Argu

Argu, Syr Darya’nın kuzeyindeki ülkedir. Kaşgarlı Mahmud onun İsficab’dan Balasagun’a uzandığını söyler.^[1] Halkı iki dil konuşurdu. Mahmud’un sözleriyle: “Balasagun halkı hem Soğdca hem Türkçe konuşur. Tiraz (Talas) halkı ile Madinat al-Bayda (Isbijab) halkı için de aynısı geçerlidir”. Mahmud, bütün Argu ülkesinin konuşmasında bir ağız kayması bulunduğunu da ekler.^[1] Balasagun’da Soğdaklar yaşardı. Bu halk “Buhara ile Semerkant arasındaki Sogd’dandır, ama giyimi ve tavrı Türklerinkine benzer”.^[1]

Kaşgarlı Mahmud, Argu ağzının nasıl olduğunu da kaydeder. Oğuzlar bardam, diğer Türkler bardım derken Argular bardum ve käldüm, yani “gittim” ve “geldim” der. Argu ağzında eski damaksıl genizsi ñ, n olmuştur.^[2] Soğd harfli birkaç Uygur el yazması aynı iki özelliği gösterir. Bu yüzden bu ağızla yazılmış olabilirler. Aynı el yazmalarında üçüncü kişi emrinin uzun biçimi -zunı de vardır. Kutadgu Bilig’de de bu biçim bulunur. Şairinin Argu’nun konuşulduğu Balasagun’da doğduğu söylenir. Bu yüzden biçim bir Argu özelliği sayılır.^[3] Çağdaş yorumlara göre sözlükteki Argu ağzı, birkaç özelliği Halaçça ile paylaşır.^[4]

Rubruck’lu William, 1253’te Balkaş Gölü’nün güneydoğusundaki eski Karluk başkenti Cailac’tan geçti. Orada, Nasturilerin ayinlerinde kullandığı kendi dili ve yazısı olan Organum adlı bir ülkeden söz edildiğini duydu. Paul Pelliot bu adı Harezm’deki Ürgänč ile ilişkilendirdi. Organum Argu, dili ise orada Türk ağızlarının yerini aldığı Soğdca olabilir.^[5]

Argu, Maveraünnehir Soğdlularının asimile olmasından sonra da bir Soğd ve Türk kalesi olarak kaldı. Türk köle ticaretinin yetiştiği yerdi. Karahanlı devletinin doğduğu ülke de burasıydı. Soğdca burada büyük olasılıkla on ikinci yüzyılda hâlâ konuşuluyordu.^[5]