Halaç dili

Halaçça, İran’ın ortasında konuşulan bir Türk dilidir.^[1] Onu konuşan halk kaynaklarda sekizinci yüzyılın başından beri anılır. Kaynakların onlar hakkında söylediklerini Halaçlar maddesi anlatır.

Dilin erken bir metni yoktur. Erken kayıt bir ad, bir unvan ve coğrafyacıların kayıtlarını verir. Yaşayan dil ise öbür Türk dillerinin yitirdiği bir dizi özellik verir ve bu özellikler Eski Türkçenin nasıl okunacağını etkiler.^[2]

Erken kayıt

711 tarihli bir Baktriya elyazması bir Halaç prensesini anar.^[3] Onun için eş anlamına gelen Türkçe sözcüğü, kïnžuy, yedi kez yazar.^[3] Elyazmasının bir okuması prensesin adını Bilgä Sävüg diye verir. Elyazmasında bilgah savoh yazar ve yazısı yuvarlak ünlüleri birbirinden ayırmaz.^[4] Elyazması, Türkçe konuşan Halaçların kuzey Afganistan’da yaşadığını gösterir. Onların dilinden bir metin değildir.^[5]

Müslüman coğrafyacılar da Halaçları anar ve Arap yazısı iki adı neredeyse aynı yazdığı için onları sık sık Karluklarla karıştırır.^[1] Kaşgarlı, 1070’lerde yazarken Halaçları Türkmenler arasında sayar.^[1] Halaçlar maddesi bu kayıtları ortaya koyar.

Korunan özellikler

Eski Türkçe grameri şu özelliklere dikkat çeker.

Başta h. Ön Türkçenin sözcük başında bir h sesi vardı. Halaçça onu düzenli olarak korur, öbür diller ise ancak orada burada korur.^[6]
Uzun ünlüler. Ön Türkçenin ilk hecelerinde sekiz uzun ve sekiz kısa ünlü vardı. Halaçça uzunluğu büyük ölçüde korur, Yakutça ve Türkmence de öyle.^[7]
Eski Türkçede damak genizsilinin durduğu yerde bir genizsil. Eski Türkçe ñ, Halaççada n olur. Sütün üzerindeki yağ tabakası Halaççada kanak’tır, çoğu Türk dilinde ise kaymak.^[8]
-kA ile yönelme durumu. Eski Türkçede adların yönelme durumu her çeşidinde +kA idi. Bugün bu biçim yalnızca Halaççada bulunur. Kaşgarlı’nın sözlüğü Argu halkının da onu kullandığını söyler.^[9]
Fiil biçimleri. -di ya da -ti ile yapılan ulaç, Halaççada ortak Türkçedeki -(X)p ulacına karşılık gelir.^[10] “Bırakmak” anlamındaki yardımcı fiil ïd-, bazı Halaç fiillerinin emir kipinin parçası olmuştur.^[11] Eski Uygurca lanetlerde görülen -gUr ekini Özbekçe, Başkurtça ve Halaçça bugün de kullanır.^[12] “Konak” anlamındaki yurt sözcüğü, Halaççada bulunan ve “bir yerde oturmak ya da kalmak” anlamına gelen yuor- fiilinden türetilmiştir.^[13]

Başta h

Başta h sesi, Eski Türkçenin tarihine en çok dokunan özelliktir. h sekizinci yüzyıldan kalma, kuzeyin halklarına ilişkin bir Tibetçe güzergâh kaydında geçer. Kayıt ud hadaklïg, “öküz ayaklı”, adlı bir halkı ve hala yuntlug, “alacalı atlara sahip”, adlı bir halkı anar. hadak ve hala sözcükleri, olağan olarak adak, “ayak”, ve ala, “alacalı”, diye bilinen sözcüklerdir.^[6] Güzergâh kaydı Türkçe yazılmamıştır. Yazarı bu sözcükleri dilin daha eski bir basamağından ya da sesi koruyan Halaçça gibi bir lehçeden almış olabilir.^[14] Bkz. Eski Tibet kuzey raporu.

Eski Türkçenin kendisinde bu sesin bulunup bulunmadığı tartışmalıdır. Orhun dilinde h belki gerçek bir sesti, çünkü runik a harfi, karşılaştırmanın a beklettiği yerde bazen yazılır, ha beklettiği yerde ise hiç yazılmaz.^[14] Başkaları bu kanıtı yetersiz ve sonuçsuz bulur. Runik ve Uygur yazılarında bu ses için bir harf yoktur, sesi gösterebilecek yazılar olan Maniheist ve Hint kökenli yazılar da onu göstermez. Onuncu yüzyıldan kalma Tibet yazılı ilmihalde, Halaçça karşılıkları h ile başlayan sözcükler h olmadan yazılmıştır. Onlara göre Eski Türkçenin kendisi için bir h öne sürülemez.^[14] Her iki taraf da sesin Ön Türkçeye ait olduğunda ve Eski Uygurcadaki ile runik el yazmalarındaki oynak başlangıç y’sinin onun izi olduğunda birleşir.^[15]

Argu

Kaşgarlı, Argu halkının sözcük içindeki ya da sondaki y’yi n’ye çevirdiğini söyler. Örnekleri qoy, “koyun”, ki onlar qon der, ve qayu, “hangi”, ki onlar qanu der.^[16] Argu konuşması, onun anlattığı biçimiyle, eski ñ yerine n ve +kA ile yönelme durumu dahil, Halaçça ile birkaç özelliği paylaşır.^[17]

Halaçça, Argu konuşmasından türetilmiş ve yeni Argu diye anılmıştır. Buna karşı, Argu halkı kaynaklarda görünmeden önce Baktriya belgeleri Halaçları kuzey Afganistan’da yaşayan bir halk olarak gösterir.^[5]

Ailedeki yeri

Halaççanın sınıflandırılması açıktır. Bir sınıflandırma onu ailenin yedi ana dili arasında sayar, öbürleri Çuvaşça, Yakutça, Güney Sibirya dilleri, Kıpçakça, Uygurca ve Oğuzcadır.^[18] Aynı sınıflandırma onu bir soru işaretiyle güneybatı, yani Oğuz dilleri arasında da sayar.^[19] Karşıtları onu bir Oğuz konuşması sayar.^[1] Türk dillerine genel bakış Halaçça ile Argucayı kendi başına bir grupta toplar.

Eski Türkçe grameri Halaççayı, Ortak Türkçe ve Çuvaşça ile birlikte Ön Türkçenin torunları arasında sayar.^[2] Bu yüzden Halaçça, o ata dilin yeniden kurulması için birinci derecede bir tanıktır ve Eski Türkçenin incelenmesi için yazıtların yazmadığı şeyi gösterir. Yazıtların dili için bkz. Eski Türkçe.