sonradır. Lehçeleri içeriden kaydeder ve bazılarının en eski kanıtıdır.[2] Aşağıda onun Oğuzlar ve Kıpçaklar hakkında söyledikleri aktarılır. Metin, onların konuşmasını onun zamanındaki durumuyla gösterir ve yazıtların daha eski kanıtının yanına ancak dikkatle konabilir.

Onun listesindeki yerleri

Kaşgarlı Türk boylarını batıdan başlayarak, Rum’a en yakın olanlardan sıralar. Liste şöyle gider: Bacanak, Kıpçak, Oğuz, Yemek, Başgırt, Basmıl, Kay, Yabaku, Tatar ve Kırgız. Kırgızlar sonuncudur ve Sin’e, yani Çin’e en yakındır.[3] Ardından güney ile kuzey arasında kalan boylardan ikinci bir liste gelir: Çigil, Tukhsi, Yağma, Oğrak, Çaruk, Çomul, Uygur, Tangut, Kıtay ve Tabgaç.[3]

Göçebeler arasında, der, Kırgız, Kıpçak, Oğuz, Tukhsi, Yağma, Çigil, Oğrak ve Çaruk “saf Türkçe, tek bir dil” konuşur.[4] Bunlara yakın olan, Yemek ile Başgırtların konuşmasıdır. Rum’a doğru oturan Bulgar, Suvar ve Bacanak dili ise “uçları kısaltılmış tek tipte bir Türkçe”dir.[5]

Lehçelere üç derece verir. En hafif olanı Oğuzlarınkidir. En doğru olanı Yağmaların ve Tukhsilerin ve Ila, Artış, Yamar ve Atil ırmakları boyunca Uygur ülkesine kadar oturanlarınkidir. En zarif olanı hakani hükümdarlarının ve onlarla bir arada olanların lehçesidir.[6] Çevirmenlerin Volga ile özdeşleştirdiği Atil ırmağını Kıpçak ülkesine yerleştirir.[7]

Andığı ses değişmeleri

Kaşgarlı, “temel dilde pek az ayrılık” bulunduğunu ve ayrılıkların bazı harflerin değişmesinde ya da düşmesinde olduğunu söyler.[6] Bu başlık altında şu değişmeleri sayar ve örneklerini Oğuzlar ile Kıpçakları yan yana koyarak verir.

  • Başta y düşer ya da j olur. Oğuzlar ile Kıpçaklar, ister ad ister fiil olsun, sözcük başındaki y-’yi bir ünlüye ya da j’ye çevirir. Türkler yelgin, “yolcu”, der, bunlar elgin der. Türkler yinčü, “inci”, der, bunlar jinčü der.[6]
  • Başta m, b olur. Oğuzlar, Kıpçaklar ve Suvarlar baştaki m’yi b’ye çevirir. Türkler män bardim, “gittim”, der, bunlar bän bardum der.[8]
  • Başta t, d olur. Oğuzlar ve onlara uyanlar t’yi d’ye çevirir. “Deve” sözcüğü Türkçede tewe’dir, onlarda dewe. Kaşgarlı, öz Türklerin çoğu d’sinin Oğuz lehçesinde t’ye karşılık geldiğini ekler. bögdä, “hançer”, Oğuzlarda böktä’dır.[8]
  • Ses w. Oğuzlar ve onlara uyanlar, Arapça f ile b arasındaki bir sesi v’ye çevirir. Türkler aw, “ev”, der, bunlar av der. Türkler aw, “av”, der, bunlar av der.[8]
  • Noktalı dāl sesi. Kaşgarlı, Çigillerin ve öbür Türklerin bir sesini Arap yazısının noktalı dāl harfiyle yazar ve onu ḏ diye çevriyazar. Yağma, Tukhsi, Kıpçak, Yabaku, Tatar, Kay, Çomul ve Oğuzlar onu y’ye çevirir ve onu hiç dāl diye söylemediklerini belirtir. Kıpçakların bir kısmı, Yemekler, Suvarlar ve Bulgarlar ile Rus ve Rum’a doğru oturanlar onu z’ye çevirir. “Ayak” sözcüğü ilk konuşmada aḏaq, Oğuzcada ayaq, batıda azaq’tır.[8] Özetinde z’yi Kıpçaklarla birlikte koyar ve birkaç satır önce Kıpçakları y diyenler arasında sayar. İki söz ancak bazı Kıpçaklar y, bazıları z dediyse uyuşur.
  • Sözcük içinde γ’nin düşmesi. Oğuzlar ile Kıpçaklar, adlarda ve süreklilik gösteren fiilimsi biçimde sözcük içindeki γ’yi düşürmekte birleşir. Türkler čumγuq, “beyaz ayaklı karga”, der, bunlar čumuq der. Türkler awkä barγan ol, “evine sık sık giden biridir”, der, Oğuzlar awkä baran ol der.[9]

Onlara ayırdığı sözcükler

Sözlüğün birçok maddesi “Oğuz lehçesi” ya da “Kıpçak lehçesi” notunu taşır. Birkaç örnek, bunların ne tür sözcükler olduğunu gösterir.

  • aliγ, “kötü”, Oğuz ve Kıpçak lehçesindendir.[10]
  • ükil, “çok”, Kıpçak lehçesindendir.[11]
  • ayiγ, “ayı”, Oğuzların, Kıpçakların ve Yağmaların Türklerin adiγ’ı için kullandığı biçimdir. Bu, yukarıdaki listedeki d’nin y’ye değişmesidir.[12]
  • ilik, “ilik”, Oğuz lehçesindendir ve Türklerde yilik’tir.[7]
  • ayaq’ın “kase” anlamı Oğuzlarca bilinmez, onlar kaseye čanaq der.[12]
  • tariγ, Türklerin çoğunda “buğday”, Oğuzlarda “darı” demektir. Kaşgarlı Oğuz anlamının yanlış olduğunu ekler.[13]

Sözlüğün hoş görmediği Oğuz sözcükleri de kayıtlıdır. Kaşgarlı ören hakkında, Oğuzların Farslarla karışınca birçok Türkçe sözcüğü unuttuğunu ve Farsça sözcüğü kullandığını söyler.[14] Oğuz diye işaretlediği bir madde için, başkalarının onun iki sesini değiştirdiğini, bu biçimi öz saymadığını ve yine de “Kıpçakların ve öbür kaba halkların” sözcüğü kullandığını söyler.[14]

Çevirmenlerin yorumu

Divan’ın çevirmenleri bu pasajlardan iki sonuç çıkarır. Birincisi ayrım çizgisine ilişkindir. Onların sayımına göre lehçelerin en önemli ayrılığı, bir yanda Kıpçaklarla birlikte Oğuzlar, öbür yanda Tukhsiler ve Yağmalarla birlikte Çigiller arasındadır. Kaşgarlı bu ayrılıkları saflık meselesi saymaz, çünkü bu halkların hepsini “saf Türkçe” konuşanlar arasında sayar.[15]

İkincisi Oğuzlara ilişkindir. Kaşgarlı onlar hakkında iki görüş taşır gibidir. Bir yanda Oğuz lehçesi “bozucu öğelerden çok karışım görmüştür” ve Oğuzlar Argularla komşudur, bu yüzden konuşmalarında karışım vardır. Öbür yanda lehçe “saf Türkçe”dir ve “lehçelerin en hafifi”dir. Çevirmenler Kaşgarlı’nın Oğuzların “inceliği”nden de söz ettiğini belirtir ve bütünü çelişkili bir tutum diye yorumlar.[16]

Eski Türkçeyle ilgisi

Eski Türkçe grameri, daha eski dilin sesleri için Kaşgarlı’nın Oğuz biçimlerinden yararlanır. äšgäk, “eşek”, ve bušgak, “astım”, sözcüklerinin Oğuzca karşılıkları, Eski Türkçe sözcüklerdeki artdamak ünsüzlerinden yoksundur. Bu karşılıklar, Eski Türkçe biçimlerin k değil g taşımış olması gerektiğini gösterir. Kaşgarlı’nın Oğuz ve Kıpçak biçimi diye verdiği iki olumsuz emir, d’nin bazı erken lehçelerde on birinci yüzyılın ikinci yarısında y’ye dönmüş olduğunu gösterir.[17] Gramer ayrıca Orhun dilinin Oğuzcaya yakın durduğu görüşünü de kaydeder. Görüş -(A)lIm ile yapılan teşvik kipine ve -dAčI ile yapılan gelecek zamana dayanır ve gramer onun daha fazla düşünülmeyi hak ettiğini söyler.[18] Bkz. Eski Türkçe.

Anlatının sınırları

Kaşgarlı, bugünkü anlamda bir alan araştırmacısı değildi. Lehçeler üzerindeki bilgisi modern ve karşılaştırmalı verilerle tam olarak karşılaştırılmamıştır ve ne kadar güvenilir olduğuna ilişkin kesin bir araştırma henüz yoktur.[2] Bazı araştırmacılara göre Kaşgarlı Türk lehçelerinin batıdaki kolları hakkında pek az şey biliyordu ve bildiği de dolaylı bilgiydi.[19] Onun zamanında Volga Bulgaristan’da birkaç Türkçe tipi konuşuluyordu ve bunların arasında Oğur ve Ortak Türkçe vardı. Kaşgarlı’nın Bulgarlar hakkındaki bir sözü bu yüzden tek bir dile ilişkin söz diye anlaşılamaz.[19] Bkz. Oğur Türkçesi.

Halklar için bkz. Oğuzlar ve Kıpçaklar. Kaşgarlı’nın Türkmenler arasında saydığı Halaçlar ve Argular için bkz. Halaç dili.

Notlar

  1. ^ Dīvān Lughāt al-Turk
  2. ^ a b Erdal 2004, p. 8
  3. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 82
  4. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 83
  5. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 83–84
  6. ^ a b c Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 84
  7. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 112
  8. ^ a b c d Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 85
  9. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 86
  10. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 106
  11. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 113
  12. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 120
  13. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 45
  14. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 47
  15. ^ al-Kāshgharī 1072–1074, p. 46
  16. ^ al-Kāshgharī 1072–1074, p. 47
  17. ^ Erdal 2004, p. 9
  18. ^ Erdal 2004, p. 11
  19. ^ a b Golden 1980, p. 56

Kaynaklar

Literatür

  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Peter B. Golden, Khazar Studies, Vols. I–II (1980)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Diller
Oghur Turkic

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Oghuz and Kipchak speech in Kashgari.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/languages/kipchak-and-oghuz-in-kashgari/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026