Dou Xian, MS 89’da Kuzey Asya Hunlarına karşı yola çıkan ordunun başındaki Doğu Han generaliydi. Kuzey Şanyu’yla Jiluo Dağı’nda karşılaştı ve şanyunun ordusu dağıldı. Seksen bir kabile, iki yüz binden fazla kişi, Han’a geçti. Kuzey devleti MS 93’ü atlatamadı.[1] Dou Xian ardından Yanran Dağı’na çıktı ve bir taşa yazı kazıttı. Taşta, ordusunun çiğnediği ve yaktığı yerler arasında Bagatur’un ordugâhı ile Laoshang’ın hükümdarlık merkezi anılır.[2]

Seferden önce

Dou Xian, Dou Rong’un torununun oğluydu. Babası, o gençken idam edildi. Kız kardeşi imparatoriçe oldu. Bu sayede saraya önce bir centilmen, sonra bir saray görevlisi olarak girdi.[2] Bir imparatorluk prensesinin bahçesini değerinin altında bir fiyata aldı. İmparator Zhang bahçenin yanından geçerken kimin olduğunu öğrendi. Dou Xian’a, devletin onu çürük bir sıçan gibi atacağını söyledi.[2] İmparator He döneminde dul imparatoriçe sarayı yönetiyordu. Dou Xian içeride gizli işleri yürütüyor, dışarıda fermanları ilan ediyordu.[2]

Hou Han Shu onu, her küçük kini ödeten aceleci bir adam olarak anlatır.[2] Böyle bir kin bir cinayetle sonuçlandı. Dou Xian, Duxiang Markisi Chang’ı muhafız odalarında bıçaklaması için bir adamını gönderdi. Suçu Chang’ın kardeşine yükledi. Olay ortaya çıkınca dul imparatoriçe onu iç saraya kapattı.[2]

Canından korkan Dou Xian, ölümden kurtulmanın bedeli olarak Asya Hunlarına saldırmak için izin istedi. Güney Şanyu da aynı sıralarda kuzeye gitmek için asker istemişti.[2] Güney Şanyu’nun dilekçesi, Güney Asya Hunları bölümünde alıntılanır. Dilekçeye göre babası kırk yıl önce Han’a geçmişti. Halkı o günden beri Han armağanlarıyla yaşıyordu. Devletinin başarısı ya da başarısızlığı o yıla bağlıydı.[3] Dou Xian, Savaş Arabaları ve Süvari Generali yapıldı. Altın mühür ve mor kordon aldı, yardımcısı Geng Bing oldu. Kuzey Ordusu, on iki idari bölgenin (komutanlık) sınır süvarisi ve Qiang ile Hu yardımcı birlikleri onun emrine verildi.[2]

Sarayda görüş birliği yoktu. Halk Bakanı Yuan An, Başkomutan Song You, Bayındırlık Bakanı Ren Wei ve dokuz bakanla birlikte bir muhtıra sundu. Asya Hunlarının sınırı rahatsız etmediğini yazdılar. Muhtıraya göre orduyu surun çok ötesine yürüterek yormak, devletin hazinesini harcamak ve on bin li uzakta başarı peşinde koşmak devletin sunakları için bir plan değildi.[4] Muhtıralar bir kenara bırakıldı. Song You ardından adını geri çekti. Bakanlar birer birer geri çekildi. Yuan An ile Ren Wei kararlı durdu. Davayı on kez savundular, hatta saray salonunda başlıklarını çıkardılar. Dul imparatoriçe dinlemedi.[4]

89 yürüyüşü

MS 89’da, Yongyuan’ın ilk yılında ordu sınırdan yola çıktı. Dou Xian ile Geng Bing, Jilu kalesinden dörder bin atlı aldı. Güney Asya Hunlarının Sol Guli Kralı Shizi’nin on bin atlısı da onlara katıldı. Güney Şanyu Tuntuhe, on binden fazla askerle Manyi vadisinden çıktı. Duliao generali Deng Hong sekiz bin sınır yardımcısıyla, Sol Erdemli Kral Anguo ise on bin kişiyle yola çıktı. İkisi de Guyang kalesinden ayrıldı. Hepsi Zhuoye Dağı’nda buluşacaktı.[2] 89. bölüm aynı kuvveti farklı sayar. Bölüm, kuvveti sekiz bin Han atlısı ve Güney Şanyu’nun otuz bini olarak verir.[3]

Dou Xian, Zhuoye’de yardımcı albay Yan Pan’ı ve subaylar Geng Kui ile Geng Tan’ı Kuzey Şanyu’ya karşı gönderdi. Shizi, Sağ Huyan Kralı Xuzi ve on binden fazla seçme atlı da onlarla birlikte gitti. Jiluo Dağı’nda savaştılar. Kuzey Şanyu’nun ordusu dağıldı, şanyu kaçtı. Takip, kabilelerin arasından Sigu Bidi Denizi’ne kadar sürdü. Bölüm 13.000 kişinin başının kesildiğini sayar, aralarında adı duyulmuş krallar vardı. Bölüm ayrıca esirlerle birlikte bir milyondan fazla at, sığır, koyun ve deve alındığını kaydeder.[2] Seksen bir kabile krallarıyla birlikte, toplam iki yüz binden fazla kişi, Han’a geçti.[2]

Modern bir anlatım zaferi daha temkinli değerlendirir. Savaşa dair bilinenlerin çoğu, Dou Xian’ın ilk seferin sonunda yonttuğu taştan gelir. Taş, sarayda işlediği suçların affını kazanmak üzere gönderilmiş bir prensin başarısını kaydeder.[5] Aynı anlatım orduda yalnızca yaklaşık sekiz bin Han askeri sayar, yanında sekiz bin Qiang ve otuz bin Güney Asya Hunu vardır.[6] Sınırdaki Jilu kalesini Jiluo Dağı’ndan ayırır ve dağı Ordos’un kuzeyindeki Gaoque Geçidi’nin yakınına yerleştirir: uzun süredir sıradan bir Han sınırı olan yerde iki zirve arasındaki bir kapı. Bu anlatıma göre savaş sınıra yakın bir yerde yapıldı ve Asya Hunlarının yenilgisi taşın dediğinden küçüktü.[7][8]

Çağdaş bir anlatım, bunu Kuzey Asya Hunlarının uğradığı en büyük askerî yenilgi sayar.[9] Aynı anlatım, Han kuvvetlerinin yalnızca Çinli olmadığını vurgular. Güney Asya Hunları, Qiang, Wuhuanlar ve Siyenpiler onlarla birlikte at sürmüştü.[10] Yazıtın kendisi ordunun içinde Güney Şanyu’yu, doğu Wuhuanlarını ve Qiang ile Di beylerini ve şeflerini sayar.[2] Jiluo’da Kuzey Şanyu’ya karşı gönderilen kuvvet, kendi kralları altındaki Güney Asya Hun atlılarından oluşuyordu. Dolayısıyla savaş büyük ölçüde Asya Hunları arasında geçti.[2] MS 87’den 93’e kadar olan seferler kendi maddesinde anlatılır.

Yanran Dağı’ndaki taş

Dou Xian ile Geng Bing ilerlemeye devam etti ve sınırın üç binden fazla li ötesindeki Yanran Dağı’na çıktı. Orada Han’ın gücünü ve erdemini kaydetmek için bir taşa yazı kazıdılar. Dou Xian, yazıtı Ban Gu’nun yazmasını buyurdu.[2]

Biyografi, yazıtın metnini verir. Yazıt mevsimle, sonbaharın yedinci ayıyla başlar. Han imparatorunun dayısını, Savaş Arabaları ve Süvari Generali’ni anar. Sekiz düzende talim görmüş otuz bin çevik süvariyi ve on üç binden fazla arabayı sayar. Ordunun müttefiklerini de adlandırır: Güney Şanyu, doğu Wuhuanları, Qiang ile Di beyleri ve şefleri. Sonra yürüyüşü izler: Zhuoye’nin üzerinden, Anhou’yu aşarak, Yanran’a tırmanarak. Yanran’ın ötesinde ordu, yazıtın adı yazdığı biçimiyle Modun’un, yani Mete Han’ın ordugâhlarını çiğnedi. Ayrıca Laoshang’ın Ejderha Merkezi’ni yaktı. Sonraki satırlar nedenleri verir: Gao’nun ve Wen’in eski öfkesini dindirmek, atalarının ruhlarını onurlandırmak ve büyük Han’ın Gök’ten verilmiş sesini yaymak.[2] Yazıtın andığı iki şanyu iki yüzyıldan fazla önce ölmüştü.[11]

Kuzey Şanyu’nun yanıtı

Savaştan sonra Dou Xian, kurmay subaylar Wu Si ile Liang Feng’i Kuzey Şanyu için altın ve ipekle kuzeye gönderdi. Askerler de onların ardından gitti. Kuzey karışıklık içindeydi. On binden fazla adam yolda elçilere geçti. Elçiler şanyuyu Batı Denizi’nde buldu. Şanyu, fermanın karşısında başını yere eğdi. Liang Feng ona Huhanye’nin örneğini izlemesini öğütledi. Şanyu sevindi ve onunla birlikte Sigu Denizi’ne doğru yola çıktı. Orada Han ordusunun çoktan sınırın içine döndüğünü öğrendi. Kardeşini, Sağ Wenyudi Kralı’nı, haracıyla birlikte Han sarayında hizmet etmeye gönderdi. Dou Xian, şanyunun bizzat gelmediğini bildirdi. Kardeşi geri gönderdi.[2]

Güney Şanyu, Dou Xian’a çölün kuzeyinden eski bir bronz üç ayaklı kazan gönderdi. Kazan beş dou alıyordu. Üzerinde Zhong Shanfu’nun adı ve oğulların torunların onu on bin yıl saklamasını dileyen bir söz vardı. Dou Xian onu tahta sundu.[2] Liang Feng’in sonraki akıbeti oğlunun biyografisinde anlatılır. Dou Xian’ı hoşnut etmedi ve gözden düşürülerek Wuwei’ye gönderildi. Orada vali onu öldürttü. Dou ailesinin düşüşünden sonra İmparator He, Dou Xian’ın onu yalan yere suçladığını öğrendi.[12]

Kuzey Şanyu, Chexie Chu kralını Juyan kalesine gönderdi. Şanyu saraya gelmek ve büyük bir elçi gönderilmesini istedi. Dou Xian, onu karşılamak üzere Ban Gu’yu Liang Feng’le gönderdi. Bu arada Güney Asya Hunları Kuzey Şanyu’yu bozguna uğrattı, şanyu yaralı kaçtı. Ban Gu, Sigu Denizi’nde geri döndü.[2] 89. bölüm bunun nasıl olduğunu anlatır. İkinci yılın baharında Güney Asya Hunları, sol ve sağ olmak üzere iki kol halinde ve ayrı yollardan geldi. Geceleyin buluştular ve şanyuyu kuşattılar. Şanyu bin seçme adamla savaştı ve yaralandı. Attan düştü, yeniden bindi ve birkaç düzine atlıyla kurtuldu. Yeşim mührü alındı, onunla birlikte eşi ve kadın erkek beş kişi daha esir edildi.[3]

Dou Xian kuzeyi zayıf buldu ve onu yok etmek istedi. Yongyuan’ın üçüncü yılının, MS 91’in yazında Geng Kui’yi, Ren Shang’ı ve Zhao Bo’yu Jinwei Dağı’nda Kuzey Şanyu’ya karşı gönderdi. Onu ağır biçimde bozguna uğrattılar ve şanyu kaçtı. Bölüm, nereye gittiğinin bilinmediğini söyler.[1] Çağdaş bir çalışmaya göre 91’de İli vadisine ulaştı.[9]

Şanyunun küçük kardeşi, Sağ Guli Kralı Yuchujian, birkaç bin takipçisiyle Pulei Denizi’nde kendini şanyu ilan etti. Sınırda kabul edilmek istedi. Dou Xian tahta yazdı. Saray, Yuchujian’ı Kuzey Şanyu olarak tanıdı. MS 92’de Geng Kui ona mührü ve kordonları getirdi. Yiwu’da yanına bir Han subayı konuldu.[3] Yuan An’ın biyografisi, Dou Xian’ın önerdiği adayı, teslim olmuş bir Sol Guli Kralı olan Atong diye adlandırır. Biyografi, Yuan An ile Ren Wei’nin buna karşı çıktığını kaydeder. İmparator Guangwu’nun Güney Şanyu’yu güneyi sağlamlaştırmak ve kuzeyi yatıştırmak için tahta çıkardığını söylediler. Şimdiki Güney Şanyu da kuzeyi boşaltan seferi bizzat önermişti. Kuzeydeki hükümdarlık merkezine yeni gelmiş birini oturtmak, ona verilen sözü bozmak olurdu.[4] Bölümler, Atong ile Yuchujian’ın iki ayrı adam mı yoksa iki ayrı yazımla bir adam mı olduğunu söylemez.

Düşüş

Dou Xian Büyük General yapıldı. Ona yirmi bin haneli Wuyang Markisi’nin yurdu önerildi, reddetti. Kardeşleri yüksek görevler aldı. Ona karşı çıkan iki memur canına kıydı.[2] Yongyuan’ın dördüncü yılında, MS 92’de, imparator hadım Zheng Zhong’la bir darbe planladı. Dou Xian’ın ve yardımcısı Deng Die’nin ordularıyla başkente dönmesini bekledi. Sonra şehrin kapılarını kapattı. Dou Xian’ın suç ortaklarını tutukladı ve bu kişiler idam edildi. Dou Xian’ın mühürlerini aldı. Dul imparatoriçeye saygısından Dou Xian’ı adıyla idam ettirmek istemedi. Onu, başında bir bekçi memurla, yurduna gönderdi. Orada Dou Xian ve kardeşleri Du ile Jing canlarına kıymaya zorlandı.[2] 89. bölüm yalnızca, Yuchujian’ı kuzeydeki merkeze geri götürme planının sürdüğü sırada Dou Xian’ın öldürüldüğünü söyler. Ertesi yıl Yuchujian kopup kuzeye at sürdü. Bin atlılı bir Han subayı onu izledi. Subay onu geri çekti ve başını kestirdi. Halkı yok edildi.[3]

Hükümler

Fan Ye bu işi Han’ın önceki savaşlarının üstünde tutar. Wei Qing ile Huo Qubing’in yıllarca imparatorluğun gücünü Asya Hunlarına karşı tükettiğini ve onları hiç yenemediğini yazar. Buna rağmen sonraki çağlar onları iyi general diye över. Dou Xian ise Qiang, Hu ve sınır askerlerinden oluşan bir orduyla kuzeydeki hükümdarlık merkezini tek hamlede boşalttı. Sonraki çağlar onu övmez, çünkü hayatının sonu kaydı bozmuştur.[2]

Aynı tarihte Güney Asya Hunları üzerine kapanış hükmü onu tek bir noktada eleştirir. Üç zaferin etkisine değer verdi, uzun planı ihmal etti. Eski merkeze yeni bir Kuzey Şanyu oturtarak kendi çıkarına hizmet etti ve kamu yararını elden çıkardı.[3]

Bozkırda sonra olanlar Siyenpilerin eseriydi. Hou Han Shu 90, Dou Xian’ın ordusu Asya Hunlarını yenip kuzey şanyusu kaçtıktan sonra Siyenpilerin boşalan topraklara taşındığını söyler. Geride kalan Asya Hunlarının, yani yüz binden fazla çadırın tamamı kendilerine Siyenpi dedi.[13] Çağdaş anlatım da Siyenpilerin 91’den sonra Kuzey Asya Hunlarının boş bıraktığı toprakları aldığı konusunda hemfikirdir.[14]

Notlar

  1. ^ a b Hou Han Shu, juan 23; Hou Han Shu, juan 89
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Hou Han Shu, juan 23
  3. ^ a b c d e f Hou Han Shu, juan 89
  4. ^ a b c Hou Han Shu, juan 45
  5. ^ Ögel 2015, p. 289–291
  6. ^ Ögel 2015, p. 290–291
  7. ^ Ögel 2015, p. 291
  8. ^ Ögel 2015, p. 110–111
  9. ^ a b Sinor 1990, p. 147
  10. ^ Sinor 1990, p. 148
  11. ^ Sinor 1990, p. 124
  12. ^ Hou Han Shu, juan 47
  13. ^ Hou Han Shu, juan 90
  14. ^ Sinor 1990, p. 149

Kaynaklar

Literatür

  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Kişiler
Ban Chao · Emperor Gaozu of Han

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Dou Xian.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/dou-xian/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026