Mete Han, Asya Hunlarını tek bir saltanatta imparatorluk hâline getirdi. MÖ 209’da babasını öldürerek tahta çıktı.[1] MÖ 174’te öldüğünde Asya Hunları Mançurya’dan Tarım’a kadar uzanan bozkıra hükmediyordu. Bir Han imparatorunu sahada yenmişlerdi. Han sarayına da yıllık ödemelerden oluşan bir antlaşma dayatmışlardı.[1] Shiji ona, Göktürklerden önceki hiçbir bozkır hükümdarına ayırmadığı kadar yer ayırır. Onun hakkındaki her sonraki anlatım bu bölüme dayanır.

  • BagaturEski Türkçe
  • 冒頓ÇinceShiji
  • MeteTürkçe

Çinliler 冒頓 yazdı. Shiji ile Han Shu yabancı adları sesine göre kaydeder. İşaretleri anlamına göre değil, çıkardıkları sese göre seçer. Bu iki işaretten hiçbiri ad olarak bir şey ifade etmez.[2] Tarihlerin korumuş olduğu şey bu yüzden MÖ ikinci yüzyılda Han sınırında duyulan bir telaffuzun yazılışıdır.

Bu telaffuz, işaretlerin bugün taşıdığı telaffuz değildir. Modern okurlar onları Mòdú, Màodùn ve Mòdùn diye verir. Bu ayrım bir hata değildir. İki işaretin de birden çok değeri vardır ve okuma ile yazı arasında iki bin yıllık ses değişimi durur. Han dönemi Çincesinde bu çift, yaklaşık olarak *mǝk-tuən sesini karşılıyordu.[3] Bir yazım kuralı ikinci yarıyı ilgilendirir. Çincede sonda -r yoktu ve yabancı bir -r sesini -n ile veriyordu. Bu yüzden -tur ile biten yabancı bir ad sayfaya ancak -tun olarak girebilirdi.[4]

Bu iki olguyla okununca işaretler baγtur’u gösterir. Baγatur, ‘kahraman’, bozkırın sonraki iki bin yıl boyunca kullanmayı sürdürdüğü bir sözcüktür.[5] Tuna Bulgarları arasında Yunan harfleriyle Βαγατουρ olarak yazılıdır, Moğolcada ba’atur’dur ve Farsçaya ve Türkçeye bahādur olarak ulaşır. Ak Koyunlu hükümdarı Uzun Hasan onu on beşinci yüzyılda bir şeref unvanı olarak taşıdı.[6][5] Bazı araştırmacılara göre sözcük bu adamın adı olarak başlamış ve sonradan unvan olmuştur. Bu, Tuna’dan Hindistan’a kadar prenslerin taşıdığı bir unvanın tek bir adamın adı olarak başladığı anlamına gelir.[4]

Anıldığı üç ad içinde sese uzanan tek ad Bagatur’dur. 冒頓 eski yazılışı korur. Modu, o işaretlerin modern Mandarin değerleriyle yüksek sesle okunuşudur. Bagatur, Asya Hunlarının kendilerinin ne dediğini yakalama çabasıdır. Çince biçim başlıkta onun yanında durur, çünkü kaynakların gerçekten verdiği şey yazılıştır.[5]

Türk geleneğinin biçimi olan Mete, eski adın üçüncü bir okuması değildir. Bir kitaptan gelir. Joseph de Guignes Çinceyi Mei-Tei diye verdi. Hüseyin Cahit Yalçın cumhuriyetin kurulmasını izleyen yıllarda de Guignes’i Türkçeye çevirdi. Bu çeviride Mei-Tei, Mete oldu.[7] Biçim sonra yerleşti ve bugün yaygın bir erkek adıdır. Mete, sonradan benimsenmiş bir biçimdir: işaretlerden iki aşama, sesten ise daha da uzaktır. Türk Atlası, bu benimsenmenin neyi kanıtladığını ve neyi kanıtlamadığını Türk kökenleri başlığı altında ortaya koyar.

Açık kalan, sıralama değil, denkliğin kendisidir. Peter B. Golden Bagatur’u 冒頓’un karşısına bir soru işaretiyle koyar. Başka araştırmacılar hiç rekonstrüksiyon yapmaz. İşaretleri geri getirilemeyecek bir kişi adı sayar.[2] Yirminci yüzyılın başındaki daha eski bir Türk yorumu adı zaten Moduk, Mokduk, Makdur ya da Bakdur ve dolayısıyla Bagatur diye almıştı.[8] 1940 tarihli bir yorum, Asya Hunlarının bir Türk dili konuştuğundan kuşku olmadığını ve unvandaki tengri okumasının da aynı ölçüde kesin olduğunu savundu.[8] Ad, doğumunda değil tahta çıkışında verilmiş de olabilir.[5] Karşıt okuma farklı bir ses önermez. İşaretleri rekonstrüksiyonsuz bırakır. Modu ve Mete, adın MÖ ikinci yüzyılda nasıl ses verdiği hakkında hiçbir iddiada bulunmaz.

Tahta çıkış

Mete Han, Duman’ın varisiydi. Duman’ın, kendisine bir küçük oğul doğuran gözde bir eşi vardı. Duman varisi tahttan indirip küçük oğlunu tahta çıkarmak istedi. Mete Han’ı Yuezhilere rehin gönderdi. Ardından rehinenin öldürülmesi için Yuezhilere aceleyle saldırdı. Yuezhiler bunu yapmaya niyetliydi. Mete Han onların iyi atlarından birini çaldı ve eve at sürdü. Babası onu cesur buldu. Ona on bin atlı verdi.[1][9]

Bu atlılarla yaptıkları, bölümün en çok anılan pasajıdır. Islık çalan oklar yaptırdı. Atlılarını bir emirle eğitti: ıslık çalan okun vurduğu yere atmayanın kafası kesilir. Av hayvanına attı ve izlemeyenlerin kafasını kestirdi. Kendi iyi atına attı ve duraksayanların kafasını kestirdi. Kendi sevgili karısına attı ve yine duraksayanların kafasını kestirdi. Babasının iyi atına attı ve her adam onunla birlikte attı. Sonra babasıyla ava çıktı ve ıslık çalan oku Duman’a attı. Atlıları şanyuyu öldürdü.[1][10] Üvey annesini, üvey kardeşini ve itaat etmeyen büyük vezirleri öldürttü. Kendini şanyu yaptı.[1][11]

Shiji, Mete Han’ın gençliğini bir öykü tarzında anlatır. Modern anlatımlar bu pasaja son derece anekdotik ve yarı efsane der.[12] Bazı araştırmacılar anlatının Asya Hunlarının kendi aralarında anlattığı bir kahramanlık öyküsüne dayandığını savunur.[13] Başka araştırmacılar Oğuz öyküsünün Mete Han’dan eski olduğunu ve sonradan gençliğinin üzerine bindirildiğini savunur. Bu durumda babanın öldürülmesi tarihin değil, destanın bir motifidir.[14]

Donghular ve Yuezhiler

Donghular doğuda güçlüydü. Bir oğlun babasını öldürdüğünü duydular. Duman’a ait olmuş bin lilik atı istediler. Vezirler onun Asya Hunlarının bir hazinesi olduğunu ve verilmemesi gerektiğini söyledi. Mete Han, bir komşudan tek bir at esirgenmez dedi. Atı gönderdi. Donghular onun eşlerinden birini istedi. Vezirler öfkelendi ve saldırmak için izin istedi. Mete Han, bir komşudan tek bir kadın esirgenmez dedi. Kadını gönderdi. Sonra Donghular iki halk arasındaki boş toprağı istedi: her birinin kendi tarafından gözetlediği, bin li genişliğinde boş bir arazi. Bazı vezirler toprağın çorak olduğunu ve verilebileceğini söyledi. Mete Han öfkelendi ve toprak devletin temelidir dedi. Toprağın verilmesini öğütleyenlerin kafasını kestirdi. Ata bindi ve geride kalan herkesin öldürülmesini emretti. Donghular onu tehlikeli saymamıştı ve hazırlık yapmamıştı. Onların kralını yok etti, halklarını ve sürülerini aldı. Sonra eve döndü.[1][15][16] Shiji, şeridin üzerindeki sınır karakollarına 甌脫, outuo, der.[1] Bazı araştırmacılar bu sözü Moğolca otog, “bölge”, sözcüğünün Asya Hun biçimi sayar. Bu varsayıma göre Donghularla savaş yalnızca otlak için değil, garnizonlu bir sınır şeridinin denetimi için yapıldı.[17] Başka araştırmacılar aynı sözü ordu, “ordugâh”, sözcüğünün en eski biçimi sayar.[18] Asya Hunları için o toprak muhtemelen kutsaldı, tıpkı Eski Türk halklarının Törelerinde toprak ve suyun kutsal olması gibi. Göktürklerde de durum aynıydı. Yazıtları Ötüken ormanına kutsal der ve ülkeyi ona bağlar. Göktürklerin kutsal Yer-Su’yunu da Tengri’nin yanına koyar.[19]

Ardından Yuezhileri batıya sürdü. Loufanları ve Sarı Nehir’in dirseğinin güneyindeki Boyang kralını kendi topraklarına kattı. Qin generali Meng Tian’ın aldığı Asya Hun topraklarının her milini de geri aldı.[1] O sırada Han, Liu Bang ile Xiang Yu arasındaki savaşa kilitlenmişti ve ülke silahlardan bitkin düşmüştü. Shiji bunu, işin bu kadar kolay yapılmasının nedeni olarak verir.[1] Yayı geren üç yüz binden fazla adamı vardı.[1] Bu rakam Shiji’nindir. Han sarayının yuvarlak bir sayısıdır, arkasında bir sayım yoktur. Muhtemelen sahadaki bir ordunun değil, Asya Hunlarından yay çekebilen bütün adamların ölçüsüdür. Sonra kuzeyde Hunyuları, Qusheleri, Dinglingleri, Gekunları ve Xinlileri boyunduruğu altına aldı.[1] Gekun, Han kaynaklarının sonradan Jiankun diye yazdığı addır. Bu ad, Yenisei Kırgızlarına dönüşen halkın herhangi bir metindeki ilk görünüşüdür.

MÖ 209–200: Mete Han (Bagatur) babası Duman’ı öldürür ve şanyu olur
MÖ 209–200: Mete Han (Bagatur) babası Duman’ı öldürür ve şanyu olur. Donghu kralını yok eder, Yuezhileri geri püskürtür, Meng Tian’ın aldığı toprakları Chaona ve Fushi’ye kadar geri alır, Dingling, Gekun ve kuzeyin diğer halklarını kendine bağlar. Wuhuanlar ona vergi öder. MÖ 200’de Han imparatoru Gaozu’yu Pingcheng yakınındaki Baideng’de kuşatır. Modern harita, yollar çizilmiştir, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

Devletin düzeni

Shiji, Asya Hun düzenini bu pasajdan hemen sonra ortaya koyar. Bu, bir bozkır devletinin içeriden dışarıya doğru yapılmış en eski tarifidir. Bir Sol ve bir Sağ Erdemli Kral, bir Sol ve bir Sağ Guli Kralı, Sol ve Sağ büyük generaller, büyük komutanlar, büyük danghu ve gudu markileri vardı. Asya Hunlarında ‘erdemli’ sözcüğü tuqi idi. Veliaht her zaman Sol Tuqi Kralı olurdu. Erdemli Krallardan danghulara kadar büyükler on bin atlıya, küçükler birkaç bine komuta ederdi. Bunlar yirmi dört kişiydi ve On Bin Atlı diye anılırlardı. Büyük vezirler görevlerini miras yoluyla tutardı. Üç boy soyluydu: Huyan, Lan ve sonradan Xubu.[1][20] Bazı araştırmacılar Sol Erdemli Kral’ı Göktürklerin Sol Bilge Beg makamının öncülü sayar. Bilge Kağan unvanını bu makamdan türetir.[21] Hanedanın kendisi Luandi idi.[22] Daha eski bir görüş bunun yerine Tuge’yi anar: sonradan en güçlü Asya Hun boyunu veren halk. Adlarını geçici olarak Türk diye okur.[23]

Üç toplantı yılı bir arada tutardı. Birinci ayda beyler şanyunun merkezinde küçük bir toplantı ve bir kurban için buluşurdu. Beşinci ayda Longcheng’de büyük bir toplantıda buluşurlardı. Orada atalara, Gök’e ve Yer’e ve ruhlara kurban sunarlardı. Sonbaharda, atlar semirdiğinde, Dailin’de buluşurlardı. Orada insanları ve hayvanları sayarlardı.[1] Şanyu sabahları çadırından çıkıp doğan güneşe eğilirdi, akşamları da aya eğilirdi. Ay büyürken saldırır, küçülürken çekilirlerdi.[1] Yasa kısaydı. Kılıcı kınından bir karış çekmek ölümdü. Hırsızlık adama hanesini kaybettirirdi. Hiçbir tutsak on günden fazla tutulmazdı.[1]

Baideng

MÖ 200’de Han kralı Xin Mayi’de Asya Hunlarına teslim oldu. Mete Han Gouzhu üzerinden güneye geldi ve Taiyuan’a, Jinyang’a kadar vurdu.[1] İmparator Gaozu sahaya bizzat çıktı. Yağmurlu ve karlı sert bir kıştı. Her on adamdan ikisi üçü soğuktan parmaklarını yitirdi. Mete Han yenilmiş görünüp Hanları peşinden çekti. İyi birliklerini sakladı ve zayıfların görünmesine izin verdi. Hanlar üç yüz yirmi bin adamla, çoğu yaya olarak, kuzeye geldi. Gaozu piyadesinin önünden Pingcheng’e vardı. Mete Han dört yüz bin seçme atlıyı saldı ve onu yedi gün Baideng’de kuşatıp tuttu. Batıda beyaz atlar, doğuda boz, kuzeyde kara, güneyde kızıl atlar duruyordu.[1][24] Han Shu dört yüz bin yerine üç yüz binden fazla seçme atlı verir.[22][25] Dört yüz bin muhtemelen Baideng’den önceki atlıların değil, Asya Hunlarından silah taşımaya elverişli bütün adamların sayısıdır. Her halükârda Asya Hun sayıları daha düşük olmalıdır, çünkü dönemin doğu bozkırı bu kadar insanı barındırmıyordu. Kuşatma, şanyunun eşine bir armağan ulaştıktan ve iki müttefik komutan görünmedikten sonra bir köşeden kaldırıldı. Bu, Mete Han’ın arkasından bir Han anlaşmasından şüphelenmesine yol açtı.[1] Gaozu adamlarına yaylarını germelerini ve dışa dönmelerini buyurdu. Aradan yürüyüp çıktı.[1][26]

Antlaşma ve yazışma

Baideng’den heqin anlaşması çıktı: imparatorluk hanedanından bir kadın şanyunun eşi olarak, her yıl belirli miktarlarda ipek yumağı, ipek, şarap, pirinç ve yiyecek ve iki hükümdarı kardeş yapan bir yemin.[1] Anlaşma akınları durdurmadı. Han yönetimi bunu eşitler arasında bir barış olarak amaçlamamıştı. Asya Hunları ise onu öyle algıladı.

Gaozu öldüğünde Mete Han imparatoriçe Lü’ye bir mektup gönderdi. Shiji bu mektuba küstahça der ve onu alıntılamaz. İmparatoriçe saldırmak istedi. Generalleri ona Gaozu’nun bilge ve savaşçı olduğunu ve yine de Pingcheng’de kıstırıldığını hatırlattı. İmparatoriçe bunun yerine antlaşmayı yeniledi.[1][27]

Han Shu mektubu tam olarak verir. Mete Han şöyle yazdı: “Ben yalnız bir hükümdarım. Nehirler ve bataklıklar arasında doğdum, sığırların ve atların dolaştığı açık bozkırlarda büyüdüm. Sık sık sınıra geldim ve Çin’de gezmek istedim. Majesteleri yalnız duruyor, ben de yalnız yaşıyorum. İkimizin de hiçbir neşesi yok ve eğleneceğimiz bir şey yok. Elimdekini, eksik olanla değiştirmek istiyorum.”[22][28] İmparatoriçe öfkelendi. General Ji Bu, kuzey halkları hayvanlar ve kuşlar gibi olduğundan mektubu görmezden gelmesini öğütledi. İmparatoriçe, yaşlandığını, saçlarının ve dişlerinin döküldüğünü, adımlarının artık sağlam olmadığını ve şanyunun kendisiyle kendini küçültmemesi gerektiğini söyleyerek yanıt verdi. Her biri dört atlı iki imparatorluk arabası gönderdi.[22][29] Mete Han teşekkür etmek için bir elçi yolladı. Çin’in nezaketini öğrenmediğini söyledi ve bir at gönderdi.[22][30] Bazı araştırmacılar evlilik teklifinin çeyizi, armağan alışverişini ve bir evliliğin getireceği iki hanedan arasındaki daha yakın bağları, dolayısıyla daha çok Çin malını hedeflediğini savunur.[31] Başka araştırmacılar iki mektubun aktarımının biraz kuşkulu olduğunu, MÖ 176 tarihli mektubun ise gerçek olduğunu savunur.[32]

MÖ 176 tarihli mektup tam olarak alıntılanır. Bu mektup, bir Asya Hun hükümdarının herhangi bir kaynakta günümüze ulaşan en uzun sözüdür.[1] Şöyle başlar: Gök’ün tahta çıkardığı Asya Hunlarının büyük şanyusu, imparatorun sağlığını saygıyla sorar. Mektup sonra dört şey bildirir. Sağ Erdemli Kral izinsiz antlaşmayı bozmuş ve cezası olarak Yuezhilere karşı batıya gönderilmişti. Gök’ün lütfuyla, iyi subaylar ve güçlü atlarla Yuezhiler yok edilmişti. Loulan, Wusunlar, Hujieler ve yanlarındaki yirmi altı devlet Asya Hunu yapılmıştı. Yay çeken bütün halklar artık tek bir aileydi.[1][33] Çağdaş bir araştırmacı yirmi altı devlet sayısını otuz altı olarak düzeltir.[34] Başka araştırmacılar Yuezhilerin Dunhuang ülkesinden Ili’ye kaçışını Laoshang saltanatına değil, MÖ 177–176 tarihli bu sefere tarihler.[35] Han meclisi savaşı tartıştı. Yuezhileri yeni kırmış bir şanyuya saldırılamayacağı, toprağın tuzlu olduğu ve elde tutmaya değmeyeceği sonucuna vardı.[1]

Shiji, mektubun ardındaki ihlali imparator Wen’in üçüncü yılının beşinci ayına, MÖ 177’ye tarihler.[1] Sağ Erdemli Kral Sarı Nehir’in güneyindeki topraklara girdi. Shang idari bölgesinin (komutanlık) sınır karakollarını koruyan boyları yağmaladı, insanları öldürdü ve götürdü. Wen, başvezir Guan Ying’i seksen beş bin savaş arabası ve atlıyla Gaonu’ya gönderdi ve kral sınırın ötesine çekildi.[1][36] Bazı araştırmacılar kralın Han’a geçmiş ve onlar adına sınır karakollarını tutan Asya Hunlarınca kışkırtıldığını savunur.[37] Bu akından önceki yıllar neredeyse boştur. Han kaynakları Mete Han’ı MÖ 192 ile 177 arasında hiçbir olayda anmaz.[38] Bazı araştırmacılar bu yılları batı halklarını Asya Hun düzenine katmakla geçirdiğini savunur.[38]

MÖ 176–174: Mete Han (Bagatur), MÖ 176’da Han sarayına yazdığı mektupta Sağ Erdemli Kral’ın Yuezhileri yok ettiğini, Loulan, Wusunlar, Hujieler ve çevrelerindeki yirmi altı devletin Asya Hunlarına katıldığını bildirir
MÖ 176–174: Mete Han (Bagatur), MÖ 176’da Han sarayına yazdığı mektupta Sağ Erdemli Kral’ın Yuezhileri yok ettiğini, Loulan, Wusunlar, Hujieler ve çevrelerindeki yirmi altı devletin Asya Hunlarına katıldığını bildirir. Yuezhiler batıya, İli’ye göçer. MÖ 174’te Mete Han ölür, yerine oğlu Laoshang geçer. Modern harita, ülkenin kuzey sınırını hiçbir kaynak tarif etmez, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

İmparator Wen MÖ 174’te yanıt verdi. Mektubuyla birlikte işlemeli ve desenli ipekten cübbeler ve altın donanımlı, altın tokalı bir kemer gönderdi: 黃金飾具帶一，黃金胥紕一.[1] Çevirmenler ikinci kalem konusunda ayrışır. Biri onu bir kemer ve kaftan süsü diye çevirir.[31] Bir başkası onu, eski şerhlerin tarif ettiği gibi, bükülü ve örülü saçı tutturmaya yarayan altın bir saç tokası sayar.[39]

Ayna eşi olarak yerleştirilmiş, dağ keçilerine saldıran iki çömelmiş kedigil ile oyma altın bir toka
Dağ keçilerine saldıran çift kedigilli altın kemer tokası, Asya Hunları, yaklaşık MÖ üçüncü ila ikinci yüzyıl, Mete Han'ın zamanı. The Metropolitan Museum of Art, New York, 17.190.1672, Gift of J. Pierpont Morgan, 1917. Open Access, public domain (CC0).

Değerlendirme

Mete Han MÖ 174’te öldü. Oğlu Jiyu, Laoshang olarak onun yerine geçti.[1] Shiji, yükselişinin anlatısını bölümün başka kimse için tekrarlamadığı bir hükümle kapatır. Chunwei’den Duman’a kadar bin yıldan fazla geçmişti ve soy düzene sokulamazdı. Buna karşılık Mete Han altında Asya Hunları en güçlü hallerindeydi. Kuzeydeki her halkı boyunduruğu altına aldılar ve güneye karşı eşit bir devlet olarak durdular. O noktadan sonra veraset düzenleri, görevleri ve unvanları yazıya geçirilebilir hale geldi.[1] Bu hüküm, bir konfederasyonun belgelenmiş bir düzene sahip bir devlete dönüştüğü anı kaydeder. Ondan sonraki her bozkır imparatorluğu bu düzenin bazı parçalarını miras aldı: Rouranlar, Göktürkler, Uygurlar.[40]

Türk tarih yazımı Mete Han’ı uzun zamandır Türklerin ilk büyük hükümdarı sayar.[41] Bazı araştırmacılar Asya Hunlarının Tanrı Dağları’nın doğu ucundan batıya uzanan bir halklar kitlesi olduğunu ve Volga ile Türkistan arasındaki halkların onların akrabası olduğunu savunur.[42] Türk ulusal-tarihî bir yorum Asya Hun devletini tek bir Türk devletleri soyunun ilki ve sonrakilerin örneği sayar.[43] Asya Hunlarının sol ve sağ kanatları ile yirmi dört komutanı, Oğuzların iki kolu ve yirmi dört boyuna benzer ve bazı yazarlar Oğuz Kağan’ı Mete Han sayar. Oğuz destanı ise yaklaşık bin beş yüz yıl sonra yazılmıştır ve yirmi dört Oğuz boyu bilgisi on birinci yüzyıldan öteye gitmez.[44]

© Emre-E Yavuz 2026 MÖ 215 dolayından MS 180'e Asya Hunları, on zaman kesitinde: Qin'in Ordos'a ilerleyişinden ve Mete'nin yükselişinden kuzey ve güney olarak bölünmeye, Tanshihuai yönetimindeki Siyenpilere kadar. Shiji, Han Shu ve Hou Han Shu'ya göre, Natural Earth altlığı üzerinde çizilmiş modern harita. Yumuşak bir şerit, hiçbir kaynağın tarif etmediği bir sınırı gösterir. Asya HunlarıDuman yönetimindeOrdos (Qin)DonghuYuezhi QinQiang Meng TianDuman kuzeye çekilir Xianyang Lintao Xiangping Dunhuang Asya HunlarıMete Han yönetimindeWuhuanDinglingGekunYuezhi HanQiangHuimoChaoxian Donghulara karşıYuezhilere karşıKuzey halkları Chaona Fushi Mayi Jinyang Baideng Çang'an Asya HunlarıVaha devletleriHujieDinglingGekunWuhuanYuezhi HanQiangKangjuDayuan (Fergana)Daxia (Baktriya)Huimo Sağ Erdemli KralYuezhiler batıya göçer Loulan Yanqi (Karaşar) Pulei (Barköl) Dunhuang Çang'an Asya HunlarıOrdos (Han)Vaha devletleriHujieDinglingGekunWuhuanWusunBüyük Yuezhi HanQiangHexi: MÖ 121'den sonra Asya Hunu yokKangjuDayuan (Fergana)Daxia (Baktriya) Wei Qing, MÖ 127Chanyu çekilir, MÖ 123Huo Qubing, MÖ 121Hunye kralı Han'a geçerYuezhiler Ceyhun'a Juyan Çang'an Asya HunlarıOrdos (Han)Hexi (Han)WuhuanVaha devletleriHujieDinglingGekunWusunBüyük Yuezhi HanQiangKangjuDayuan (Fergana)Chaoxian Wei Qing, MÖ 119Huo Qubing, MÖ 119Chanyu kuzeybatıya, MÖ 105 Wuwei Dunhuang Juyan Luntai Asya HunlarıAsya HunlarıHuhanye yönetimindeOrdos (Han)Hexi (Han)Batı Bölgeleri (Han)WusunDinglingWuhuanBüyük Yuezhi HanKangjuDayuan (Fergana) Rizhu kralı Han'a geçer, MÖ 60Huhanye güneyeGanquan'a, MÖ 51 Wulei Jilu Geçidi Ganquan Asya HunlarıHuhanye yönetimindeAsya HunlarıZhizhi yönetimindeOrdos (Han)Hexi (Han)Batı Bölgeleri (Han)WusunWuhuanBüyük Yuezhi HanKangjuDayuan (Fergana) Zhizhi batıyaKangju'ya, y. MÖ 44Gan Yanshou ve Chen Tang, MÖ 36Huhanye kuzeye döner Zhizhi'nin kalesi (Talas) Wulei Kuzey Asya HunlarıGüney Asya HunlarıVaha devletleriSiyenpilerWusun Doğu HanWuhuanKangju Kuzey geri çekilir, 49 Meiji Luoyang Kuzey Asya HunlarıGüney Asya HunlarıSiyenpilerBatı Bölgeleri (Han)Wusun Doğu HanAnhou (Orhun)Jinwei (Altay)KangjuDingling Siyenpiler, 87Geng Kui, 91Wusunlara, 91 Jilu Geçidi Yanran Yazıtı Pulei (Barköl) Yiwu (Hami) Luoyang TanshihuaiGüney Asya HunlarıKuzey Asya Hunları Doğu HanWusunKangjuDinglingFuyu Siyenpiler, 155Kuzey Asya Hunları batıya Gaoliu Tanshihuai'nin otağı Dunhuang Luoyang

  1. y. MÖ 215 Qin, Ordos'u alır

    MÖ 215 dolayında Qin'in ilk imparatoru Meng Tian'ı yüz bin askerle kuzeye gönderdi. Meng Tian Sarı Irmak'ın büyük dirseğinin içindeki toprağı, Ordos'u aldı, ırmağı sınır yaptı ve karşıya geçerek Yin dağlarının altındaki ovayı tuttu. Shiji'ye göre bu sırada Yan'ın kuzeyindeki Donghular güçlüydü, Yuezhiler de Dunhuang ile Qilian dağları arasında gelişiyordu. Asya Hunlarının chanyusu Duman Qin'e karşı koyamadı ve kuzeye çekildi. Ne kadar kuzeye gittiğini kaynak söylemez. İkinci bir okuma bu pasajdaki Qilian'ı Tanrı Dağları'na yerleştirir. Taralı alan bu okumayı gösterir.

  2. MÖ 209–200 Mete Han bozkırı birleştirir

    MÖ 209'da Mete babası Duman'ı öldürdü ve chanyu oldu. Asya Hunları ile Donghular arasında bin li'den geniş, boş bir şerit uzanıyordu. Donghular bu toprağı isteyince Mete doğuya saldırdı ve krallarını yok etti. Wuhuanlar Wuhuan Dağı'nda tutundu ve Asya Hunlarına her yıl öküz, at ve koyun derisi vergi ödedi. Siyenpiler Liaodong sınırının çok ötesine çekildi. Mete Yuezhileri geri püskürttü, Meng Tian'ın aldığı toprağı Chaona ve Fushi'ye kadar geri aldı, kuzeyde Hunyu, Qushe, Dingling, Gekun ve Xinli halklarını boyunduruk altına aldı. MÖ 200'de Han imparatoru Gaozu'yu Pingcheng yakınındaki Baideng tepesinde yedi gün kuşattı.

  3. MÖ 176–y. 160 Gücün doruğu

    MÖ 176'da Mete, Han sarayına yazdığı mektupta Sağ Erdemli Kral'ın Yuezhileri ezdiğini, Loulan'ın, Wusunların, Hujielerin ve çevrelerindeki yirmi altı devletin Asya Hunlarına katıldığını bildirdi: yay çeken bütün halklar artık tek bir aileydi. Oğlu Laoshang Yuezhi kralını öldürdü ve kafatasından içki kabı yaptı. Yuezhiler Hexi'yi bırakıp batıya, Sakaların ülkesine göçtü. Han Shu, Karaşar, Weixu ve Weili arasında oturan ve vaha devletlerinden vergi toplayan bir Asya Hun Köleler Komutanı'ndan söz eder. MÖ 162'de imparator Wendi Uzun Sur'u iki ülke arasındaki çizgi olarak onayladı. Ülkenin Tuva'daki ve Baykal'ın ötesindeki kuzey sınırını hiçbir kaynak tarif etmez.

  4. MÖ 127–121 Han, Ordos'u ve Hexi'yi alır

    MÖ 127'de Han generali Wei Qing, Loufan ve Baiyang krallarını Ordos'tan çıkardı. Han orada Shuofang'ı kurdu ve Meng Tian'ın ırmak boyundaki surunu onardı. Buna karşılık Shanggu'nun ötesindeki Zaoyang bölgesini bıraktı. MÖ 123'te chanyu, Han'dan kaçıp gelen Zhao Xin'in öğüdüyle Gobi'nin kuzeyine çekildi. MÖ 121 ilkbaharında ve yazında Huo Qubing Hexi koridoruna daldı. Sonbaharda Hunye kralı Xiutu kralını öldürdü ve kırk binden fazla insanla Han'a geçti. Shiji'ye göre bundan sonra Jincheng'den ve Hexi'den batıya, Güney Dağları boyunca Tuz Gölü'ne kadar uzanan toprakta Asya Hunu kalmadı. Bu sırada Wusunlar Sakaların ülkesini tutuyordu, Yuezhiler ise Ceyhun'un kuzey kıyısına geçmişti.

  5. MÖ 119–y. 100 Gobi'nin kuzeyinde

    MÖ 119'da Wei Qing ile Huo Qubing iki ayrı orduyla Gobi'yi aştı. Huo Qubing Dai'nin ötesine iki bin li'den fazla ilerledi, Langjuxu Dağı'nda kurban sundu ve Hanhai'de geri döndü. Shiji'ye göre bundan sonra Gobi'nin güneyinde hiçbir kral otağı kalmadı. Han, Shuofang'dan batıda Lingju'ya kadar asker ve çiftçi yerleştirdi, Wuwei'den Dunhuang'a Hexi komutanlıklarını kurdu. Wuhuanlar Han adına Asya Hunlarını gözlemek üzere doğudaki beş komutanlığın sınırı ötesine yerleştirildi. MÖ 105'e gelindiğinde chanyu daha da kuzeybatıya çekilmişti. Sol kanadı Yunzhong'un, sağ kanadı Jiuquan ile Dunhuang'ın karşısındaydı. Ülkenin güney sınırı Gobi'de bir yerden geçiyordu.

  6. MÖ 60–51 Batı Bölgeleri elden çıkar, ülke bölünür

    MÖ 71'de Dinglingler Asya Hunlarına kuzeyden, Wuhuanlar doğudan, Wusunlar batıdan saldırdı ve onlara bağlı halklar koptu. MÖ 60'ta Rizhu kralı Han'a geçti. Asya Hunlarının Köleler Komutanlığı kaldırıldı ve Zheng Ji, Wulei'de oturan ilk Batı Bölgeleri Genel Koruyucusu oldu. MÖ 57'de beş chanyu taht için çekişti. MÖ 54'te Zhizhi kral otağını ele geçirdi, küçük kardeşi Huhanye de güneye, Han sınırına çekildi. MÖ 51'de Huhanye Ganquan'da imparatorun huzuruna çıktı ve Guanglu surunun dibinde yaşamasına izin verildi.

  7. MÖ 49–33 Batıda Zhizhi, kuzeyde Huhanye

    Güçsüz düşmüş ve Han'a bağlanmış Huhanye'nin kuzeye dönemeyeceğine inanan Zhizhi halkını batıya götürdü. Wusunları yendi, kuzeyde Wujielerin boyun eğişini kabul etti, batıda Jiankunları ezdi, Dinglingleri de kendine bağladı ve Jiankun ülkesine yerleşti. MÖ 44 dolayında bir Han elçisini öldürdü ve Kangju'ya geçti. Halkından yalnızca üç bin kişi oraya ulaştı. MÖ 36'da Genel Koruyucu Gan Yanshou ile yardımcısı Chen Tang Kangju'ya yürüdü ve onu öldürdü. Bu arada Huhanye kuzeydeki kral otağına döndü ve MÖ 33'te saray hanımı Wang Zhaojun ile evlendi. Bundan sonra Uzun Sur'un kuzeyindeki toprak yeniden Asya Hunlarınındı.

  8. MS 48–50 Kuzey ve Güney Asya Hunları

    Wang Mang döneminde Batı Bölgeleri devletleri Asya Hunlarına geçti. MS 48'de güneydeki sekiz boyun beyleri Rizhu kralı Bi'yi Huhanye adıyla chanyu ilan etti. Bi Wuyuan sınırına geldi ve Han'ı Kuzey Asya Hunlarına karşı sonsuza dek korumayı önerdi. Ertesi yıl kuzeyin chanyusu bin li geri çekildi. MS 50'de güney otağı sınırın içine taşındı, önce Yunzhong'a, kışın da Xihe'deki Meiji'ye. Beyleri Beidi'den Dai'ye kadar sınır komutanlıklarına yerleştirildi. Liaodong sınırının ötesindeki Siyenpiler MS 49'da Han'a ilk elçilerini gönderdi.

  9. MS 87–93 Kuzey Asya Hunlarının sonu

    MS 87'de Siyenpiler Kuzey Asya Hunlarının doğu topraklarına girdi ve chanyu Youliu'yu öldürdü. Elli sekiz boy, iki yüz bin kişi, teslim olmak için sınıra geldi. 89'da Dou Xian güney chanyusuyla birlikte sefere çıktı, kuzey chanyusunu Jiluo Dağı'nda yendi ve sınırın üç bin li'den fazla ötesindeki Yanran Dağı'na bir yazıt kazdırdı. Orta Moğolistan'ın Gobi'sindeki bir kaya yazıtı bu metinle özdeşleştirilir. Yazıt sınıra, kaynağın verdiği uzaklıktan çok daha yakındır. 91'de Geng Kui kuzey chanyusunu Jinwei dağlarında yendi, chanyu da Wusunların ülkesine kaçtı. Siyenpiler boşalan toprağa yerleşti ve geride kalan yüz binden fazla Asya Hun çadırı kendine Siyenpi dedi.

  10. y. MS 155–180 Eski Asya Hun yurdunda Siyenpiler

    Siyenpi önderi Tanshihuai otağını Tanhan Dağı'nın eteğinde, Chuochou ırmağı kıyısında, Gaoliu'nun üç yüz li'den fazla kuzeyinde kurdu. Hou Han Shu'ya göre güneyde Han sınırını yağmaladı, kuzeyde Dinglingleri durdurdu, doğuda Fuyu'yu geri püskürttü, batıda Wusunlara saldırdı ve doğudan batıya on dört bin li uzanan eski Asya Hun yurdunun tamamını tuttu. Bu toprağı doğu, orta ve batı olmak üzere üç parçaya böldü. Batı parçası Dunhuang'a ve Wusunlara kadar uzanıyordu. Güney Asya Hunları Han sınırının içinde kaldı. Bir hesap Kuzey Asya Hunlarının Siyenpilere son yenilgisini 155'e, ikinci bir hesap batıya göçlerini 158 dolayına koyar. Kangju'nun kuzeyindeki taralı alan, ikinci hesabın onları yerleştirdiği yeri gösterir.

  • Bir kaynakta adı geçen yer (konumu genel kabule göre)
  • Konumu tartışmalı ya da yaklaşık
  • Han tarihlerine göre çizilmiş bölge
  • İkinci okuma ya da tümüyle belirsiz konum (taralı)
  • Asya Hunlarına tabi ya da Han koruması altındaki halk
  • Asya Hunlarına vergi veren vaha devletleri
  • Hiçbir kaynağın tarif etmediği sınır (belirsiz çizilmiştir)
  • Bir kaynakta geçen hareket (güzergâh çizilmiştir)
MÖ 215 dolayından MS 180'e Asya Hunları, on zaman kesitinde: Qin'in Ordos'a ilerleyişinden ve Mete'nin yükselişinden kuzey ve güney olarak bölünmeye, Tanshihuai yönetimindeki Siyenpilere kadar. Shiji, Han Shu ve Hou Han Shu'ya göre, Natural Earth altlığı üzerinde çizilmiş modern harita. Yumuşak bir şerit, hiçbir kaynağın tarif etmediği bir sınırı gösterir.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af Shiji, juan 110
  2. ^ a b Golden 1992, p. 50
  3. ^ Schuessler 2007
  4. ^ a b Clauson 1972
  5. ^ a b c d Yavuz 2025, p. 74
  6. ^ Golden 1992, p. 249
  7. ^ Yavuz 2025, p. 73
  8. ^ a b Lattimore 1951, p. 451
  9. ^ Ögel 2015, p. 147–150
  10. ^ Ögel 2015, p. 152–156
  11. ^ Ögel 2015, p. 155–156
  12. ^ Ögel 2015, p. 152, 154
  13. ^ Lattimore 1951, p. 463–465
  14. ^ Ögel 1993, p. 8, 11
  15. ^ Ögel 2015, p. 158–159
  16. ^ Lattimore 1951, p. 463–464
  17. ^ Lattimore 1951, p. 524–525
  18. ^ Ögel 2015, p. 162
  19. ^ Kül Tegin inscription
  20. ^ Ögel 2015, p. 150–151
  21. ^ Ögel 2015, p. 151–152
  22. ^ a b c d e f Han Shu, juan 94
  23. ^ Kafesoğlu 1997, p. 60, 69
  24. ^ Ögel 2015, p. 286
  25. ^ Ögel 2015, p. 285
  26. ^ Ögel 2015, p. 281–286
  27. ^ Ögel 2015, p. 302–305
  28. ^ Ögel 2015, p. 303
  29. ^ Ögel 2015, p. 304–305
  30. ^ Ögel 2015, p. 306
  31. ^ a b Jagchid 1989, p. 27
  32. ^ Ögel 2015, p. 301–302
  33. ^ Ögel 2015, p. 309–311
  34. ^ Sinor 1990, p. 123
  35. ^ 内田吟風 1938a, p. 313
  36. ^ Ögel 2015, p. 307–309
  37. ^ Ögel 2015, p. 307
  38. ^ a b Ögel 2015, p. 306–307
  39. ^ Ögel 2015, p. 313–314
  40. ^ Golden 1992
  41. ^ Sümer 1972, p. 2
  42. ^ Ögel 1993, p. 2, 4
  43. ^ Kafesoğlu 1997, p. 61, 63
  44. ^ Sümer 1972, p. 2–3

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
  • Juhyeon Lee et al., Genetic Population Structure of the Xiongnu Empire at Imperial and Local Scales (2023)
  • Gerard Clauson, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish (1972)
  • Axel Schuessler, An Etymological Dictionary of Old Chinese (2007)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 月氏のバクトリア遷移に關する地理的年代的考證（上） (1938)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler36

Kişiler
Dou Xian · Duman (Touman) · Emperor Gaozu of Han · Hulugu Chanyu · Laoshang Chanyu · Li Guangli · Meng Tian · Tanshihuai · Wang Zhaojun · Wei Lü · Zhizhi Chanyu · Zhonghang Yue
Devletler
Five Divisions of the Xiongnu · Xiongnu · Xiongnu Han
Savaşlar
The Xiongnu–Han Wars
Muharebeler ve olaylar
Siege of Baideng · The Han–Xiongnu heqin treaties
Halklar
Dingling · Donghu · Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples · The Great Empires of the Steppe · Wuhuan · Yuezhi
Soylar
Luandi
Kurumlar ve Unvanlar
Army of the Steppe Empires · Chanyu · Diplomacy of the Steppe Empires · Skull Cup · Women among the Turkic Peoples · Xiongnu Herds
Yeme içme
Millet
Tartışmalar
The Göktürks and the Xiongnu · The language of the Xiongnu · The Turkic ethnogenesis debate

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Bagatur (Modu Chanyu).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/modu-chanyu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026