Wuhuan

Hou Han Shu’ya göre Wuhuanlar aslında Donghulardı. Mete Han, Han’ın ilk yıllarında Donghu devletini yok edince, arta kalanlar Wuhuan Dağı’nı elinde tuttu ve adını ondan aldı.^[1]^[2] Asya Hunlarına haraç ödediler. Sonra Han’ın korumasına girdiler ve Han sınırında gözcü ve atlı olarak hizmet ettiler. Tarihleri, son büyük şefleri Tadun’un Cao Cao’ya Liucheng’de yenilmesiyle sona erer.^[1]

Ülke ve âdetler

Wuhuanlar atlı okçulukla ve avla geçinir, su ve otlak arayışıyla yer değiştirirdi. Belli bir yerleri yoktu. Evleri, kapısı doğuya, güneşe doğru açılan yuvarlak keçe çadırlardı. Et yer, süt içer, yün giyerlerdi.^[1] Gençleri yüceltir, yaşlıları küçümserlerdi.^[1] Öfkelenen bir adam babasını ya da kardeşlerini öldürebilirdi. Anasına ise asla zarar vermezdi, çünkü metne göre ananın öcünü alacak bir akraba grubu vardır, baba ile kardeşler ise birbirlerinin öcünü almaz.^[1]

Kalıtsal bir hükümdarları yoktu. Cesur olan, anlaşmazlıkları ve davaları çözebilen bir adam büyük adam (大人) olarak yükseltilirdi. Makam mirasçılarına geçmezdi. Her kampın küçük bir başı vardı ve yüzlerce ya da binlerce kamp bir boy oluştururdu. Büyük adam halkını tahta bir çetele keserek toplardı. Yazıları yoktu. Çeteleye karşı gelmeye kimse cesaret edemezdi.^[1] Bir adam önce bir kızı alırdı. Yarım yıl ya da yüz gün sonra başlık olarak sığır, at ve koyun gönderirdi. Sonra karısıyla evine döner ve bir iki yıl kızın ailesine hizmet ederdi. Bundan sonra kızın ailesi onları zengin armağanlarla yolcu eder ve evi donatırdı.^[1] Erkekler yay, eyer ve metal silahlar yapar, kadınlar yün işler ve dokurdu. Toprak darıya ve tohumu onuncu ayda olgunlaşan dongqiang bitkisine uygundu.^[1] Savaşta ölümü onurlandırır, ölüyü gömüde şarkı ve dansla uğurlarlardı. Bu, Wuhuanların cenaze şarkıları’nda anlatılmıştır.^[1]

Asya Hunlarına tabi

Mete Han’ın zaferinden sonra Wuhuanlar zayıf ve yalnızdı ve Asya Hunlarına hizmet etti. Her yıl öküz, at, koyun ve post gönderirlerdi. Geciktikleri takdirde Asya Hunları karılarını ve çocuklarını alırdı.^[1]^[3] Haraç Önceki Han’dan sonra da sürdü. Han Shu’da Wuhuanlar, Wang Mang’ın çocuk imparator Ping adına hüküm sürdüğü yıllarda hâlâ post ve bez ödemektedir.^[4] Bir anlatıma göre, Asya Hunlarının Wuhuan firarilerini kabul etmesini yasaklayan yeni Han kuralları MS 2’ye tarihlenir.^[5]

Sonrasını Han Shu anlatır. Wuhuanları koruyan Han subayı onlara haraç ödemeyi bırakmalarını söyledi. Şanyunun elçileri her zamanki gibi geldi. Yanlarında ticaret yapmak isteyen çok sayıda Asya Hun erkeği ve kadını vardı. Wuhuanlar imparatorun kurallarına bağlı kaldıklarını söyleyerek reddetti. Elçiler de şeflerini ayaklarından astı. Şeflerin kardeşleri elçileri ve maiyetini öldürdü, kadınları, sığırları ve atları aldı. Şanyu, Sol Erdemli Kral’ın ordusunu Wuhuanlara karşı gönderdi. Wuhuanlar dağlara ve sınır kalelerine dağıldı. Asya Hunları çoğunu öldürdü ve bine yakın kadın ve çocuğu alıp götürdü. Wuhuanlara, fidye olarak at, sığır, post ve bez getirmelerini söyledi. İki binden fazla akraba mallarla geldi. Asya Hunları malları aldı ve tutsakları elinde tuttu.^[4]^[6]

Han sınır birlikleri

Wudi döneminde Huo Qubing Asya Hunlarının sol topraklarını kırdı. Bunun üzerine Han, Wuhuanları beş idari bölgenin (komutanlık) sınırına taşıdı: Shanggu, Yuyang, Youbeiping, Liaoxi ve Liaodong. Wuhuanlar böylece Han adına Asya Hunlarını gözetleyecekti. Şefleri yılda bir saraya gelirdi. Han, Wuhuan Koruyucusu’nu (護烏桓校尉) kurdu. Bu, iki bin shi rütbeli bir subaydı. Görev çetelesini elinde tutuyordu ve Wuhuanları Asya Hunlarıyla ilişkiden alıkoyacaktı.^[1]

İmparator Zhao döneminde Wuhuanlar güçlendi. Mete Han’ın yaptığı haksızlığın karşılığı olarak şanyuların mezarlarını kazdı. Asya Hunları öfkelendi, doğuya vurdu ve Wuhuanları bozdu.^[1]^[7]^[3] Han Shu, Han sarayındaki tartışmayı aktarır. Büyük General Huo Guang, Asya Hunlarını yolda kesmek istiyordu. Zhao Chongguo’ya danıştı. Zhao Chongguo üç noktaya değindi. Wuhuanlar sınıra sık sık akın etmişti. Asya Hunlarının saldırısı Han’ın yararınaydı. Birbiriyle savaşan barbarların üzerine çullanmak ise yalnızca bir akını kışkırtırdı. Huo Guang bu kez Fan Mingyou’ya sordu ve Fan Mingyou bunun yapılabileceğini söyledi. Huo Guang, Fan Mingyou’yu yirmi bin atlıyla Liaodong’dan gönderdi. Ona boşuna çıkmamasını söyledi: Asya Hunlarını kaçırırsa Wuhuanlara vuracaktı.^[4] Asya Hunları gitmişti. Fan Mingyou, az önce yenilmiş olan Wuhuanlara vurdu. Altı bin baş ve üç kralın başını aldı ve Pingling Markisi yapıldı.^[4] O günden sonra Wuhuanlar yeniden You eyaletine akın etti ve Fan Mingyou her seferinde onları yendi. Xuandi döneminde yavaş yavaş sınıra girip boyun eğdiler.^[1]

Wuhuanlar Asya Hunlarından öcünü sonradan aldı. MÖ 71’de Dinglingler, Wuhuanlar ve Wusunlar onlara birlikte saldırdı.^[8] Han Shu bunu, Han ile Wusunların Asya Hunlarına ağır bir darbe vurmasından sonraya yerleştirir. Şanyu on bin atlıyla Wusunlara karşı çıktı ve bir zhang derinliğinde bir kar fırtınasına yakalandı. Geri dönen az oldu. Sonra Dinglingler kuzeyden saldırdı. Wuhuanlar doğudan girdi, Wusunlar batıdan vurdu. Üçü on binlerce adamı ve o kadar atı öldürdü. Açlık halkın onda üçünü ve sürülerin yarısını aldı. Asya Hunlarına tabi halklar uzaklaştı.^[4] Huhanye’nin yükseltilmesinden önceki yıl Wuhuanlar, Asya Hunlarının doğu sınırındaki Guxi Kralı’na vurdu ve çok insan aldı. Şanyu öfkelendi. Kral korktu ve Wuchanmu ile sol toprakların soylularına katılarak Huhanye’yi şanyu yaptı.^[4]

Wang Mang ve Geç Han

Wang Mang, Asya Hunlarına karşı savaş hazırlarken Yan You’yu Dai’de Wuhuan ve Dingling birliklerinin başına koydu. Wuhuanların ve Dinglinglerin karılarını ve çocuklarını idari bölgelerde rehin tuttu. Wuhuanlar iklimi sevmedi ve bitmeyen bir nöbetten korktu. Defalarca ayrılmak istediler. Wang Mang reddetti. Kaçtılar ve yağma yaptılar. İdari bölgeler rehineleri öldürdü ve Wuhuanlar o günden sonra Wang Mang’dan nefret etti. Asya Hunları şeflerini makamlarla çekti ve geri kalanı gevşek bir bağımlılıkta tuttu.^[1]

Guangwu’nun saltanatının başında Wuhuanlar ve Asya Hunları birlikte akın etti. En çok Dai’nin doğusundaki ülke zarar gördü. Wuhuanlar sınıra yakın kamp kurar, şafakta çadırlarını bırakır ve alacakaranlıkta şehir surlarının önünde dururdu. Shanggu dışındaki Beyaz Dağ Wuhuanları en güçlü ve en zengin olanlardı. Ma Yuan üç bin atlıyla onlara vurmaya çıktı. Wuhuanlar kaçtı ve Ma Yuan yüz kişiyi biçti. Sonra Wuhuanlar geri gelip artçısına saldırdı. Ma Yuan gece gündüz sınıra at sürdü ve yolda bin atından fazlası öldü.^[1]

MS 46’da Asya Hunları karışıklığa düştü. Wuhuanlar zayıflıklarından yararlanıp onları yendi. Asya Hunları birkaç bin li kuzeye çekildi ve çölün güneyindeki toprak boş kaldı. İmparator Wuhuanlara ipek armağanlar gönderdi.^[1] Üç yıl sonra, MS 49’da, Liaoxi şefi Hao Dan ve 922 kişi halklarıyla saraya geldi.^[1] Köle, sığır, at, yay ve kaplan, leopar ve samur postları getirdiler. İmparator büyük bir ziyafet verdi. Şeflerinden seksen biri markis, kral ve bey yapıldı. Sınır idari bölgeleri boyunca sınırın içine yerleştirildiler ve Han onları besleyip giydirdi. Akrabalarını getirecek, Asya Hunlarına ve Siyenpilere karşı gözcülük edip savaşacaklardı.^[1] Ban Biao saraya, Wuhuanların kurnaz ve soyguna yatkın olduğunu, komutansız bırakılırlarsa yine akın edeceklerini söyledi. Wuhuan Koruyucusu, Shanggu’daki Ningcheng’de bir kampla yeniden kuruldu. Koruyucu Siyenpilerin işleriyle de ilgilendi. Rehineler armağan aldı ve her yıl belirli zamanlarda pazarlar kuruldu.^[1]

Hou Han Shu, Wuhuanları MS 48 bölünmesiyle bağlantılı olarak yalnızca bir adamın komutasının parçası olarak anar. Geleceğin Güney Şanyusu Bi, o sırada amcasının yönetiminde Sağ Yujian Rizhu Kralı olarak güney sınırına ve Wuhuanlara komuta ediyordu. Güneyin sekiz boyu onu şanyu yaptı.^[9] MS 76’da Güney Şanyusu, hafif süvarisini sınır idari bölgeleri ve Wuhuan birlikleriyle birlikte Kuzey Asya Hunlarına karşı gönderdi. Birkaç yüz baş aldı.^[9] Güney Şanyusu kuzeyi yok etmek için izin istediğinde merhum imparatoru gösterdi. O imparator Wuhuanları ve Siyenpileri Kuzey Barbarlarının üzerine salmış ve onların şanyusunun başını kestirmişti.^[9] MS 94’te Wuhuan Koruyucusu Ren Shang, Siyenpi şefi Su Bakui’nin ve Wuhuan şefi Wuke’nin sekiz bin atlısını, yeni teslim olan kuzeylilerin şanyu yaptığı Fenghou’ya karşı yönetti. Onu Manyi vadisinde yendi.^[9] Bunlar Han’ın Kuzey Asya Hunlarına Karşı Seferleri’ne aittir.

Wuhuanlar her zaman hizmet etmedi. 109’da Güney Asya Hunları Han’a karşı ayaklandı. Bir Wuhuan şefi de Güney Şanyusu’yla birlikte ayaklandı.^[10] İsyan çabuk bastırıldı.^[11] An Di döneminde Yanmen Wuhuan şefi Wuhe, Siyenpi şefi Qiulun ve bir Güney Asya Hun markisiyle birlikte yedi bin atlıyı Wuyuan’a karşı getirdi. Han ordusunu Gaoqu vadisinde yendiler. Han, He Xi ile Liang Jin’i gönderdi ve bunlar Wuhuanları bozdu. Wuhe şart istedi.^[1] Shun döneminde Yunzhong’da yolu kestiler ve tüccarların bin arabasından fazlasına el koydular. Peşlerinden giden bir Han generali Lanchi’de kuşatıldı.^[1]

Tadun

Ling’in saltanatının başında Wuhuanların kendilerine kral diyen dört şefi vardı. Shanggu’daki Nanlou’nun dokuz binden fazla, Liaoxi’deki Qiuliju’nun beş binden fazla, Liaodong’daki Su Puyan’ın bin küsur, Youbeiping’deki Wuyan’ın sekiz yüzden fazla kampı vardı.^[1] Zhongshan eski valisi Zhang Chun, Qiuliju’nun halkına katıldı ve kendine idari bölgelerdeki Wuhuanların komutanı Mitian Anding Kralı dedi. Dört eyaleti yağmaladı. You eyaletinin valisi atanan Liu Yu onun başına ödül koyana kadar bu sürdü. Kuzey sakinleşti.^[1]

Qiuliju öldüğünde oğlu Louban gençti. Savaş yeteneği olan yeğeni Tadun onun yerini aldı ve üç idari bölgeye komuta etti. Yuan Shao ile Gongsun Zan birbirleriyle savaşıyordu. Tadun, Yuan Shao’ya dostluk antlaşması istemek için elçi gönderdi ve Gongsun Zan’ı yenmesine yardım etti. Yuan Shao, sahte bir imparator emriyle Tadun’a, Nanlou’ya, Su Puyan’a ve Wuyan’a şanyu mühürleri gönderdi.^[1]^[12] Sonradan Nanlou ile Su Puyan, Louban’ı şanyu, Tadun’u kral olarak yükseltti. Planları yine de Tadun yapıyordu.^[1] Yuan Shao’nun oğlu Shang yenilince Tadun’a kaçtı. You ile Ji’den yüz bin haneden fazla memur ve halk da Wuhuanlara kaçmıştı. Cao Cao bizzat Wuhuanlara karşı çıktı. Tadun’u Liucheng’de bozdu ve başını kesti. İki yüz binden fazla kişi öldürüldü ya da alındı. Yuan Shang, Louban ve Wuyan Liaodong’a kaçtı. Gongsun Kang onları öldürdü ve başlarını gönderdi. Geriye kalan on bin kamp Çin’e taşındı.^[1] Sanguozhi, Tadun’a karşı seferi Jian’an’ın on birinci yılına, MS 206’ya yerleştirir.^[13]

Dil ve köken

Hou Han Shu, Wuhuanları ve Siyenpileri Donghuların iki kolu sayar. Siyenpilerin Wuhuanlar gibi konuşup yaşadığını, aralarındaki farkın evlilik âdetlerinde olduğunu söyler.^[1] Wuhuan konuşmasından tek bir sözcük kaydetmez.^[1] Wuhuanların Moğolca sayılması, Donghulardan inişlerine ve Siyenpi sözcüklerine dayanır. Asya Hunları zayıfladıkça Siyenpiler Wuhuanlardan daha önemli olmaya başladı. Han, onlara karşı Siyenpilerin hizmetini satın aldı.^[14] Bir öneri Avar adını Wuhuan’ın erken bir Çince yazılışı sayar, bu da Avarları Donghulara bağlardı. Öneri kanıtsızdır, çünkü Orhun yazıtlarındaki Apar ile Avarların tek bir halk olduğu açık değildir.^[15] İkinci bir öneri de Wuhuan’ı Avar’ın erken bir Çince yazılışı sayar. Wuhuanları Moğolca bir dil konuşanlar sayar ve onları Eftalitlerle birleştirir. Liang Shu Eftalitlerin konuşmasını Tuyuhun konuşmasıyla aynı yapar, Tuyuhun konuşması da bu öneride Moğolca bir lehçedir.^[16] Bir görüş Türk ve Moğol halklarını iki ayrı tarihi olan iki ayrı halk olarak ayırır. Siyenpileri ve Wuhuanları bugünkü Moğollarla bağı olmayan Proto-Moğollar sayar ve onların Türkler üzerindeki baskısının Göktürk devletinin kuruluşuna kadar sürdüğünü savunur.^[17]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab Hou Han Shu, juan 90
^ Ögel 2015, p. 178,182
^ a b Ögel 2015, p. 181–182
^ a b c d e f Han Shu, juan 94
^ Sinor 1990, p. 126
^ Ögel 2015, p. 193–194
^ Ögel 2015, p. 117–118
^ Golden 1992, p. 62
^ a b c d Hou Han Shu, juan 89
^ Hou Han Shu, juan 47
^ Golden 1992, p. 63
^ Kurakichi 1926, p. 13–14
^ Sanguozhi, juan 30
^ Golden 1992, p. 70
^ Golden 1992, p. 76
^ Pulleyblank 1962, p. 242,259–260
^ Ögel 2015, p. 351–352