Şanyu

Şanyu, Asya Hunları hükümdarının en yüksek unvanıydı. Unvan, Kağan onun yerini alana kadar dört yüzyıl boyunca doğu bozkırında geçerli kaldı. Han Shu tam biçimi Chengli Gutu Şanyu diye verir, 撑犁孤塗單于, ve onu “gök oğlu” diye açıklar.^[1]^[2]

Unvanın tartışılmasının nedeni bu açıklamadır. Chengli genellikle Tengri diye, Gutu ise oğul ya da talih anlamında bir sözcük diye anlaşılır. Bu yorumlar doğruysa Asya Hun hükümdarı, Göktürk kağanlarının unvanıyla aynı yapıda bir gök unvanı taşıyordu ve onlardan yarım bin yıl öncesinde yaşamıştı. Han Shu, sözcüklerin Çincede ne anlama geldiğini söyler. Aslında ne olduklarını söylemez. Kanıtın tamamı budur.

Unvanın okunuşları

1930’a gelindiğinde Asya Hunlarının chengli sözcüğünün “gök” anlamındaki tängri ile eşitlenmesi, sözcüğü Türkçede ve Moğolcada bulan bilginler arasında genel olarak kabul edilmişti.^[3]

İkinci sözcük birkaç biçimde okunmuştur. Chengli gutu Eski Türkçe täŋri qut “kutsal ululuk” olabilir ve bu durumda Türk bir Asya Hun sarayının işaretidir.^[4] İkincisi gutu’yu “oğul” olarak değil, “talih” anlamında kut olarak okur ve Han Shu’nun “gök oğlu” açıklamasını yanlış okuma sayar.^[5] Üçüncüsü gutu ile kut’un eşitlenmesini reddeder. Han Shu sözcüğü “oğul” diye açıklar ve Türkçe bir kut tek bir karakterle yazılırdı. Türkçede ya da Moğolcada gutu’ya uyan bir “oğul” sözcüğü bulunamadı. Tunguzca hutta’yı denedi, Moğolca köyün “oğul” sözcüğünü tarttı.^[4]^[3]

Denildiğine göre Göktürk kağanı gök oğlu değil, Gök’ün kayırdığı, bir tür Gök elçisiydi, Çin imparatoru ise Gök Oğluydu.^[6] Bu durumda şanyu’nun Tengri ile eşitlenmesi reddedilir ve unvan, evrensel bir hükümdarın unvanı olarak Türkçe Kür-Han ve Moğolca Gur-Han ile yan yana konur.^[7]

Şanyu sözcüğünün kendisi beş biçimde açıklanmıştır. Bu sözcük Türkçe yabgu olabilir ve bütün unvandaki Tengri-Kut-yabgu Türkçe bir öbek olabilir.^[8]^[9] İkincisi onu, Birinci İmparator’un huangdi’sine göre kurulmuş, “geniş” anlamına gelen Çince bir ifade sayar ve bu yüzden Bagatur’dan eski olmadığını savunur.^[10]^[11] Üçüncüsü onu, targü diye yeniden kurulan ve Moğolca “yaymak” anlamındaki delgüü ile ilişkili “geniş” anlamlı bir Asya Hun sözcüğünün Çince karşılığı olarak okur.^[12] Dördüncüsü ikinci öğesini han türünden bir sözcük sayar.^[13] Beşincisi Türkçe tarqan ile Moğolca daruya’yı aynı sözcükten türetir. Şanyu’yu Asya Hun sarayının üç unvanıyla, huyu, yanzhi ve tuqi ile birlikte, Türkçe qayan, qatun ve tegin unvanlarının kaynağı sayar ve sesler uymadığı için şanyu ile yabgu’nun eşitlenmesini reddeder.^[14]^[15]

Çin kayıtlarının, her iki halk da Türk olduğu için Göktürk kağanının unvanını Asya Hun şanyusununkine eşitlediği söylenir.^[16]

Hükümdarların kendi mektuplarında üslup

Unvanın ne anlama geldiğine dair tek kanıt Çince açıklama değildir. Asya Hun sarayının kendi mektupları da Çince çeviriyle günümüze ulaşmıştır. MÖ 176 tarihli mektup şöyle başlar: Gök’ün tahta çıkardığı Asya Hunlarının büyük şanyusu, imparatorun sağlığını saygıyla sorar.^[17] MÖ 174 civarında Laoshang’ın sarayı, bir Han firarisinin öğüdüyle bu üslubu bilerek genişletti. Yeni üslup şöyleydi: Gök ile Yer’in doğurduğu, güneş ile ayın tahta oturttuğu Asya Hunlarının büyük şanyusu. Aynı firari, levhayı ve mührü Han’ınkilerden daha büyük yaptırdı. Böylece mektubun biçimi de sözcüklerin söylediğini söylüyordu.^[17] Shiji buna eşlik eden günlük uygulamayı da bildirir: şanyu sabah çadırından çıkıp doğan güneşe, akşam aya eğilirdi.^[17]

Bu üsluptaki göksel yetkinin Çin’den mi alındığı, yoksa kendi başına bir İç Asya fikri mi olduğu karara bağlanamaz. Bu yetkiyi anlatan dil, Asya Hunlarından Cengizlilere kadar bozkır hükümdarları arasında kullanımda kaldı.^[18] Şanyu’yu sonraki yabgu ve tarkan unvanlarına bağlama girişimleri genel kabul görmemiştir.^[18]

Makam

Şanyu, dereceli bir düzenin başında dururdu. Shiji ile Hou Han Shu bu düzeni birlikte ortaya koyar. Dereceler komuta tablosu olduğu kadar bir veraset tablosuydu. Şanyunun altında Sol ve Sağ Erdemli Krallar ile Sol ve Sağ Guli Kralları vardı. Sonraki bölüm bunlara Dört Boynuz der. Onların altında altı krallık daha yer alırdı. On makam sahibinin hepsi şanyunun oğulları ve kardeşleriydi. Sıraları, şanyu olacak adamların sırasıydı.^[19] Veliaht her zaman Sol Tuqi Kralıydı. Tuqi, Shiji’nin “erdemli” diye açıkladığı Asya Hun sözcüğüdür.^[17] Kural, kardeşin oğuldan önce gelmesi olmuş olabilir. Asya Hun tarihinin iki büyük krizi, MÖ 50’lerdeki beş şanyu savaşı ile MS 48 bölünmesi, bir şanyunun tahtı bunun yerine oğluna geçirmeye çalışmasıyla başladı.^[1] Ya da kardeşler sırası tek bir kuşakla sınırlıydı.^[20] Han Shu, Huhanye’nin ölürken halefini devleti küçük kardeşine geçirmeye bağladığını söyler.^[1] Bu durumda kural yalnızca Huhanye’nin oğulları arasında geçerliydi. Sonuncusu öldürüldüğünde, yani 48 bölünmesinden önce, kural sona erdi.^[20]

Unvan tek bir hanedana aitti. Han Shu, şanyunun soyadının Luandi olduğunu söyler. İki yüzyıl sonra Hou Han Shu bu soyadını Xuliandi diye yazar.^[1] Huhanye’den başlayarak şanyular adlarına ruodi sözcüğünü aldı. Han Shu, ruodi’nin Asya Hunlarında “saygılı evlat” anlamına geldiğini ve Han’ın imparatorlarına ölümlerinden sonra “saygılı evlat” sıfatını verdiğini gördükleri ve bunu beğendikleri için aldıklarını söyler.^[1] Bu ölümden sonraki ad, büyük bir adamın ölümünden sonra adını anmama ve ona kong denen başka bir ad verme Türk âdetiyle karşılaştırılmıştır.^[21] Geç Han’ın ilk yıllarında şanyu Yu kibirliydi. Kendini Bagatur’la karşılaştırdı ve Han elçilerine küstahça karşılık verdi.^[19]^[22]^[23]

Sonrası

Sözcük, onu taşıyan halktan uzun yaşadı. Zhou Shu, ilk Göktürk kağanı İllig Kağan’ın unvanının eski şanyununki gibi olduğunu söyler.^[24]^[25] Tang, 650’de teslim olan Göktürkler üzerinde bir koruyuculuk kurdu ve ona Şanyu Koruyuculuğu adını verdi. Böylece eski Asya Hun unvanını kendi makamları için kullandı.^[26] Han, Güney Asya Hunlarının şanyuluğunu 216’da kaldırdı. Bu, Mete Han’ın şanyuluğu almasından dört yüzyıl ve bir çeyrek yüzyıl sonraydı. Yalnızca şanyunun gücünün o yıl sona erdiği de ileri sürülür.^[27] Cao Cao, şanyu Huchuquan’ı Ye’de alıkoydu ve halkını beş bölüme ayırdı. Buna rağmen 265’te Jin hanedanının tahta çıkışında ileri gelenler arasında hâlâ bir Güney Şanyusu bulunuyordu. Unvan topraksız olarak 304’e kadar sürdü.^[27] O yıl Jin, Liu Yuan’ı Kuzey Şanyusu yaptı. Liu Yuan Asya Hunları Han devletini kurdu.^[27] Unvan beşinci yüzyılın Asya Hun hanedanlarıyla geri döndü: Xia’dan Helian Bobo kendine Gök Kral ve Büyük Şanyu dedi.^[28]^[29] Dördüncü yüzyılda Büyük Şanyu unvanını Murong Hui, Tuyuhun’dan Shulohan ve Qifu Guoren gibi Siyenpi hükümdarları da taşıdı. Bunların hiçbirine o dönemde kağan denmez.^[30] Üçüncü ve dördüncü yüzyıla gelindiğinde unvanın Çin hükümdarının dilediği gibi bahşettiği bir nişana dönüştüğü savunulur. Yuan Shao ile Gongsun Zan birbirine karşı savaşırken Yuan Shao, sahte bir imparatorluk emriyle dört Wuhuan reisine şanyu mühürleri gönderdi.^[31]^[32]

Şanyular, Qin Shihuang’dan sonra Çin imparatorlarının sayıldığı gibi Birinci, İkinci diye sayılabilir, sayıma da Bagatur’la başlanır. O zaman Duman unvanı taşımadı ve Shiji’deki “Duman şanyu” adı sonradan eklenmiştir.^[11] Bir başkası, şanyu sözcüğünün Bagatur’dan önce yalnızca Li Mu’nun anlatısında ve birkaç pasajda geçtiğini, sonradan eklenmiş olabileceğini belirtir.^[33]

Notlar

^ a b c d e Han Shu, juan 94
^ Kurakichi 1926, p. 8
^ a b Kurakichi 1930, p. 72
^ a b Kurakichi 1926, p. 38
^ Kafesoğlu 1997, p. 62,250–251
^ Ögel 2015, p. 289
^ Ögel 2015, p. 121–123
^ Hassan 1985, p. 283,296–297
^ Togan 1981, p. 40
^ Kurakichi 1926, p. 9–12
^ a b Kurakichi 1930, p. 71–77
^ Hassan 1985, p. 301
^ Hassan 1985, p. 283–284
^ Pulleyblank 1962, p. 256–264
^ Pulleyblank 1962, p. 89,91,109
^ Taşağıl 1995, p. 18
^ a b c d Shiji, juan 110
^ a b Golden 1992, p. 61
^ a b Hou Han Shu, juan 89
^ a b 内田吟風 1933, p. 105,107
^ Ögel 2015, p. 184,209,219
^ Jagchid 1989, p. 57
^ Ögel 2015, p. 218,222
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Hassan 1985, p. 298
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ a b c 内田吟風 1934, p. 279
^ 内田吟風 1935, p. 578
^ Kurakichi 1926, p. 14
^ Kurakichi 1945, p. 499–504
^ Hou Han Shu, juan 90
^ Kurakichi 1926, p. 13–14
^ Ögel 2015, p. 60–61

Kaynaklar

Han Shu, juan 94 (after Shiji)
Shiji, juan 110
Hou Han Shu, juan 89, 90
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Uchida Ginpū 内田吟風, 後漢光武帝の對南匈奴策に就て下篇：匈奴の分裂と光武帝の南匈奴統御 (1933)
Uchida Ginpū 内田吟風, 後漢末期より五胡亂勃發に至る匈奴五部の狀勢に就て (1934)
Uchida Ginpū 内田吟風, 五胡亂及び北魏に於ける匈奴 (1935)
Shiratori Kurakichi, A Study on the Titles Kaghan and Katun (1926)
Shiratori Kurakichi, On the Territory of the Hsiung-nu Prince Hsiu-t'u Wang and His Metal Statues for Heaven-worship (1930)
Shiratori Kurakichi (übers. İbrahim Gökbakar), Kaghan Unvanının Menşei (1945)
Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)
Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş I (1981)
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part I (1962)
Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part II (1962)
Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. I (1995)
Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)