Türk dilleri

Türk dilleri Balkanlar’dan Kolıma’ya, Arktik ormandan Basra Körfezi’ne kadar, iki yüz milyondan fazla insan tarafından konuşulur. Birbirlerine o kadar yakındırlar ki bir dili konuşan, komşu bir dili çoğu kez öğrenmeden anlayabilir. Bu yakınlık ailenin ilk olgusudur. Aile çok uzaklara yayıldı ve nispeten geç ayrıldı.

İlk bağlantılı metinler sekizinci yüzyıla aittir ve Eski Türkçe ile yazılmıştır. Yazılı kayıt o günden sonra kesintisizdir.^[1] Öncesi yeniden kurulmuştur. Bu yeniden kurmanın kendisini sınayacağı bir metin yoktur.

İlk ayrılma

Aile kökte bir kez, sonra yarılardan birinin içinde defalarca bölünür.

Oğurca, yani Lir-Türkçe, ailenin geri kalanında z ve š olan yerde r ve l korur. Yazıtlarda tokuz (dokuz) olan sayı sözcüğü Çuvaşçada tăχăr’dır. Oğurca dillerden biri yaşar.

Ortak Türkçe, yani Shaz-Türkçe, geri kalan her şeydir ve aşağıdaki bütün kolları kapsar.

İkisi birbirinden o kadar uzaktır ki ayrılma, yazıya geçirilmiş her Türkçeden eski olmalıdır. Ne kadar eski olduğu tahmin edilmiştir ama bilinmez.

Bir öneri ayrılmayı milâdın başına koyar. Milât sonrası ilk yüzyıllarda sona eren bir Ön Türkçe basamağı varsayar. Ardından iki kol yan yana durur: r ve l içeren Ön Bulgarca ile z ve š içeren Ön Türkçe.^[2] Proto-Samoyedçeye geçen, milâdın başları dolaylarında alınmış en eski Türkçe ödünç sözcükler, sonraki Türkçede z ve š olan yerde hâlâ r ve l gösterir. Örnekler: Türkçe yüz karşısında Proto-Samoyedçe yür ‘yüz’ ve Türkçe kïš karşısında kil ‘kış’.^[3]

Kayıt sırasıyla

Aşağıdaki basamaklar yazının basamaklarıdır, konuşmanın değil. Her biri tarihli bir metin yığınıdır. Basamaklar arasında olanlar çıkarımdır.

Sekizinci yüzyıldan önce. Türkçe çoğunlukla yabancı metinlerin içinde ad ve unvan olarak görünür: Çin yıllıklarında, Soğdcada, Yunancada. Bunlardan herhangi birinin Türkçe olup olmadığı olay olay tartışılır. Asya Hunları sorusu bu tartışmaların en büyüğüdür. Milat dolaylarından başlayarak komşu halklar Türkçe sözcükler kaydetti. Bir örnek, erken Çin kaynaklarında geçen suvlag yer adıdır, yani “su yeri”. Adın eki Türkçedir.^[4] Ad ve unvanlar kuralının istisnası, Afganistan’dan gelen Baktriya dilindeki bir belge grubudur. Bunların en eskisi yedinci yüzyılın ilk yarısına tarihlenir ve Eski Türkçe söz öbekleri içerir.^[5]
Eski Türkçe, sekizinci yüzyıldan itibaren. Orhun, Yenisey, Talas ve Altay’ın runik yazıtları ile Irk Bitig.^[1]
Eski Uygurca, dokuzuncu yüzyıldan on dördüncü yüzyıla. Turfan ve Dunhuang’ın Budist, Maniheist ve Hristiyan edebiyatı. Hacim bakımından modern öncesi Türkçenin en büyük yığınıdır.
Karahanlıca, on birinci yüzyıldan on üçüncü yüzyıla. İslam devletinin ilk Türkçesidir: Kutadgu Bilig ve Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğü. Sözlük, Türk dünyasının lehçelerini içeriden gözden geçirir.^[6] Kutadgu Bilig kendi dilini türkçe diye adlandırır.^[7] Dilde Farsça alıntı sözcük azdır ama kalk çoktur, yani Farsça anlamlar taşıyan Türkçe sözcükler.^[8] Karahanlıcanın Eski Türkçenin son basamağı mı yoksa Orta Türkçenin ilki mi olduğu bir uzlaşım meselesidir. Dilbilgisi Eski Uygurcaya o kadar yakındır ki tek bir tarif ikisine de yeter. Buna karşılık on ikinci yüzyıla ait Atabatu ’l-Haqa’iq, Karahanlı ülkesinde yazılmış olsa da, Orta Türkçeye girer.^[9]
Volga Bulgarcası, on üçüncü yüzyıldan on dördüncü yüzyıla. Arap yazısıyla mezar taşı yazıtları. Çuvaşçanın yanı sıra kayıtlı tek Oğurca dildir. Tuna Bulgarları dokuzuncu ya da onuncu yüzyıldan Yunan harfleriyle birkaç cümle bıraktı. Bu cümlelerin dili erken kaydın geri kalanından ayrı durur.^[10]
Altın Orda’nın ve Memlük Mısır’ının Kıpçakçası, on üçüncü yüzyıldan on beşinci yüzyıla. Misyonerler ve tüccarlar için derlenen Codex Cumanicus ile Türkçe konuşan bir ordu için Kahire’de yazılan dilbilgileri.
Harezm Türkçesi, sonra Çağatayca, on dördüncü yüzyıldan on dokuzuncu yüzyıla. Orta Asya’nın edebî dilidir. Modern Özbekçe ile modern Uygurca ondan iner.
Eski Anadolu Türkçesi, sonra Osmanlıca, on üçüncü yüzyıldan yirminci yüzyıla. Batı hattıdır. Altı yüzyıl ayakta kalan bir devlet edinen hat da budur.
Modern standart diller, on dokuzuncu yüzyıldan itibaren. Daha önce yazılmamış lehçelerden bilinçli olarak yapılmış yazı dilleridir. Çoğu Sovyetler Birliği’nde ve Türkiye Cumhuriyeti’nde yapıldı.

Genellikle üç dönem ayırt edilir. Eski Türkçe dönemi on üçüncü yüzyılın Moğol istilasıyla biter. Orta Türkçede halk ve ülke bakımından ayrı dört grup kısa sürede yazı dili olarak biçimlenir: Doğu Türkçesi, Kıpçak, Bulgar ve Oğuz. Modern Türkçe dönemi on dokuzuncu yüzyılın ortasında başlar. O sırada Yüksek Asya’nın o zamana dek yazılmamış dilleri ilk kez tanımlandı.^[11]

İkinci bir bölümleme beş basamak sayar. Ön Türkçe dönemi milâdın başına kadar sürer. Ön Bulgarca ile Ön Türkçe aşağı yukarı birinci yüzyıldan altıncı yüzyıla kadar gelir. Eski Türkçe ile Eski Bulgarca altıncı yüzyıldan on birinci yüzyıla, Orta Türkçe ile Orta Bulgarca on birinci yüzyıldan on altıncı yüzyıla, Yeni Türkçe ile Çuvaşça ise bundan sonrasına aittir.^[12]

Oğurca

Çuvaşça: orta Volga’da konuşulur. Yaşayan tek Oğurca dildir. Türkiye Türkçesi konuşurunun hiç anlayamadığı tek Türk dilidir.
Volga Bulgarcası: on dördüncü yüzyılda ölmüş, mezar taşlarından bilinir. Çuvaşçanın atası ya da yakın akrabasıdır.
Tuna Bulgarcası: 679’da Asparuh komutasında Tuna’yı geçen ve bugünkü Bulgaristan’da bir devlet kuran Bulgarların dili. Tarihli son metin 907’dendir. Malzeme azdır: Bulgar kağanları listesinin Eski Rusça nüshasında hayvan yılı adları, sayılar, unvanlar ve kişi adları, Nagy-Szent-Miklós altın kaplarında runik ve Yunanca yazıtlar, Yunanca yazıtlarda ve Bizans kaynaklarında unvanlar ve adlar, Kilise Slavcasında birkaç ödünç sözcük. Yine de bir r ve l dilini göstermeye yeter.^[13]
Hazarca: Hazar kağanlığının dili, bir avuç sözcük ve unvana dayanılarak genellikle buraya yerleştirilir. Kanıt bir tahminden fazlasını taşımaz. Bu ülkede ve daha batıda bulunan runik yazıtlar büyük olasılıkla birinci bin yılın ikinci yarısında kazındı. Bu yazıtlar Hazarlara, Avarlara, Peçeneklere, Bulgarlara ve başkalarına atfedilmiştir. Önerilen okumalar yetersiz ve kuşkuludur.^[5]
Hunca ve Avarca: kimilerince bu kola ait sayılır, kimilerince reddedilir. İki halk da metin bırakmamıştır.

Ortak Türkçe: Oğuz, güneybatı kolu

Türkiye Türkçesi: Anadolu ve Balkanlar, konuşur sayısına göre en büyük Türk dili.
Azerbaycan Türkçesi: Azerbaycan Cumhuriyeti ve kuzeybatı İran, iki standartla.
Türkmence: Türkmenistan, kuzey İran ve Afganistan.
Gagavuzca: Moldova, bir Oğuz dilinin Hristiyan konuşurları.
Kaşkayca, Afşarca ve İran’ın öbür Oğuz çeşitleri: Zağros’un ve İran platosunun aşiret dilleri.
Horasan Türkçesi: kuzeydoğu İran, Azerbaycan Türkçesi ile Türkmence arasında.
Salarca: Çin’in Qinghai bölgesinde konuşulan bir Oğuz dilidir. On dördüncü yüzyılda doğuya taşındı ve o günden beri Çinceyle, Tibetçeyle ve Moğolcayla çevrilidir.
Eski Anadolu Türkçesi ve Osmanlıca: modern Türkiye Türkçesinin arkasındaki yazı basamakları.
Peçenekçe: genellikle yalnızca adlara dayanılarak Oğuz ile birlikte sayılır.

Ortak Türkçe: Kıpçak, kuzeybatı kolu

Tatarca ve Başkurtça: Volga ve güney Urallar.
Kazakça, Karakalpakça ve Nogayca: Hazar’dan Altay’a bozkır.
Kırgızca: Tanrı Dağları. Kıpçak ile, Sibirya grubuyla ya da ikisinin arasında sayılır.
Karaçay-Balkarca ve Kumukça: kuzey Kafkasya.
Kırım Tatarcası: Kırım, kuzeyde Kıpçağa, güneyde Oğuza yaslanan lehçelerle.
Karaimce, Kırımçakça ve Urumca: Kırım’ın, Litvanya’nın ve Ukrayna’nın Yahudi ve Hristiyan topluluklarının dilleri, İbrani ve Yunan harfleriyle yazılmıştır.
Sibirya Tatarcası ve Barabaca: batı Sibirya.
Kumanca: ölmüş bir dil, Codex Cumanicus’un dilidir.
Memlük Kıpçakçası ve Ermeni Kıpçakçası: ölmüş yazı biçimleri, Kahire’de ve Lviv’de.

Ortak Türkçe: Karluk, güneydoğu kolu

Özbekçe: Özbekistan ve komşu devletler, konuşur sayısına göre ikinci Türk dili.
Uygurca: Sincan. Uygurların modern dilidir ve doğrudan Uygur kağanlığının dilinden değil, Karluk-Çağatay hattından iner.
İli Türkçesi ve Ayni: Sincan’ın küçük dilleri, ikincisi Türkçe dilbilgisi üzerinde Farsça sözcük dağarcığıyla.
Karahanlıca ve Çağatayca: her ikisinin arkasındaki yazı basamakları.

Ortak Türkçe: Sibirya kolu

Sakha (Yakut) ve Dolgan: Lena ve Taymır. Türkçenin konuşulduğu en kuzey yerdir ve var olan en ayrışmış Ortak Türkçedir.
Tuvaca ve Tofaca: Sayan dağları.
Hakasça, Şorca, Çulımca: orta Yenisey ve kolları, Yenisey Kırgızlarının ülkesi.
Altayca, kuzey ve güney: Altay dağları, tek ad altında iki dil.
Fuyu Kırgızcası: Mançurya’da birkaç konuşur, on sekizinci yüzyılda oraya taşınmış.
Eski Kırgızca: Yenisey mezar taşlarının dili, bu grubun atası olarak öne sürülür.

Argu

Halaçça: orta İran. Ortak Türkçenin geri kalanının yitirdiği sesleri korur. Bu yüzden çevresindeki Oğuz dilleri arasında sayılmaz, ayrı bir kol olarak verilir.
Argu lehçesi: Argu ülkesinin, Balasagun çevresindeki lehçesidir ve Kaşgarlı’nın on birinci yüzyıl sözlüğünden bilinir. Eski damak genizsili ñ’yi n ile birleştirir ve birinci kişi geçmiş zaman için -dum kullanır.^[14] Özelliklerinden birkaçı Halaçça ile ortaktır.^[14]

Anlaşmazlık noktaları

Bu ailenin her sınıflandırmasından üç soru geçer.

Birincisi sınırların nereden geçtiğidir. Kırgızca, Halaçça ve Sibirya dilleri kollarının kenarlarında durur. Ses değişimlerini izleyen bir sınıflandırma, ortak sözcük dağarcığını izleyenle her zaman uyuşmaz.

İkincisi bozkır halklarından hangisinin Türkçe konuştuğudur. Asya Hunları, Hunlar, Avarlar, Peçenekler ve Hazarların her biri aile için öne sürülür ve her biri için reddedilir. Her olayda kanıt, yabancı bir yazıya geçirmede kısa bir ad ve unvan listesidir. Asya Hunları konusunda Talat Tekin, onların arkaik bir Türkçe, kendi deyişiyle Ön Türkçe bir dil konuştuğunu savunur. İddiasını Çin kaynaklarındaki Göktürklerin Asya Hunlarından geldiği ifadesine, birkaç açıklamalı sözcüğe, dördüncü yüzyılın başında kaydedilmiş bir beyte ve Tuobaların saray unvanlarına dayandırır. İddiayı kanıtlayabilecek dil malzemesinin neredeyse hiç olmadığını kabul eder.^[15] Beyti Türkçe okur: “orduya karşı çık, Bukuk’u yakala”. İlk fiilinde sonraki Türkçede š olan yerde l bulur ve bunu bir l dilinin işareti sayar.^[16] Böyle okununca beytin dili, ilk ayrılmanın r ve l tarafında dururdu, Göktürklerin z ve š içeren Eski Türkçesinin yanında değil.^[17] Bir unvan az şey kanıtlar. Avar hükümdarına Macaristan’da kaganus denir. Ama bu unvanın kaynağı Türkçe görünmez ve başka halklar da onu ödünç almıştır.^[18] Rouranlar, tartışmanın yakın zamanda yön değiştirdiği tek örnektir. Tartışma Türkçeden uzağa yöneldi.

Üçüncüsü ailenin kendi atasıdır: Türkçe, Moğolca ve Tunguzcanın tek bir dilden mi indiği, yoksa bin yıllık temas boyunca birbirine mi benzediği. İki yanıt aynı kanıtı kullanır ve onu farklı tartar. Hiçbir metin soruyu karara bağlamayacaktır, çünkü temas da soy da yazıdan önce yatar. Türkçe, Moğolca ile ve çok daha az ölçüde Tunguzca, Korece ve Japoncayla pek çok sözcük, dilbilgisi birimi ve tipolojik özelliği paylaşır.^[18] Türkçe ile Moğolca arasındaki ödünçlemenin büyük bölümü, iki halktan biri yazıya başlamadan önce gerçekleşti. Bu nedenle Altay dilleri terimi en azından bir temas alanı için yararlıdır. Türkçe ile Moğolca arasında soy yoluyla bir akrabalık mümkündür. Ama bunun niteliği üzerine ciddi bir araştırma hâlâ yoktur.^[18]

Ailenin yayılışı

Türkçe birkaç yüzyılda bir kıtaya yayıldı ve biçimini korudu. Nedeni, dilin nasıl taşındığıdır. Siyasi birimleri nüfusları kâh içine alan kâh salan, hareketli insanlar bunu mesafenin atla aşıldığı açık ülkede yaptı. Bu biçimde taşınan diller birbirleriyle temasta kalır ve yavaş yavaş ayrılır.

Sonuç olarak aile, soy için kötü bir kılavuzdur. Dokuzuncu yüzyılda Türkçe konuşan bir halk, ikinci yüzyılda Türkçe konuşan bir halkın çocukları olmak zorunda değildir. Dilden soya giden çıkarım, etnogenez tartışmasının dayandığı çıkarımdır.

Notlar

^ a b Kül Tegin inscription
^ Tekin 2003, p. 9, 11
^ Tekin 2003, p. 15
^ Erdal 2004, p. 2
^ a b Erdal 2004, p. 4
^ Dīvān Lughāt al-Turk
^ Kutadgu Bilig
^ Dankoff 1983, p. 10–11
^ Erdal 2004, p. 8–9, 21
^ Erdal 2004, p. 5
^ Erdal 2004, p. 5–6
^ Tekin 2003, p. 14
^ Tekin 2003, p. 28–29
^ a b Erdal 2004, p. 16
^ Tekin 2003, p. 12–14
^ Tekin 2003, p. 12–13
^ Tekin 2003, p. 13, 16
^ a b c Erdal 2004, p. 3

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Lars Johanson; Éva Á. Csató (ed.), The Turkic Languages (1998; 2nd ed. 2021)
Gerard Clauson, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish (1972)
András Róna-Tas, Hungarians and Europe in the Early Middle Ages (1999)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)