Oğur Türkçesi

Oğurca, Türk ailesinin, öbür dillerin z dediği yerde r, š dediği yerde l taşıyan koludur.^[1] Öbür kol Ortak Türkçedir ve Orhun yazıtlarının dili ona aittir. Oğurcanın yaşayan tek üyesi, orta Volga’daki Çuvaşçadır.^[2]

Kolun kağanlıklar çağından kalma bağlantılı bir metni yoktur. Adlardan ve alıntılardan, bir de Bulgarların bıraktığı parçalardan bilinir.

İki ses

İki ses, ailenin ilk bölünmesini gösterir. Yazıtlarda tokuz, dokuz, olan sayı sözcüğü Çuvaşçada tăxăr’dır. kïš, kış, olan sözcük Çuvaşçada hĕl’dir.^[3] Karşılıklar dizisi, olağan gösterimle, Ortak Türkçe z karşısında Oğur r, Ortak Türkçe š karşısında Oğur l’dir.^[1]

Bir anlatıya göre bölünme çağımızın başındadır. Bir Ön Türkçe basamağını ondan önceye, iki kolu ondan sonraya koyar: r ve l taşıyan Ön Bulgarca ile z ve š taşıyan Ön Türkçe.^[4] Ana Samoyedceye çağımızın başlarında geçmiş en eski Türkçe alıntılar hâlâ r ve l gösterir. Samoyedce yür, “yüz”, Türkçe yüz’ün karşısında durur, kil, “kış”, Türkçe kïš’ın karşısında.^[5] Yakın tarihli bir çalışma, Moğolca, Yenisey ve Samoyedce alıntılardan benzer bir tabloya varır. Ön Bulgar Türkçesini ve Ön Ortak Türkçeyi Ön Türkçenin iki kızı sayar ve Ortak Türkçe š ile Bulgar l’yi tek bir daha eski ünsüze bağlar.^[6] Moğolcada bir paralel vardır. “Eşek” sözcüğünde, Ortak Türkçe äšgäk yerine l taşıyan eljigen bulunur.^[7]

En eski kayıt

Kayıtlı ilk Oğur sözcükleri boy adlarıdır. Priscus, 463 dolaylarında Pontus-Hazar bozkırına gelen boylardan söz eder ve aralarında Saragurları, Ogurları ve Onogurları sayar.^[8] Son öğe -gur, Oğurca “boy” sözcüğü diye anlaşılır. Böylece Onogurlar “on boy”, Utigurlar “otuz boy”, Kutrigurlar “dokuz boy”dur.^[9] Bkz. Onogurlar, Ogurlar, Utigurlar ve Kutrigurlar.

Sonraki tanıklar Macarcadaki alıntı sözcüklerdir. Macarların ataları beşinci ve altıncı yüzyıllarda Bulgar Türkleriyle aynı bölgede, Kuzey Kafkasya’da ve Karadeniz’in kuzeyinde yaşıyordu. O zaman birçok Bulgar Türkçesi sözcük Eski Macarcaya geçti ve bunlar r ile l’yi açıkça gösterir.^[5] İki örnek: Macarca tenger, “deniz”, Ortak Türkçe tengiz’in yanında bir Oğur tengir biçimini yansıtır, gyűrű, “yüzük”, ise yüzük’ün yanında jürük’ü.^[10] Eski Türkçe grameri bu “zengin kanıtı” Ön Türkçenin yeniden kurulması için önemli sayar. Kanıtın yazıtların diline ışık tutmasını beklemez.^[11]

Macarların bu sözcükleri ne zaman ve nerede aldığı tartışmalıdır. Bir anlatıya göre Macarlar Bulgar konfederasyonlarının, özellikle Onogur birliğinin bir parçası olarak yaşadı ve sözcüklerini orada ödünç aldı.^[1] İkinci bir anlatı, Macarların Oğur halklarıyla çok yakın temas kurduğunu, ama bunu Onogurlarla kurup kurmadığının ya da ne zaman kurduğunun belli olmadığını savunur.^[12]

Tuna Bulgarları

679’da Asparuh önderliğinde Tuna’yı geçip bugünkü Bulgaristan’a yerleşen Bulgarlar, Oğur bir dil konuşuyordu.^[13] Bu dilde tarihli en son metin 907’dendir.^[13] Malzeme azdır. Şunlardan oluşur.^[14]

Bulgar kağanları listesinin Eski Rusça kopyası: Eski Türk takviminin hayvan adları, sayılar, unvanlar ve adlar.
Nagyszentmiklós altın kaplarının runik ve Yunan harfli yazıtları.
Bulgarların Yunanca yazıtlarındaki ve Bizans kaynaklarındaki adlar ve unvanlar.
Eski Kilise Slavcasındaki birkaç alıntı sözcük.

Yunan harfleriyle yazılmış, dokuzuncu ya da onuncu yüzyıldan birkaç cümle de kayıtlıdır. Bu cümleler erken Türk kaydının geri kalanından ayrı durur.^[11] Kağanlar listesinde yılan yılı dilom’dur, Ortak Türkçede ise yïlan. Öbür kolun y dediği yerdeki d, bu konuşmanın bir işaretidir.^[10] “Dokuzuncu” sıra sayısı tvirem, Çuvaşçanın tăxăr diye koruduğu Oğurca “dokuz” biçimi üzerine kurulmuştur.^[14]

Tuna Bulgarlarının unvanları ve adları ağırlıkla Türkçedir. Yazıtlarda boyla, kan, tarkan, “önder” anlamında kolovr ve “komutan” anlamında sübigi bulunur. Adlar arasında Bagatur, Bayan, Omurtag ve Sivin vardır.^[15] Bkz. Tuna Bulgaristanı ve Bulgarlar. İlk Bulgar devletinin taşlarındaki işaretler için bkz. işaret külliyatı ve Murfatlar.

Volga

Volga Bulgar yazıtları on üçüncü ve on dördüncü yüzyıla aittir. Orta Türkçe dönemindendir ve temsil ettikleri dil, Eski Türkçe külliyatın dilinden ayrıdır.^[11] Kağanlıklar çağının ötesinde kalırlar, ama kolun nereye vardığını gösterirler. Volga Bulgarlarının dilinin Çuvaşçaya akraba olduğu kabul edilir.^[16] Bkz. İdil Bulgaristanı.

Kaşgarlı 1070’lerde yazarken Bulgar, Suvar ve Bacanak dilinin “uçları kısaltılmış tek tipte bir Türkçe” olduğunu söyler. awus, “balmumu”, sözcüğünü Bulgar lehçesine ait diye verir.^[17] Bir anlatıya göre onun zamanında Volga Bulgaristan’da, Oğur dahil, birkaç Türkçe tipi konuşuluyordu.^[18] Onun Bulgarlar hakkındaki bir sözü bu yüzden tek bir dile ilişkin söz diye okunamaz. Bkz. Kaşgarlı’da Oğuz ve Kıpçak.

Ailedeki yeri

Oğurcanın yeri tartışmalıdır. Olağan anlatı onu, yukarıdaki seslere dayanarak ailenin iki ana kolundan biri sayar.^[2] İkinci bir anlatı Oğurcayı Türkçenin altına değil, yanına koyar. Bazıları onun hiç Türkçe olmadığını, Türkçeye çok yakın bir Altay dili olduğunu savunur. Bir bilgin, Çuvaşçanın ve Ortak Türkçenin atasının bir bütün oluşturduğunu yazmış ve ona Ön Türkçe demiştir.^[19] Konu, Türkçe, Moğolca ve Tunguzcanın birbirine nasıl bağlı olduğu sorusunun parçasıdır ve kanıt bunu karara bağlamaz.^[20] Oğur halklarının Türkleşmiş Ugorlar olduğu yolunda kanıtsız iddialar ortaya atılmıştır.^[21]

Onu konuştuğu söylenen halklar

Oğurca Bulgarlara ve Oğur boylarına bağlıdır. Öbür halklar için bu bir iddiadır.

Sabirler bir görüşe göre Oğurca, bir başkasına göre Ortak Türkçe konuşur.^[22]
Bir anlatıya göre Avar konfederasyonunun içinde Türkçe, Oğur ve belki başka biçimlerde konuşuluyordu. Avarlar için kayıtlı Türkçe unvanlara ve adlara ve Avar yerleşmelerindeki runik metinlere dayanır. İkinci bir görüş Avarları Ortak Türkçe konuşurlar sayar ve birinci anlatı bunun kesin olarak kanıtlanamayacağını savunur.^[23]
Bazı görüşlere göre Hunlar erken bir Oğurca konuşmuştur. Bkz. Hun dili.
Hazarlarda özellikle Oğurca sözcük azdır ve konu açıktır. Bkz. Hazar dili.^[24]

Ailenin tamamı için bkz. Türk dilleri.