Eski Türkçe, sekizinci yüzyıl bozkırının runik yazıtlarının ve onları izleyen el yazmalarının dilidir. Okunabilen en eski Türkçedir. Sonraki her Türk dili, bu basamaktan neyi koruduğu ve neyi bıraktığıyla tarif edilir. Yazıyı çözen Vilhelm Thomsen, yazıtların dilinin saf bir Türkçe olduğu ve o zamana dek bilinen herhangi bir Türk dilinden daha eski bir basamağa ait olduğu sonucuna vardı.[1]

Dil, yabancı bir anlatımdan değil, kendi anıtlarından tanınır. Kül Tegin yazıtı, metnin kendi verdiği tarihle 731 ve 732’ye ait, kesintisiz Türkçe düzyazıdan oluşan yaklaşık elli satır verir. Tonyukuk yazıtı da yanında ikinci, daha eski bir ses sunar.[2] Bu nadir bir durumdur. Erken ortaçağ dünyasının çoğu dili, komşularının onlar hakkında yazdıklarından yeniden kurulur. Bu dil ise konuşurlarının kendileri için, uzun uzun, kendi yazılarıyla, kendi işleri hakkında kazıdıklarından yeniden kurulur.

Metinler olağandışı biçimde açık sözlüdür. Bir kağan halkına ikinci kişiyle seslenir. Halkına, bir kez kendi kendini mahvettiğini ve bunu yine yapabileceğini söyler.[2] Bir danışman birinci kişiyle yazar. Verdiği öğütleri ve çiğnediği emirleri aktarır.[3] Tarihçi için bu siyasi bir belgedir. Dilbilimci için ise daha da kıt bir şeydir: başka yerde çoğunlukla ad ve unvan bırakan bir dönemden, içinde akıl yürütme bulunan bağlantılı düzyazı.[4]

Ad ve kapsamı

Eski Türkçe bilimin terimidir, kaynakların değil. Yazıtlar bir halkın adını verir: türk bodun. Bir dilin adını hiçbir zaman vermez.[2]

Terimin neyi kapsadığı bir uzlaşma meselesidir. Uzlaşmalar farklıdır. En dar anlamda yalnızca Orhun anıtlarının dilidir. Bunun için daha dar bir ad olan Orhun Türkçesi de kullanılır.[5] Bunun için Kök Türkçe, Runik Türkçe ve Eski Oğuzca da kullanılmıştır.[6] En geniş anlamda Yenisey mezar yazıtlarını, Talas ve Altay yazıtlarını, Irk Bitig’i ve Turfan ile Dunhuang’ın Budist, Maniheist ve Hıristiyan el yazmalarını kapsar. Bu geniş anlamda sekizinci yüzyıldan on üçüncü yüzyıldaki Moğol istilasına uzanır. Yol boyunca Karahanlı malzemesini ve on birinci yüzyıldaki Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğünü da içine alır.[7]

Kullanım iki uçta da değişir. Bazı bilginler adı yalnızca Orhun taşlarının dili için saklar. Uygur bozkır imparatorluğunun runik yazıtlarını bile ayrı tutarlar. Bazıları Karahanlı metinlerini Orta Türkçeye yerleştirir.[8] Uzmanlar arasında standart hâle gelen görüş, bütün külliyatı birkaç lehçesi olan tek bir dil sayar ve bir fark gösterilmedikçe benzer sayılması gerektiğini savunur.[8] Dil o zaman doğuyla sınırlı değildi. Büyük olasılıkla küçük değişikliklerle, Karahanlıcanın konuşulduğu Batı Türkistan’da ve güneyde Baktriya’ya kadar konuşuluyordu.[9] Geç uçta Uygur el yazmaları on birinci yüzyılı aşıp on üçüncü yüzyıldaki Moğol fetihlerine kadar sürer. Moğol egemenliği altında yazılanları daha önceki yazmalardan ayırmak zor olabilir.[10]

Bu aralığı gözden kaçırmamak gerekir, çünkü uzundur. Orhun taşlarıyla Moğol fethi arasında yaklaşık beş yüzyıl, bir din değişikliği, bir yazı değişikliği, açık bozkırdan vaha kentlerine geçiş ve kazımadan istinsaha kayış vardır. Bir dil bunca zaman boyunca yerinde durmaz ve ad hepsini kapsar.

Külliyat

Dil dört metin grubunda korunmuştur. Gruplar uzunluk, tarih, konu ve kendilerine sorulabilecek şeyler bakımından eşit değildir.

Orhun yazıtları (Kül Tegin, Bilge Kağan, Tonyukuk ve yanlarındaki Ongi ile Küli Čor taşları) kağanlıkların en büyük kesintisiz Türkçe düzyazısıdır. Resmî ve anma metinleridir. Bir kağan ya da bir danışman tarafından birinci kişide söylenir. Taşın önünde duran bir topluluğa yüksek sesle okunmak üzere hazırlanmışlardır.[2]

Yenisey mezar yazıtları daha kısa, çok daha çoktur ve tarihlenmesi çok daha zordur. Ölü adamın sesiyle konuşurlar: karısına, oğullarına, sürüsüne, beyine veda eder.[11] Büyük yazıtların yer ayıramadığı sıradan bir hayatın sözcüklerini verirler: ev halkı, evlilik, borç, at için sözcükler.

Irk Bitig, alametler kitabı, taş yerine kâğıt üzerindeki tek uzun runik metindir.[12] Bu, içeriğinden fazlası için önemlidir. Kâğıt üzerindeki bir metin kopyalanabilen ve taşınabilen bir metindir. Metnin varlığı, yazının yalnızca anıtlara ayrılmadığını gösterir.

Uygur dönemi ve sonrasının el yazmaları, Soğdcadan, Çinceden ve Toharcadan yapılmış, birkaç yazıyla yazılmış Budist ve Maniheist çevirilerdir. Sözcük sayısı bakımından açık farkla Eski Türkçenin en büyük kümesidir. Bu el yazmaları, kağanlıkların bozkırına değil, yerleşik ve manastır dünyasına aittir. Dilleri de buna göre kaymıştır: daha çok soyutlama, daha çok ödünç alma, daha uzun cümleler ve taşların hiç taşımak zorunda kalmadığı bir öğretiyi taşımak için kurulmuş bir sözcük dağarcığı vardır.

Dilbilgileri dört değil, üç grup sayar. Birincisi yedinci ile onuncu yüzyıl arasına ait runik yazıtlardır. 2004 tarihli bir genel bakış bunlardan yaklaşık iki yüz tanesini verdi. Bunların çoğu Moğolistan’da ve yukarı Yenisey havzasında bulunmuştur. Birkaçı Altay’da, Irtış boyunca, Kazakistan ve Kırgızistan’da ve Çin Türkistanı’nın kuzeydoğusunda bulunmuştur. Çoğu mezar yazıtıdır. Bir kısmı ana yolların yanındaki kayalara kazınmış yazılardır. Birkaçı sikke, ayna ve kase gibi nesnelerin üzerindedir.[13] İkincisi, dokuzuncu yüzyıldan itibaren doğu Sincan ve Gansu’nun Uygur el yazmalarıdır. Bunlar Uygur, Maniheist, runik, Brahmi, Soğd, Süryani ve Tibet yazılarıyla yazılmıştır. Yaklaşık dörtte üçü Budisttir. Maniheist metinler onda birden azdır, ama bunların çoğu erkendir. Hıristiyan metinler en azdır.[14] Üçüncüsü on birinci yüzyılın Karahanlı eserleridir: Kutadgu Bilig ve sözlük. O dönemin tek doğrudan el yazması kanıtı, Yarkand’dan Uygur yazısıyla yazılmış bir dizi arazi satış belgesidir. İki eserin günümüze ulaşan el yazmaları sonraki kopyalardır.[15]

Sonraki sayımlar bölge bölge yapılır ve tarih ile kapsam bakımından birbirinden ayrılır. Moğolistan’da 2022’ye kadar, en küçük kaya metinleri de sayılarak, 101 yerde 182 yazıt kaydedilmişti.[16] Yukarı Yenisey havzası için, yazılı nesneleri de içeren yaklaşık 250 sayısı anılır.[17] Altay’da 2021 tarihli bir sayım, kayalara kazınmış yüzden fazla yazıt verir.[18] Yol çalışmaları bunların çoğuna zarar vermiştir, bu yüzden malzemenin büyük kısmı tam olarak okunamaz.[19] 2012 tarihli bir katalog ve yeni estampajlar ile karşılaştırmalı okumalar içeren bir çevrimiçi yayın metinleri kayda geçirir.[19] Kırgızistan’da 2000 dolayında, hemen hepsi taşa kazınmış, otuzdan fazla yazıt biliniyordu.[20]

Dört grup bu yüzden tek bir şeyin dört örneği değildir. Dört ayrı durumdan gelen dört kayıt düzlemidir. Hangisine dayandığını söylemeyen bir “Eski Türkçe” ifadesinin değeri, göründüğünden azdır.

Yazıtlardan önce Türkçe

Türkçe sözcükler ilk yazıttan çok daha önce de kayıtlıdır, ama her zaman başkasının yazısıyla ve başkasının ses sistemiyle.[4] Çin tarihleri Göktürk adlarını ve unvanlarını sesleri için seçilmiş karakterlerle aktarır. Soğd, Yunan ve sonraki Arap ve Fars yazarları aynısını kendi alfabelerinde yapar. Birinci Kağanlık’ta dikilen Bugut yazıtı Türkçe değil, Soğdcadır. Bir Göktürk yönetiminin kendi anıtı için yabancı bir kançılarya dili kullandığını gösterir.[21]

Bu aktarımlar bir sözcüğün biçimini ancak kötü korur. Bir Çince karakter, ö ve ü sesleri ile Türkçe türden sözcük sonu ünsüz öbekleri bulunmayan bir hece dizisinden seçilmek zorundaydı. Ayrıca o karakterin yedinci yüzyıldaki telaffuzu, ardındaki Türkçe tahmin edilmeden önce kendisi yeniden kurulmalıdır. Bu yüzden bir Çince biçimle bir Türkçe ad arasındaki eşitlemeler çok sık tartışılır ve çok seyrek kesinleşir. 土門 ardındaki Bumın adı bir çeviriyazı değil, bir yeniden kurmadır.

Daha da eski bir Türkçe kayıt vardır. Hıristiyan çağının başlarından itibaren komşu halklar, biçimleri bakımından Türkçe olan sözcükler yazdı. Bunlardan biri erken Çin kaynaklarındaki suvlag yer adıdır, “su yeri”. Eki Türkçedir.[22] Tek tek sözcüklerin aksine tamlamalar ilk olarak Afganistan’dan Baktriya dilinde belgelerde görünür. En eskisi yedinci yüzyılın ilk yarısına tarihlenir. 640 tarihli birinde tapaglıg, “saygıdeğer”, vardır. Bu tür tamlamaların dili, sonraki Eski Türkçe kaynakların diliyle aynıdır. Tamlamalar, Eftalitler yıkıldıktan sonra Batı Göktürklerinin Baktriya üzerindeki egemenliği dönemine aittir.[9] Hacı Xuanzang’ın yedinci yüzyılın başlarını anlatan biyografisinde Xuanzang, Batı Göktürklerinin yeni şadından elçiler ve 鄔落, wuluo ister.[23] Bu, ilk tarihlenebilir runik yazıtlardan yaklaşık yüz yıl önce, Türkçe ulaq “menzil atı” sözcüğünün kayıtlı en eski biçimi diye anlaşılır.[24] Aynı biyografi Xuanzang’ı yabgunun ordugâhına götüren subaya 答摩支 der. Bu, bir ad değil, bir tür refakat subayını gösteren tamaci unvanı olabilir. Unvan sonradan Moğollarda ve Kıtanlarda bilinir.[25] Birinci kağanlığın kendi merkezinden bilinen tek metin Bugut’un Soğdca taşıdır. Bir değerlendirmeye göre taşın adlandırdığı unvanların hiçbiri için Türkçe bir etimoloji bulunmamaktadır.[22]

Altıncı yüzyıl Göktürklerini anlatan aynı Çin bölümü, tek bir tümcede yazı karakterlerinin Hu’nunkilere, yani Soğdlularınkine benzediğini söyler.[26] Bu tümce runik yazıyı, Bugut taşının kullandığı türden bir Soğd kançılarya elini ya da bambaşka bir şeyi anlatıyor olabilir. Türk Atlası bu soruyu Yazı başlığı altında ele alır.

Yazıtlar tahmini sona erdirir. 716’dan itibaren dil, ayırt ettiği sesleri ayıran harflerle, kendisi için yapılmış bir yazıyla yazılır. Yazıtların ikinci bir tarihlemesi yaklaşık 680’den 740’a uzanır.[27]

Sesler

Ünlü sistemi sekiz ünlüden oluşur: dördü art, dördü ön ünlüdür. Ünlüler çiftler oluşturur: a karşısında e, ı karşısında i, o karşısında ö, u karşısında ü. Uzunluk karşıtlığı terk edildikten sonra sayılırsa dokuz ünlü vardır, çünkü uzun ä kısa karşılığıyla birleşmemiş, ayrı bir ünlü olarak kalmıştır.[28] Dilin ayrı bir sınıf olarak uzun ünlüleri de olup olmadığı tartışmalıdır. Kimileri yazıtlardaki ve sonraki malzemedeki bir dizi yazımı, daha erken bir basamaktan miras kalan birincil uzun ünlülerin kanıtı sayar. Başkaları bu yazımları imla sorunu sayar ve uzunluğun ayırt edici olmadığını savunur.

Ahenk, dilbilgisinin geri kalanını mümkün kılan kuraldır. Bir sözcüğün içinde bütün ünlüler ya ön ya da art ünlüdür. Bir ekin kendine ait sabit bir ünlüsü yoktur. Ekin bir yuvası vardır ve yuvayı gövde doldurur. Belirtme hâli art gövdede -ıg, ön gövdede -ig ya da -üg olarak görünür. Yazıtlar ikisini yan yana gösterir: bodunug (halkı) ile isig küçüg (emek ve kuvveti).[2] Dudak ahengi ikinci katmanda aynı biçimde işler: yuvarlak bir gövde ünlüsü ekin içine yuvarlak bir ünlü çeker.

Sonuç şudur: beş heceli bir Türkçe sözcük, eklerin eklendiği bir gövde olarak değil, tek bir birim olarak duyulur. Ahenk, bir sözcüğün anlamı hakkında hiçbir şey bilinmeden önce onun Türkçe olarak tanınmasının da ilk yoludur. Ünlüleri uyuşmayan sözcük, başka yerden gelmiş bir sözcüktür ya da içinde bir şeyin ters gittiği bir sözcüktür.

Ünsüzlerin, bir Avrupa kulağının tek duyduğu yerde iki dizisi vardır. kagan ve yagız’daki k ve g, kök ve beg’deki k ve g’den ağızda daha geride çıkar. Runik yazı bunları farklı harflerle yazar. b, d, l, n, r, s, t ve y için de aynısını yapar.[2] Yanlarında durdukları ünlülere göre ayrılmış iki tam ünsüz dizisi olan bir yazı bu dile tam uyar ve başka hiçbir dile uymaz. Türk Atlası bunu Yazı başlığı altında gittiği yere kadar izler.

Sözcük

Eski Türkçe, değişmeyen bir gövdeye birbiri ardına ek ekleyerek sözcük kurar. Her ekin tek bir işi vardır. Hiçbir şey öne eklenmez, hiçbir şey kaynaşmaz. Sözcük soldan sağa bir dizi karar olarak okunabilir: bu kök, bu türetmede, bu sayıda, bu kişiye ait, bu hâlde.

Hâl sistemi genellikle altı sayılır, ama sayı iki çiftin nasıl ele alındığına bağlıdır. İlgi hâli -nIŋ’dir. Belirtme hâli yalın bir gövdede -(X)g, iyelik ekinden sonra -In’dır. Yönelme hâli ve yönelme-doğrultma hâli -kA’yı paylaşır. Bulunma hâli ve ayrılma hâli -DA’yı paylaşır. Araç hâli -In’dır.[2] Yönelme-doğrultma hâlinin ve bulunma-ayrılma hâlinin her birinin bir hâl mi iki hâl mi olduğu, metinler hakkında değil, çözümleme hakkında bir sorudur. Metinler her iki iş için tek bir ek kullanır.

Bunlardan ikisine ikinci kez bakmaya değer. Bulunma-ayrılma hâlinin hem yer hem kaynak için kullanılması gerçek bir tasarruftur. Sonraki Türkçe onu böler. -In ile araç hâli ters yönde gider. Yazıtlarda canlıdır, çağdaş dillerde kaybolmuştur. Çağdaş diller bunun yerine bir edat kullanır. Bir dilin kaybettiği hâl, korumuş olduğu hâlden daha iyi bir tarihleme aracıdır.

Türk bodunıŋ ilin törüsin ifadesi, yani Göktürk halkının ülkesi ve töresi, üç ekin dört sözcükte birlikte çalıştığını gösterir: sahipte ilgi hâli, sahip olunan iki ismin her birinde iyelik eki, ardından belirtme hâli.[2]

İki isim, aralarında hiçbir ek olmadan yan yana da durabilir. Bir ad ve unvanı böyle durur: Bumın kagan, Kağan Bumın. Bir yer adı ve adlandırdığı varlık da aynısını yapar: Kögmen yış, ormanlık Kögmen Dağı.[29] İkisinde de özel ad, cins isme bağlıdır.[29] Kaŋım kagan, “babam kağan”, aynı türden midir, tartışmalıdır. Bu bir apozisyon olabilir ve her isim kendi ağırlığını korur.[29]

Sayılar bir sonraki ona doğru sayar. Bir yegirmi, “yirmiye bir”, on birdir, yeti otuz 27 ve bir kırk 31’dir. Yazıtlar bu toplamları artukı, “ayrıca”, ile de verebilir: otuz artukı bir 31’dir.[30] Aynı sayma biçimi Ganzhou Uygurları arasında yaşamayı sürdürdü.[31]

Türetme dilin en zengin olduğu yerdir ve yazıtlar siyasi işlerini orada görür.

-çI eki işi yapan adamı yapar: yogçı sıgıtçı, yaslı ve ağlayıcı. Kül Tegin yazıtı bu iki sözcüğü, kurucuların cenazesine gelen halklar için kullanır.[2] -lXg eki ona sahip olanı, -sXz eki ondan yoksun olanı yapar: başlıg, başı olan, karşısında biligsiz, anlayışsız.[2]

Yazıtın tartışmasını taşıyan çift, bir eksiklikten fiil yapan -sIrA- ekidir. Elsire- ülkesini yitirmek demektir. Kagansıra- kağansız kalmak demektir.[2] Bu iki sözcük siyasi bir durumun tasviri değildir. Fiil gövdesine sıkıştırılmış siyasi durumun kendisidir ve metin onu çekimleyebilir.

Aynı tasarruf ters yönde de işler. Bilig pratik siyasi bilgeliktir: bir hükümdarın sahip olması beklenen niteliktir. Bilge adının köküdür. Metinde bunun karşıtı cahillik değil, añıg bilig, yani kötü bilgidir. Metne göre Çin, bir halk yakına yerleşince bu kötü bilgiyi tasarlar.[2] Suçlama, komşunun aptal olduğu değildir. Komşunun aynı yetiye sahip olduğu ve onu öbür yönde kullandığıdır.

Fiil

Ettirgen, edilgen, dönüşlü ve işteş birer ektir ve üst üste binerler. Yükün- eğilmek demektir. Yükün-dür- eğdirmek demektir. Yazıtın başlıgıg yükündürmis, tizligig sökürmis ifadesi, başı olanları eğdirdiklerini ve dizi olanları çöktürdüklerini söyler. Tek solukta iki ettirgen içerir. Bağımsız bir halkı kırmanın sabit kalıbıdır.[2]

Bir fiili iki anıt boyunca izlemeye değer. Kılın-, kıl- (yapmak) fiilinin dönüşlü-edilgenidir ve yapılmak, var olmak anlamına gelir. Kül Tegin yazıtı dünyayı onunla açar: üstte mavi gök ve altta kahverengi yer yapıldığında, ikisinin arasında insan oğulları yapıldı, kişi oglı kılınmıs.[32] Tonyukuk yazıtı bir hayatı aynı fiille, birinci kişide açar: ben özüm tabgaç iliŋe kılıntım, ben kendim Çin ülkesinde yapıldım.[33] İnsanlığı yapan sözcük Tonyukuk’u da yapar. Tonyukuk onu kendi doğumu için, yabancı bir ülkede kullanır.

Zaman çekimi çağdaş dillerdekinden daha az ayrıntılıdır. Konuşurun bilgiyi nasıl edindiğini işaretlemek ise daha güçlüdür.

-DI ile geçmiş zaman konuşurun tanık olduğunu bildirir. -mIš ile anlatma geçmiş zamanı, uzaktan bilineni bildirir: aktarılmış, miras kalmış ya da sonuçlarından çıkarılmış olanı. Bu ayrım üslup meselesi değildir. Kül Tegin yazıtı onu yapısal olarak kullanır. Atalar anlatısı -mIš ile akar. Konuşur kendi yaptığına geçince fiil de onunla birlikte döner.[2] Ekleri izleyen bir okuyucu, söylentinin nerede bitip tanıklığın nerede başladığını görebilir. Bu, çoğu ortaçağ metninin izin verdiğinden fazladır.

Bunların yanında erinç edatı durur. Konuşurun emin olduğu ama görmediği bir çıkarımı işaretler: bilge kagan ermis, alp kagan ermis… anı üçün ilig ança tutmıs erinç, bilge kağanlar imişler, alp kağanlar imişler ve ülkeyi öyle tutmalarının nedeni elbette budur.[2] Yazıt kendi geçmişi üzerine akıl yürütür ve bunu söyler.

-sIk ekli gelecek ortaç, külliyatın en düz satırlarından birini verir. Türk bodun, ölsikiŋ bir tehdit de bir beddua da değildir. Gelmekte olanın bir bildirimidir.[2] Aynı biçim Tonyukuk’ta hiçbir çevirinin düzeltemediği bir deyim yapar: tün udısıkım kelmedi, küntüz olursıkım kelmedi, yani gece uyumam gelmedi, gündüz oturmam gelmedi.[3] Kül Tegin yazıtı aynı iki fiili olumsuz biçimde, kalıplaşmış bir söz olarak kullanır.[34]

Cümle

Bir Avrupa dilinin yan cümlelerle yaptığını Eski Türkçe zarf-fiiller ve ortaçlarla yapar. -(X)p ve -(y)X ekli zarf-fiiller bir eylemi ötekine bağlar: sü sülepen (ordu sevk edip), teŋri töpüsinte tutup yügerü kötürmis (onları tepelerinden tutup yukarı kaldırmış).[2]

Düzenek ek temelli olduğundan ve fiil sonda geldiğinden, bir cümle birkaç satır boyunca koşul biriktirip son sözcüğünde çözülebilir. Kül Tegin yazıtı tam böyle açılır. Gökyüzünün yapılışını, yerin yapılışını, insanlığın yapılışını ve kurucuların onların üstüne oturtulmasını, kesilmeyen tek bir dönemde verir.[2] İleri sürülen şey, Göktürk devletinin gökten ve yerden sonra var olan üçüncü şey olduğudur. Dilbilgisi bu iddiayı sözcükler kadar dile getirir.

Konuşma aktarılmaz, alıntılanır. Sözler söylendikleri gibi durur ve arkalarından tep ya da teyin edatı, “diyerek”, gelir.[2] Yazıtların bir halkın ağzına ve Gök’ün ağzına, yapıyı değiştirmeden, cümle koyabilmesinin nedeni budur. Halkın cümlesi şudur: illig bodun ertim, ilim amtı kanı, ben ülkesi olan bir halktım, ülkem şimdi nerede.[2]

Tonyukuk tartışır ve tartışmak için bir koşula gereksinir. -sAr eki bunu sağlar. Yazıt onu, külliyatın koruduğu az sayıdaki özdeyişten biri için kullanır: yuyka erkli topulgalı uçuz ermis, yinçge erkli üzgüli uçuz. yuyka kalın bolsar topulguluk alp ermis, yinçge yogun bolsar üzgülük alp ermis. Çevirisi şudur: ince olan delmesi kolay imiş, narin olan koparması kolay. Ama ince olan kalınlaşırsa delmesi zor imiş, narin olan kalınlaşırsa koparması zor imiş.[3]

Bu iki cümlede üç ayrı fiilimsi iş görür: amaç için -GAlI, yapılacak şey için -GUlXk ve varsayılan durum için -sAr koşul eki. Özdeyiş, hayatta kalmadan önce büyümesi gereken küçük bir halk hakkındadır ve tamamen dilbilgisinden yapılmıştır.

Tonyukuk metninin zayıf ve semiz boğalar üzerine olan ikinci bir bölümü de bir özdeyiş biçimindedir, ama nasıl açıklanacağı tartışmalıdır.[34] İlk özdeyiş için daha eski bir açıklama “güç birlikten doğar” anlamını verir.[34]

Çiftler ve yinelenen kalıplar

Yazıtların düzyazısının bir biçimi vardır. İki araç onu kurar.

Birincisi çifttir: iki yakın anlamlı sözcüğün, ikisinden de fazlasını anlatan tek bir ifadede birleşmesi. Yogçı sıgıtçı yaslı ve ağlayıcıdır. Arkış tirkiş kervan ve refakattir. Açsık tosık açlık ve tokluktur. İsig küçüg emek ve kuvvettir.[2] İkinci öğe nadiren çıkarılabilir ve çift genellikle sabittir. İsig küçüg, bir tebaanın borçlu olduğu emeğin ve askerî hizmetin standart ifadesidir. Çağdaş Türkçede iş güç olarak yaşar. Başka sabit çiftler il törü, ülke ve hukuk, ile yir sub, yer ve sudur.[35] Karşıt çiftler de aynı biçimde işler: içre taşra, içeri ve dışarı, ırak yağuk, uzak ve yakın, ini eçi, küçük ve büyük kardeş.[36]

İkinci araç, nakarat olarak kullanılan koşut cümledir. Başlıgıg yükündürmis, tizligig sökürmis her iki hükümdar yazıtında geri döner. İkinci kişide bir fiille birlikte türk bodun hitabı da öyle.[2] Taşın önünde duran bir dinleyici üzerindeki etki, bir belgenin değil bir konuşmanın etkisidir. Metinler bunun için vardı. Koşut cümleler uzunluk bakımından da birbirine denk düşebilir. Bir sayıma göre ilgerü Šantuŋ yazıka tegi süledim, taluyka kiçig tegmedim cümlesinin iki yarısında 13 ve 8, birigerü Tokuz Ersinke tegi süledim, Tüpütke kiçig tegmedim cümlesinde ise 14 ve 8 hece vardır.[37]

En keskin hâlinde üslup iki şeyi yan yana koyar ve düzenin argümanı kurmasına izin verir. Kül Tegin yazıtı, Çin sözlerinin tatlı ve Çin ipeğinin yumuşak olduğunu söyler. Yazıta göre Çinliler tatlı sözle ve yumuşak ipekle uzak halkları yaklaştırır. Bir halk yakına yerleşince, kötü bilgi orada tasarlanır.[2] Bunda savaşta hainlikten yakınma yoktur. Cömertliğin nasıl bir silah olarak çalıştığının çözümlemesidir. Aynı konuşurun kendi halkının armağanları aldığını kabul ettiği satırlardan birkaç satır sonra yazılmıştır.

Sözcük dağarcığı

Çekirdek Türkçedir ve dışarıdan açıklama gerektirmez: akrabalık, sürü hayvanları, vücut parçaları, sayılar, gök, yer, su, yol ve yıl sözcükleri.

Bir sayıma göre Orhun yazıtlarının sözcük dağarcığı yaklaşık dokuz yüz ayrı sözcüktür.[38] Altay metinleri üzerine bir çalışma, orada yalnızca türemiş biçimde geçen 26 kök bulur, bunların altısı ad, yirmisi fiildir.[39] Bu köklerin bir kısmı başka yazıtlarda ya da el yazmalarında tanıklanmıştır, bir kısmı hiçbir metinde yoktur.[40] Türemiş fiillerden biri, yıgla-, “ağlamak”, yazıtların ve el yazmalarının bütün külliyatında yalnızca Kızıl-Kabak’tan bir Altay metninde geçer.[41]

Siyasi sözcük dağarcığı da Türkçedir ve kağanlıkların tarihi için en önemli bölümdür. İl ülkedir: bir kağan hüküm sürerken var olan ve sürmediğinde var olmayı bırakan siyasi düzen.[2] Törü en geniş anlamda hukuktur: töre düzeni, işlerin doğru yapılma biçimi.[2] Kut meşru yönetimi sağlayan, gökten bağışlanan talihtir.[2] Bodun siyasi bir beden olarak halktır. Kagan, šad, yabgu ve beg yönetim rütbeleridir.[2] İl’i yitirmek yenilgidir. Törü’yü yitirmek hiç halk olmamaktır.[2]

Ödünç sözcükler yazıtlarda azdır, el yazmalarında çoktur. Bozkır eşya ve makamlar için Çinceden, ticaret, yazı ve din için Soğdcadan, sonra da Soğdca ve Toharca aracılığıyla Budizmin bütün sözcük dağarcığı için Sanskritçeden ödünç aldı.[42] Soğdcadan bir örnek, Soğdca kant’tan gelen kend “kasaba”dır.[43] Bir anlatıya göre Eski Türkçede ve Uygurcada kul bağımlı ya da hizmetçi, kün ise kadın köle demektir. Karabaş aynı anlama gelir ve Uygur metinleri kadın köle için küngüz ekler.[44] En eski metinlerin bu kadar az ödünç almış olması, dilin değil, konularının bir olgusudur. Savaş ve yönetim üzerine bir yazıtın, çevrilmiş bir sutradan daha az yabancı sözcüğe gereksinimi vardır. Maniheist metinlerin çevirmenleri de Soğdca örneklere uygun olarak öğe öğe Türkçe sözcükler türetti. Tın, “nefes”, sözcüğünden tınlıg, “canlı varlık”, büyük olasılıkla Soğdca wātδār, “nefes sahibi”, gibi kurulmuştur. Maniheist ve Budist metinlerde geçer, yazıtlarda geçmez.[42]

Sözcük dağarcığı hakkındaki bir ifade, bir başkasının karşısına konmalıdır. Zhou Shu, altıncı yüzyıl Göktürklerini anlatırken, onların yılların hesabını bilmediğini ve zamanı yalnızca otun yeşermesiyle işaretlediğini söyler.[26] Sekizinci yüzyılın yazıtları kendilerini on iki yıllık hayvan döngüsüne göre, Koyun Yılı ve Maymun Yılı diye tarihler.[2] İkisi arasında yüz elli yıl vardır. Bu, döngünün aradaki sürede benimsenmesi için yeterli bir süredir. Çelişki, iki taraftan birinde zorunlu olarak bir hata değildir.

Lehçeler ve basamaklar

Üç grup tutarlı bir lehçeler kümesi oluşturur. Lehçeler en çok sözcük dağarcığında ayrılır ve her grubun içindeki farklar büyük olasılıkla gruplar arasındakilerden daha büyük değildir.[45] Moğolistan’ın runik taşları kendi aralarında bile ayrılır. Tonyukuk taşında bağımsız zamir olarak ben, “ben”, ve fiil öbeğinin içinde men vardır. Kül Tegin ve Bilge Kağan taşlarında her yerde men vardır. Uygur kağanlığının Šine-Usu taşında yine yalnızca ben vardır ve Tariat taşında ben fiilden sonra bile görünür.[46] Kül Tegin ve Bilge Kağan taşları ve onlarla birlikte Šine-Usu taşı, e ünlüsünü i olarak yazar. Bunu Tonyukuk, Ongi ve Küli Čor taşlarından ve Tariat ile Tes’in Uygur taşlarından daha sık yaparlar. Bu son taşlar e’yi neredeyse hep yazmadan bırakır.[46] Gelecek zaman Orhun taşlarında -dAçI ile, külliyatın geri kalanında -gAy iledir. Ama -gAy bazı Yenisey yazıtlarında da görülür.[47]

Uygur el yazmaları içinde bilginler klasik öncesi, klasik ve geç basamakları ayırt eder. Maniheist metinlerin çoğu ve Maitrisimit’in Sängim yazması gibi erken Budist metinler klasik öncesidir. Tantrik metinler geçtir.[48] İki metin arasındaki farkın lehçe farkı mı, basamak farkı mı olduğu tartışmalıdır. Eski damak genizsili ñ standart bir sınamadır. Runik yazıtlar onu korur. Kaşgarlı’nın anlattığı Argu lehçesi onu n ile birleştirir. Uygur metinlerinin çoğu y gösterir, bazıları ikisini de gösterir. Bu, kendi telaffuzları olan kopyacıların örneklerinde duranı değiştirdiğini düşündürür.[49] Bir anlatı Eski Türkçede en az iki lehçe sayar: Orhun yazıtlarının lehçesi ve Uygurca. Uygurca içinde ise eski damak genizsili ünsüze ne olduğuna göre en az üç lehçe sayar: birincisinde ñ kalır, ikincisinde n, üçüncüsünde y olur. Uygur el yazmalarının çoğu y lehçesindedir.[50] Brahmi yazısıyla yazılmış el yazmaları bir zamanlar ayrı bir lehçe sayılıyordu. Bunlar daha çok yazılı normun dışında durur ve konuşma dilinin özelliklerini gösterir.[51]

Bir görüşe göre yazı dili, yazıcılarının konuşmasından tamamen ayrıydı. Kutadgu Bilig’de, vezin uğruna seçilmiş olarak yan yana duran varyantlar bu görüşe karşı konuşur. Bunlar konuşmada birlikte var olmuş gerçek biçimlerdir.[52]

d ile y arasındaki çizgi

Bir ünsüz, külliyatı yanındaki ve sonrasındaki malzemeden ayıran çizgiyi çeker. Eski Türkçe, yazıtlarda da Uygur el yazmalarında da, Oğuz, Kıpçak ve sonraki metinlerin y gösterdiği yerde d’yi korur: adak, ayak anlamında, sonraki ayak’a karşı.[53][27] Değişimi gösteren Uygur metinleri, örneğin kadgu (keder) yerine kaygu, külliyata dahil edilmez, çünkü değişim geç olmanın işareti olduğu kadar bir lehçe özelliğidir. Kaşgarlı Mahmud zaten Oğuzların ve Kıpçakların başkalarının kod- dediği yerde koy- dediğini kaydeder.[53] 1334 tarihli bir Uygur yazıtında değişim, Farsça ve Moğolca ödünç sözcüklerle birlikte görülür.[54] Bir metnin bu çizgide nerede durduğu, tarihlenme ve yerleştirilme yollarından biridir.

Bu bölünme, tek bir sesin taşıyabileceğinden fazla iş görür. Bu tek bir ayrım çizgisidir. Külliyat bu kadar kolay görülebilen başka az sayıda çizgi sunduğu için, bütün bir kronolojinin yerine kullanılır.

Yenisey mezar yazıtlarının Orhun anıtlarıyla aynı dil mi, komşu bir lehçe mi, yoksa sonraki yüzyılların Kırgız malzemesinin atası mı olduğu tartışılır ve çözülmemiştir. Metinler kısadır, kalıplaşmıştır ve çoğunlukla tarihsizdir. Böyle bir sorunun kapatılamayacağı malzeme tam olarak budur.

Türk dilleri arasındaki yeri

Eski Türkçe ailenin Ortak Türkçe koluna aittir. Karşı koldaki Oğur koludur ve tek hayatta kalan temsilcisi Çuvaşçadır. İki kol arasındaki ayrım iki ses karşılığına dayanır: r karşısında z ve l karşısında š. Ayrım hiçbir yazılı Türkçeden daha eskidir. Yeniden kurulmuştur, kaydedilmemiştir. Ortak Türkçe içinde yazıtların dili Sibirya grubunun atasına yakın durur ve Karluk dillerinin sonradan olduğu şeye de uzak değildir.

Eski Türkçe, bütün çağdaş Türk dillerinin atası değildir, en azından basit bir çizgide. Bir çeşidin tanıklı tek basamağıdır. Çağdaş kollar, onunla yan yana konuşulan ve hiç yazılmamış çeşitlerden türer. Orhun dilini ortak ata saymak cazibesi, tam da sekizinci yüzyıldan kimsenin okuyabildiği tek Türkçe olduğu için güçlüdür. Bu, aile hakkında değil, kanıt hakkında bir savdır. Türk dilleri incelemesi kolları ve sıralarını ortaya koyar.

Belirli biçimler dilin akrabalarına nasıl durduğunu gösterir. Çağdaş Türkiye Türkçesi ben, “ben”, biçimini korur. Kül Tegin ve Bilge Kağan taşlarında ise yalnızca sonraki, benzeşmiş biçim olan men vardır. Eski Türkçenin yarlıga- ile değiştirdiği buyur-, “buyurmak”, fiili Sibirya dışındaki hemen hemen bütün Türk dillerinde yaşar. Eski Türkçe buyruk unvanının kaynağıdır.[55] İstek eki -(A)lIm ile gelecek -dAçI biçimlerinden çıkarılan bir başka çıkarım, Orhun dilinin özellikle güneybatı kolu Oğuzcaya yakın durduğunu savunur.[45]

Külliyatın sınırları

Yazıtlar, resmî bir üslupta ve önlerinde duran bir dinleyici için taşa kazınmış bir yönetimin sözüdür.[2] Kağanlık döneminden Türkçe özel bir mektup, bir sözleşme, bir hesap defteri, kesinlikle şiir olan bir şiir yoktur ve büyük yazıtların hiçbirinde bir kadın konuşmaz.[2]

Dilin bir çadırda, bir pazarda ya da iki çoban arasında nasıl duyulduğu kaydedilmemiştir ve kaydedilenden yeniden kurulamaz. Yenisey mezar yazıtları buna en çok yaklaşır. Kendi biçimlerinde kalıplaşmıştır. Sekizinci yüzyıl Türkçesinin sıradan üslubu hakkında söylenen her şey bu yüzden, onu kullanan bir metinden değil, dilin biçiminden çıkarılan bir savdır.

Külliyat runik yazıtlardan, bir alametler kitabından ve bir çeviri kütüphanesinden oluşur. Dilbilgisini güvenle tarif etmeye yeter. Dilin konuşulduğunu duymaya yetmez.

Notlar

  1. ^ Thomsen 1993, p. 15
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae Kül Tegin inscription
  3. ^ a b c Tonyukuk inscription
  4. ^ a b Erdal 2004, p. 2,4
  5. ^ Tekin 1968, p. 7–8
  6. ^ Tekin 2003, p. 17–20
  7. ^ Erdal 2004, p. 5
  8. ^ a b Erdal 2004, p. 21
  9. ^ a b Erdal 2004, p. 4
  10. ^ Erdal 2004, p. 5, 7
  11. ^ Tekin 2003, p. 230–232
  12. ^ Erdal 2004, p. 7,40
  13. ^ Erdal 2004, p. 6–7
  14. ^ Erdal 2004, p. 7
  15. ^ Erdal 2004, p. 8
  16. ^ Badam 2024, p. 25
  17. ^ Erhan 2011, p. 5
  18. ^ Karaman Dezember 2021, p. 34
  19. ^ a b Karaman Dezember 2021, p. 35
  20. ^ Çetin 2000, p. 69
  21. ^ Bugut inscription
  22. ^ a b Erdal 2004, p. 2
  23. ^ Life of Xuanzang, juan 2
  24. ^ Pelliot 1929, p. 220
  25. ^ Pelliot 1929, p. 220–221
  26. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  27. ^ a b Tekin 1968, p. 7
  28. ^ Erdal 2004, p. 45
  29. ^ a b c Adams 1979, p. 34
  30. ^ Tekin 2003, p. 128–129
  31. ^ Barthold 2004, p. 46
  32. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 344
  33. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 344
  34. ^ a b c Aksan 1990, p. 7
  35. ^ Aksan 1990, p. 9
  36. ^ Aksan 1990, p. 8–9
  37. ^ Aksan 1990, p. 11
  38. ^ Aksan 1990, p. 6
  39. ^ Karaman Dezember 2021, p. 46
  40. ^ Karaman Dezember 2021, p. 46–47
  41. ^ Karaman Dezember 2021, p. 45
  42. ^ a b Özertural 2013, p. 94–95
  43. ^ Ögel 2000, p. 215–217
  44. ^ Parlatır 1983, p. 809–810
  45. ^ a b Erdal 2004, p. 11
  46. ^ a b Erdal 2004, p. 12
  47. ^ Erdal 2004, p. 10, 14
  48. ^ Erdal 2004, p. 7–8
  49. ^ Erdal 2004, p. 12–13, 19
  50. ^ Tekin 2003, p. 18, 26
  51. ^ Erdal 2004, p. 17
  52. ^ Erdal 2004, p. 35
  53. ^ a b Erdal 2004, p. 19–20
  54. ^ Erdal 2004, p. 20
  55. ^ Erdal 2004, p. 10

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei. Zweite Folge: Die Inschrift des Tonjukuk (1899)
  • E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
  • Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens (1993)
  • Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (1896)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Zekine Özertural, Mitteliranische Einflüsse auf die manichäisch-türkische Wortbildung (2013)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • İsmail Parlatır, Türk sosyal hayatında kölelik (1983)
  • Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
  • Vilhelm Thomsen, Çözülmüş Orhon Yazıtları (mit: Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü: İlk Bildiri) (1993)
  • B. S. Adams, A Feature of the İzafet in the Orhon Inscriptions (1979)
  • Doğan Aksan, Göktürk Yazıtlarında Söz Sanatları: Güçlü Anlatım Yolları (1990)
  • Ahmet Karaman, Dağlık Altay Yazıtlarında İleri Ögeler (Dezember 2021)
  • Azzaya Badam, Moğolistan’da 2018–2021 Yılları Arasında Bulunan Runik Yazıtlar (2024)
  • Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)
  • Çumagulov, Çetin, Göktürk Harfli Yazıtların Kırgızistan’daki Araştırılması, Muhafazası ve Bugünkü Durumu (2000)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler9

Diller
Chinese transcriptions of Turkic · Oghur Turkic · Oghuz and Kipchak speech in Kashgari · Old Uyghur · The Khalaj language · The Turkic languages
Kaynaklar
Irk Bitig · Kül Tegin inscription · Yenisei inscriptions

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Old Turkic.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/languages/old-turkic/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026